श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकांडम् ।
अथ षट्सप्ततितमस्सर्गः ।
प्रवृत्तेसंकुलेतस्मिन् घोरेवीरजनक्ष्ये ।
अंगदःकंपनंवीरमाससादरणोत्सुकः ॥ 1 ॥
आहूयसोंगदंकोपात्ताडयामासवेगितः ।
गदयाकंपनःपूर्वं स चचालभृशाहतः ॥ 2 ॥
स संज्ञांप्राप्यतेजस्वीचिक्षेपशिखरंगिरेः ।
अर्दितस्तत्प्रहारेणकंपनःपतितोभुवि ॥ 3 ॥
ततस्तुकंपनंदृष्टवाशोणिताक्षोहतंरणे ।
रथेनाभ्यपतत् क्षिप्रंतत्रांगदमभीतवत् ॥ 4 ॥
सोंगदंनिशितैर्बाणैस्तदाविव्याधवेगितः ।
शरीरदारणैस्तीक्ष्णैःकालाग्निसमविग्रहैः ॥ 5 ॥
क्षुरक्षुरप्रैर्नाराचैर्वत्सदंतैश्शिलीमुखैः ।
कर्णिशल्यविपाठैश्चबहुभिश्चशितैश्शरैः ॥ 6 ॥
अंगदःप्रतिविद्धांगोवालिपुत्रःप्रतापवान् ।
धनुरग्य्रंरथंबाणान्ममर्दतरसाबली ॥ 7 ॥
शोणिताक्षस्ततःक्षिप्रमसिचर्मसमाददे ।
उत्पपातदिवंक्रुद्धोवेगवानविचारयन् ॥ 8 ॥
तंक्षिप्रतरमाफ्लुत्यपरामृश्यांगदोबली ।
करेणतस्यतंखंगंसमाच्छिद्यननाद च ॥ 9 ॥
तस्यांसफलकेखडगंनिजघानततोऽंगदः ।
यज्ञोपवीतवच्चैनंचिच्छेदकपिकुंजरः ॥ 10 ॥
तंप्रगृह्यमहाखडगंविनद्य च पुनःपुनः ।
वालिपुत्रोऽभिदुद्रावरणशीर्षेपरानरीन् ॥ 11 ॥
आयसींतुगदांप्रगृह्य स वीरःकनकांगदः ।
शोणिताक्षस्समाविध्यतमेवानुपपात ह ॥ 12 ॥
प्रजंघसहितोवीरोयूपाक्षस्तुततोबली ।
रथेनाभिययौक्रुद्दोवालिपुत्रंमहाबलम् ॥ 13 ॥
प्रजंघस्तु महावीरो यूपाक्षसहितो बली ।
गदयाभिययौ क्रुद्धो वालिपुत्रं महाबलम् ॥ 14 ॥
अंगदंपरिरक्षंतौमैंदोद्विविदएव च ।
तस्यतस्थतुरभ्याशेपरस्परदिदृक्ष्या ॥ 15 ॥
भिपेतुर्महाकायाःप्रतियत्तामहाबलाः ।
राक्षसावानरान् रोषादसिचर्मगदाधराः ॥ 16 ॥
त्रयाणांवानरेंद्राणांत्रिभीराक्षसपुंगवैः ।
संसक्तानांमहद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ॥ 17 ॥
तेतुवृक्षान् समादायसंप्रचिपुराहवे ।
खडगेनप्रतिचिच्छेदतान् प्रजंघोमहाबलः ॥ 18 ॥
रथानश्वान् द्रुमैश्शैलैस्तेप्रचिक्षिपुराहवे ।
शरौघैःप्रतिचिच्छेदतान्यूपाक्षोनिशाचरः ॥ 19 ॥
सृष्टाव्निविदमैंदाभ्यांद्रुमानुत्पाट्यवीर्यवान् ।
बभंजगदयामध्येशोणिताक्षःप्रतापवान् ॥ 20 ॥
सृष्टान् द्विवदमैंदाभ्यां द्रुमानुत्पाट्य वीर्य्वान् ।
बभंज गदया मद्य शोणिताक्षः प्रतापवान् ॥ 21 ॥
तमभ्याशगतंदृष्टवावानरेंद्रोमहाबलः ।
आजघानाश्वकर्णेनद्रुमेणातिबलस्तदा ॥ 22 ॥
बाहुंचास्यसनिस्त्रिंशमाजघान स मुष्टिना ।
वालिपुत्रस्यघातेन स पपातक्षितावसिः ॥ 23 ॥
