శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే యుద్ధకాండమ్ ।
అథ షట్సప్తతితమస్సర్గః ।
ప్రవృత్తేసంకులేతస్మిన్ ఘోరేవీరజనక్ష్యే ।
అంగదఃకంపనంవీరమాససాదరణోత్సుకః ॥ 1 ॥
ఆహూయసోంగదంకోపాత్తాడయామాసవేగితః ।
గదయాకంపనఃపూర్వం స చచాలభృశాహతః ॥ 2 ॥
స సంజ్ఞాంప్రాప్యతేజస్వీచిక్షేపశిఖరంగిరేః ।
అర్దితస్తత్ప్రహారేణకంపనఃపతితోభువి ॥ 3 ॥
తతస్తుకంపనందృష్టవాశోణితాక్షోహతంరణే ।
రథేనాభ్యపతత్ క్షిప్రంతత్రాంగదమభీతవత్ ॥ 4 ॥
సోంగదంనిశితైర్బాణైస్తదావివ్యాధవేగితః ।
శరీరదారణైస్తీక్ష్ణైఃకాలాగ్నిసమవిగ్రహైః ॥ 5 ॥
క్షురక్షురప్రైర్నారాచైర్వత్సదంతైశ్శిలీముఖైః ।
కర్ణిశల్యవిపాఠైశ్చబహుభిశ్చశితైశ్శరైః ॥ 6 ॥
అంగదఃప్రతివిద్ధాంగోవాలిపుత్రఃప్రతాపవాన్ ।
ధనురగ్య్రంరథంబాణాన్మమర్దతరసాబలీ ॥ 7 ॥
శోణితాక్షస్తతఃక్షిప్రమసిచర్మసమాదదే ।
ఉత్పపాతదివంక్రుద్ధోవేగవానవిచారయన్ ॥ 8 ॥
తంక్షిప్రతరమాఫ్లుత్యపరామృశ్యాంగదోబలీ ।
కరేణతస్యతంఖంగంసమాచ్ఛిద్యననాద చ ॥ 9 ॥
తస్యాంసఫలకేఖడగంనిజఘానతతోఽంగదః ।
యజ్ఞోపవీతవచ్చైనంచిచ్ఛేదకపికుంజరః ॥ 10 ॥
తంప్రగృహ్యమహాఖడగంవినద్య చ పునఃపునః ।
వాలిపుత్రోఽభిదుద్రావరణశీర్షేపరానరీన్ ॥ 11 ॥
ఆయసీంతుగదాంప్రగృహ్య స వీరఃకనకాంగదః ।
శోణితాక్షస్సమావిధ్యతమేవానుపపాత హ ॥ 12 ॥
ప్రజంఘసహితోవీరోయూపాక్షస్తుతతోబలీ ।
రథేనాభియయౌక్రుద్దోవాలిపుత్రంమహాబలమ్ ॥ 13 ॥
ప్రజంఘస్తు మహావీరో యూపాక్షసహితో బలీ ।
గదయాభియయౌ క్రుద్ధో వాలిపుత్రం మహాబలమ్ ॥ 14 ॥
అంగదంపరిరక్షంతౌమైందోద్వివిదఏవ చ ।
తస్యతస్థతురభ్యాశేపరస్పరదిదృక్ష్యా ॥ 15 ॥
భిపేతుర్మహాకాయాఃప్రతియత్తామహాబలాః ।
రాక్షసావానరాన్ రోషాదసిచర్మగదాధరాః ॥ 16 ॥
త్రయాణాంవానరేంద్రాణాంత్రిభీరాక్షసపుంగవైః ।
సంసక్తానాంమహద్యుద్ధమభవద్రోమహర్షణమ్ ॥ 17 ॥
తేతువృక్షాన్ సమాదాయసంప్రచిపురాహవే ।
ఖడగేనప్రతిచిచ్ఛేదతాన్ ప్రజంఘోమహాబలః ॥ 18 ॥
రథానశ్వాన్ ద్రుమైశ్శైలైస్తేప్రచిక్షిపురాహవే ।
శరౌఘైఃప్రతిచిచ్ఛేదతాన్యూపాక్షోనిశాచరః ॥ 19 ॥