तंदृष्टवापतितंभूमौखंगमुलसन्निभम् ।
मुष्टिंसम्वर्तयामासवज्रकल्पंमहाबलः ॥ 24 ॥
स ललाटेमहावीर्यमंगदंवानरर्षभम् ।
आजघानमहातेजास्समुहूर्तंचचाल ह ॥ 25 ॥
स संज्ञांप्राप्यतेजस्वीवालिपुत्रःप्रतापवान् ।
प्रजंघस्यशिरःकायातखंगेनपातयत्क्षितौ ॥ 26 ॥
स यूपाक्षोऽश्रुपूर्णाक्षःपितृव्येनिहतेरणे ।
अवरुह्यरथात्क्षिप्रंक्षीणेषुखंगमाददे ॥ 27 ॥
तमापतंतंसंप्रेक्ष्ययूपाक्षंद्विविदस्त्वरन् ।
आजघानोरसिक्रुद्धोजग्राह च बलाद्बली ॥ 28 ॥
गृहीतंभ्रातरंदृष्टवाशोणिताक्षोमहाबलः ।
आजघानगदाग्रेणवक्षसिद्विविदंततः ॥ 29 ॥
स गदाभिहतस्तेनसंचचालमहाबलः ।
उद्यता च पुनस्तस्यजहारद्विविदोगदाम् ॥ 30 ॥
तस्मिन्नंतरेमैंदोवीरोवानरयूथपः ।
यूपाक्षंताडयामासतलेनोरसिवीर्यवान् ॥ 31 ॥
तौशोणिताक्ष्यूपाक्षौप्लवंगाभ्यांतरस्विनौ ।
चक्रतुस्समरेतीव्रमाकर्षोत्पाटनंभृशम् ॥ 32 ॥
द्विविदश्शोणिताक्षंतुविददारनखैर्मुखै ।
निष्पिपेष च वेगेनक्षितावाविध्यवीर्यवान् ॥ 33 ॥
पाक्षमभिसंकृद्धो मैंदो वानरयूथपः ।
पीडयामासबाहुभ्यांसपपातहतःक्षितौ ॥ 34 ॥
हतप्रवीराव्यथिताराक्षसेंद्रचमूस्तदा ।
जगामाभिमुखीसातुकुंभकर्णसुतोयतः ॥ 35 ॥
आपततनीं च वेगेनकुंभस्तांसांत्वयच्चमूम् ।
अथोत्कष्टंमहावीर्यैर्लब्धलक्ष्यैःप्लवंगमैः ॥ 36 ॥
निपातितमहावीरांदृष्टवारक्षश्चमूंततः ।
कुंभःप्रचक्रेतेजस्वीरणेकर्मसुदुष्करम् ॥ 37 ॥
स धनुर्धन्विनांश्रेष्ठःप्रगृह्यसुसमाहितः ।
मुमोचाशीविषप्रख्यान्शरांदेहविदारणान् ॥ 38 ॥
स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य सुसमाहितः ।
मुमोचाशीविषप्रख्याञ्शरांदेहविदारणान् ॥ 39 ॥
आकर्णाकृष्टमुक्तेनजघानद्विविदंतदा ।
तेनहाटकपुंखेनपत्रतिणापत्त्रवाससा ॥ 40 ॥
सहसाभिहतस्तेनविप्रमुक्तपदस्स्फुरन् ।
निपपाताद्रिकूटाभोविह्वलन् प्लवगोत्तमः ॥ 41 ॥
मंदस्तुभ्रातरंभग्नंदृष्टवातत्रमहाहवे ।
लभिदुद्राववेगेनप्रगृह्यमहतींशिलाम् ॥ 42 ॥
तांशिलांतुप्रचिक्षेपराक्षसायमहाबलः ।
बिभेदतांशिलांकुंभःप्रसन्नैःपंचभिश्शरैः ॥ 43 ॥
संधायचान्यंसुमुखंशरमाशीविषोपमम् ।
आजघानमहातेजावक्षसिद्विविदाग्रजम् ॥ 44 ॥
स तुतेनप्रहारेणमैंदोवानरयूथपः ।
मर्मण्यभिहतस्तेनपपा त भुविमूर्छितः ॥ 45 ॥
अंगदोमातुलौदृष्टवापथितौतुमहाबलौ ।
अभिदुद्राववेगेनकुंभमुद्यतकार्मुकम् ॥ 46 ॥
तमापतंतंविव्याधकुंभःपंचभिरायसैः ।
त्रिभिश्चान्यैश्शितैर्बाणैर्मातंगमिवतोमरैः ॥ 47 ॥
सोऽंगदंविविधैभिर्बाणैःकुंभोविव्याथवीर्यवान् ।
अकुंठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैःकनकभूषणैः ॥ 48 ॥
अंगदःप्रतिविद्धांगोवालिपुत्रो न कंपते ।
शिलापादपवर्षाणितस्यमूर्ध्निववर्ष ह ॥ 49 ॥
स प्रचिच्छेदतान् सर्वान् बिभेद च पुनश्शिलाः ।
कुंभकर्णात्मजश्रशीमान् वालिपुत्त्रसमीरितान् ॥ 50 ॥
आपतंतं च ससंप्रेक्ष्यकुंभोवानरयूथपम् ।
भ्रुवोर्विव्याथबाणाभ्यामुल्काभ्यामिवकुंजरम् ॥ 51 ॥
तस्यसुस्रावरुधिरंपिहितेचास्यलोचने ।
अंगदःपाणिनानेत्रेपिधायरुधिरोक्षिते ॥ 52 ॥
सालमासन्नमेकेनपरिजग्राहपाणिवा ।
संपीड्यरसिचास्कंधं करेणाभिनिवेश्य च ॥ 53 ॥
किंचिदभ्यवनम्यैनमुन्ममाथयथागजः ।
तमिंद्रकेतुप्रतिमंवृक्षंमंदरसन्निभम् ॥ 54 ॥
समुत्सृजंतंवेगेनपश्यतांसर्वरक्षसाम् ।
सबिभेदशितैर्बाणैस्सप्तभिःकायभेदनैः ॥ 55 ॥
अंगदोविव्यधेऽभीक्षणंससादचमुमोह च ।
अंगदंव्यथितंदृष्टवासीदंतमिवसागरम् ॥ 56 ॥
दुरासदंहरिश्रेष्ठंरामायन्येन्यवेदयन् ।
रामस्तुव्यथितंश्रुत्वावालिपुत्त्रंरणाजरे ॥ 57 ॥
व्यादिदेशहरिश्रेष्ठान्जांबवत्प्रमुखांस्ततः ।
तेतुवानरशार्दूलाश्श्रुत्वारामस्यशासनम् ॥ 58 ॥
अभिपेतुस्सुसंकृद्धाःकुंभमुद्यतकार्मुकम् ।
ततोद्रुमशिलाहस्ताःकोपसंरक्तलोचनाः ॥ 59 ॥
रिरक्षिषंतोऽभ्यपतन्नंगदंवानरर्षभाः ।
जांबवांश्चसुषेणश्चवेगदर्शी च वानरः ॥ 60 ॥
कुंभकर्णात्मजंवीरंक्रुद्धास्समभिदुद्रुवुः ।
समीक्ष्यापततस्तांस्तुवानरेंद्रान् महाबलान् ॥ 61 ॥
आववारशरौघेणनगेनेवजलाशयम् ।
तस्यबाणपथंप्राप्य न शेकुरतिवर्तितुम् ॥ 62 ॥
वानरेंद्रामहात्मानोवेलामिवमहादधिः ।
तांस्तुदृष्टवाहरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान् ॥ 63 ॥
अंगदंपृष्ठतःकृत्वाभ्रातृजंप्लवगेश्वरः ।
भिदुद्राववेगेनसुग्रीवःकुंभमाहवे ॥ 64 ॥
शैलसानुचरंनागंवेगवानिवकेसरी ।
उत्पाट्य च महाशैलनश्वकर्णांदवान्बहून् ॥ 65 ॥
अन्यांश्चविविधान्ववृक्षाचिक्षेपचिमहाबलः ।
तांछादयंतीमाकाशंवृक्षवृष्टिंदुरासदाम् ॥ 66 ॥
कुंभकर्णात्मजश्शीघ्रंचिच्छेदनिशितैश्शरैः ।
अभिलक्षेणतीव्रेणकुंभेननिशितैश्शरैः ॥ 67 ॥
अचितास्तेद्रुमारेजुर्यथाघोराषतघ्नयः ।
द्रुमवर्षंतुसंछिन्नंदृष्टवाकुंभोनवीर्यवान् ॥ 68 ॥
वानराधिपतिः शीमान्महासत्त्वो न विव्यथे ।
निर्भिद्यमानस्सहसासहमानश्चतान् शरान् ॥ 69 ॥
कुंभस्यधनुराक्षिप्यबभंजेंद्रधनुष्प्रभम् ।