సృష్టావ్నివిదమైందాభ్యాంద్రుమానుత్పాట్యవీర్యవాన్ ।
బభంజగదయామధ్యేశోణితాక్షఃప్రతాపవాన్ ॥ 20 ॥
సృష్టాన్ ద్వివదమైందాభ్యాం ద్రుమానుత్పాట్య వీర్య్వాన్ ।
బభంజ గదయా మద్య శోణితాక్షః ప్రతాపవాన్ ॥ 21 ॥
తమభ్యాశగతందృష్టవావానరేంద్రోమహాబలః ।
ఆజఘానాశ్వకర్ణేనద్రుమేణాతిబలస్తదా ॥ 22 ॥
బాహుంచాస్యసనిస్త్రింశమాజఘాన స ముష్టినా ।
వాలిపుత్రస్యఘాతేన స పపాతక్షితావసిః ॥ 23 ॥
తందృష్టవాపతితంభూమౌఖంగములసన్నిభమ్ ।
ముష్టింసమ్వర్తయామాసవజ్రకల్పంమహాబలః ॥ 24 ॥
స లలాటేమహావీర్యమంగదంవానరర్షభమ్ ।
ఆజఘానమహాతేజాస్సముహూర్తంచచాల హ ॥ 25 ॥
స సంజ్ఞాంప్రాప్యతేజస్వీవాలిపుత్రఃప్రతాపవాన్ ।
ప్రజంఘస్యశిరఃకాయాతఖంగేనపాతయత్క్షితౌ ॥ 26 ॥
స యూపాక్షోఽశ్రుపూర్ణాక్షఃపితృవ్యేనిహతేరణే ।
అవరుహ్యరథాత్క్షిప్రంక్షీణేషుఖంగమాదదే ॥ 27 ॥
తమాపతంతంసంప్రేక్ష్యయూపాక్షంద్వివిదస్త్వరన్ ।
ఆజఘానోరసిక్రుద్ధోజగ్రాహ చ బలాద్బలీ ॥ 28 ॥
గృహీతంభ్రాతరందృష్టవాశోణితాక్షోమహాబలః ।
ఆజఘానగదాగ్రేణవక్షసిద్వివిదంతతః ॥ 29 ॥
స గదాభిహతస్తేనసంచచాలమహాబలః ।
ఉద్యతా చ పునస్తస్యజహారద్వివిదోగదామ్ ॥ 30 ॥
తస్మిన్నంతరేమైందోవీరోవానరయూథపః ।
యూపాక్షంతాడయామాసతలేనోరసివీర్యవాన్ ॥ 31 ॥
తౌశోణితాక్ష్యూపాక్షౌప్లవంగాభ్యాంతరస్వినౌ ।
చక్రతుస్సమరేతీవ్రమాకర్షోత్పాటనంభృశమ్ ॥ 32 ॥
ద్వివిదశ్శోణితాక్షంతువిదదారనఖైర్ముఖై ।
నిష్పిపేష చ వేగేనక్షితావావిధ్యవీర్యవాన్ ॥ 33 ॥
పాక్షమభిసంకృద్ధో మైందో వానరయూథపః ।
పీడయామాసబాహుభ్యాంసపపాతహతఃక్షితౌ ॥ 34 ॥
హతప్రవీరావ్యథితారాక్షసేంద్రచమూస్తదా ।
జగామాభిముఖీసాతుకుంభకర్ణసుతోయతః ॥ 35 ॥
ఆపతతనీం చ వేగేనకుంభస్తాంసాంత్వయచ్చమూమ్ ।
అథోత్కష్టంమహావీర్యైర్లబ్ధలక్ష్యైఃప్లవంగమైః ॥ 36 ॥
నిపాతితమహావీరాందృష్టవారక్షశ్చమూంతతః ।
కుంభఃప్రచక్రేతేజస్వీరణేకర్మసుదుష్కరమ్ ॥ 37 ॥
స ధనుర్ధన్వినాంశ్రేష్ఠఃప్రగృహ్యసుసమాహితః ।
ముమోచాశీవిషప్రఖ్యాన్శరాందేహవిదారణాన్ ॥ 38 ॥