अवफ्लुत्यततश्शीघ्रंकृत्वाकर्मसुदुष्करम् ॥ 70 ॥
अब्रवीत्कुपितःकुंभंभग्नशृंगमिवद्विपम् ।
निकुंभाग्रजवीर्यंतेबाणवेगवदद्भुतम् ॥ 71 ॥
सन्नतिश्चप्रभावश्चतववारावणस्यवा ।
प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुभेरवरुणोपम ॥ 72 ॥
एकस्त्वमनुजातोऽसिपितरंबलवृत्ततः ।
त्वामेवैकंमहाबाहुंचापहस्तमरिंदमम् ॥ 73 ॥
त्रिदशानातिवर्तंतेजितेंद्रियमिवाधयः ।
विक्रमस्वमहाबुद्धे कर्माणिममपश्यतः ॥ 74 ॥
वरदानापतितृव्यस्तेसहतेदेवदानवान् ।
कुंभकर्णस्तुवीर्येणसहते च सुरासुरान् ॥ 75 ॥
ततःकुंभस्तुसुग्रीवंबाहुभ्यांजगृहेतदा ।
गजाविवाहितमदौनिश्श्वसंतौमुहुर्मुहु 76.81 ।
अन्योन्यगात्रग्रथितौकर्षंतावितरेतरम् ।
सधूमांमुखतोज्वालांविसृजंतौपरिश्रमात् ॥ 76 ॥
महाविमर्दंसमरेमयासहतवाद्भुतम् ।
अद्यभूतानिपश्यंतुशक्रशंबरयोरिव ॥ 77 ॥
कृतमप्रतिमंकर्मदर्शितंचास्त्रकौशलम् ।
पातिताहरिवीराश्चत्वयावैभीमविक्रमाः ॥ 78 ॥
उपालंभभयाच्चापिनासिवीरमयाहतः ।
कृतकर्मपरिश्रांतोविश्रांतःपश्यमेबलम् ॥ 79 ॥
तेनसुग्रीववाक्येनसावमानेनमानितः ।
अग्नेराज्याहुतस्येवतेजस्तस्याभ्यवर्धत ॥ 80 ॥
तयोःपादाभिघाताच्चनिमग्नाचाभवन्महि ।
व्याघूर्णिततरंगश्चचुक्षुभेवरुणालयः ॥ 81 ॥
ततःकुंभंसमुत्क्षिप्यसुग्रीवोलवणांभसि ।
पातयामासवेगेनदर्शयन्नुदधेस्तलम् ॥ 82 ॥
ततःकुंभनिपातेनजलराशिस्समुत्थितः ।
व्निध्यमंदरसंकाशोविससर्पसमंततः ॥ 83 ॥
ततःकुंभस्समुत्पत्यसुग्रीवमभिपद्य च ।
आजघानोरसिक्रुद्धोवज्रवेगेनमुष्टिना ॥ 84 ॥
तस्यचचर्मच पुस्फोटबहुसुस्रावशोणितम् ।
स च मुष्टिर्महावेगःप्रतिजघ्नेऽस्थिमंडले ॥ 85 ॥
त्दावेगेनतत्रासीत्तेजःप्रज्वलितंमहत् ।
वज्रनिष्पेषसंजाताज्वालामेरोर्यथागिरेः ॥ 86 ॥
स तत्राभिहतस्तेनसुग्रीवोवानरर्षभः ।
मुष्टिंसम्वर्तयामासवज्रकल्पंमहाबलः ॥ 87 ॥
अर्चिस्सहस्रविकचरविमंडलसप्रभम् ।
स मुष्टिंपातयामासकुंभस्योरसिवीर्यवान् ॥ 88 ॥
स तुतेनप्रहारेणविह्वलोभृशताडितः ।
निपपाततदाकुंभोगतार्चिरिवपावकः ॥ 89 ॥
अर्चिःसहस्रविकचं रविमंडलसप्रभम् ।
स मुष्टिं पातयामास कुंभस्योरसि वीर्यवान् ॥ 90 ॥
कुंभस्यपततोरूपंभग्नस्योरसिमुष्टीना ।
बभौरुद्राभिपन्नस्ययथारूपंगवांपतेः ॥ 91 ॥
तस्मिन्हतेभीमपराक्रमेणप्लवंगमानामृषभेणयुद्धे ।
महीसशैलासवनाचचालभयं च रक्षांस्यधिकंविवेश ॥ 92 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकांडे षट्सप्ततितमस्सर्गः ॥