స ధనుర్ధన్వినాం శ్రేష్ఠః ప్రగృహ్య సుసమాహితః ।
ముమోచాశీవిషప్రఖ్యాఞ్శరాందేహవిదారణాన్ ॥ 39 ॥
ఆకర్ణాకృష్టముక్తేనజఘానద్వివిదంతదా ।
తేనహాటకపుంఖేనపత్రతిణాపత్త్రవాససా ॥ 40 ॥
సహసాభిహతస్తేనవిప్రముక్తపదస్స్ఫురన్ ।
నిపపాతాద్రికూటాభోవిహ్వలన్ ప్లవగోత్తమః ॥ 41 ॥
మందస్తుభ్రాతరంభగ్నందృష్టవాతత్రమహాహవే ।
లభిదుద్రావవేగేనప్రగృహ్యమహతీంశిలామ్ ॥ 42 ॥
తాంశిలాంతుప్రచిక్షేపరాక్షసాయమహాబలః ।
బిభేదతాంశిలాంకుంభఃప్రసన్నైఃపంచభిశ్శరైః ॥ 43 ॥
సంధాయచాన్యంసుముఖంశరమాశీవిషోపమమ్ ।
ఆజఘానమహాతేజావక్షసిద్వివిదాగ్రజమ్ ॥ 44 ॥
స తుతేనప్రహారేణమైందోవానరయూథపః ।
మర్మణ్యభిహతస్తేనపపా త భువిమూర్ఛితః ॥ 45 ॥
అంగదోమాతులౌదృష్టవాపథితౌతుమహాబలౌ ।
అభిదుద్రావవేగేనకుంభముద్యతకార్ముకమ్ ॥ 46 ॥
తమాపతంతంవివ్యాధకుంభఃపంచభిరాయసైః ।
త్రిభిశ్చాన్యైశ్శితైర్బాణైర్మాతంగమివతోమరైః ॥ 47 ॥
సోఽంగదంవివిధైభిర్బాణైఃకుంభోవివ్యాథవీర్యవాన్ ।
అకుంఠధారైర్నిశితైస్తీక్ష్ణైఃకనకభూషణైః ॥ 48 ॥
అంగదఃప్రతివిద్ధాంగోవాలిపుత్రో న కంపతే ।
శిలాపాదపవర్షాణితస్యమూర్ధ్నివవర్ష హ ॥ 49 ॥
స ప్రచిచ్ఛేదతాన్ సర్వాన్ బిభేద చ పునశ్శిలాః ।
కుంభకర్ణాత్మజశ్రశీమాన్ వాలిపుత్త్రసమీరితాన్ ॥ 50 ॥
ఆపతంతం చ ససంప్రేక్ష్యకుంభోవానరయూథపమ్ ।
భ్రువోర్వివ్యాథబాణాభ్యాముల్కాభ్యామివకుంజరమ్ ॥ 51 ॥
తస్యసుస్రావరుధిరంపిహితేచాస్యలోచనే ।
అంగదఃపాణినానేత్రేపిధాయరుధిరోక్షితే ॥ 52 ॥
సాలమాసన్నమేకేనపరిజగ్రాహపాణివా ।
సంపీడ్యరసిచాస్కంధం కరేణాభినివేశ్య చ ॥ 53 ॥
కించిదభ్యవనమ్యైనమున్మమాథయథాగజః ।
తమింద్రకేతుప్రతిమంవృక్షంమందరసన్నిభమ్ ॥ 54 ॥
సముత్సృజంతంవేగేనపశ్యతాంసర్వరక్షసామ్ ।
సబిభేదశితైర్బాణైస్సప్తభిఃకాయభేదనైః ॥ 55 ॥
అంగదోవివ్యధేఽభీక్షణంససాదచముమోహ చ ।
అంగదంవ్యథితందృష్టవాసీదంతమివసాగరమ్ ॥ 56 ॥
దురాసదంహరిశ్రేష్ఠంరామాయన్యేన్యవేదయన్ ।
రామస్తువ్యథితంశ్రుత్వావాలిపుత్త్రంరణాజరే ॥ 57 ॥
వ్యాదిదేశహరిశ్రేష్ఠాన్జాంబవత్ప్రముఖాంస్తతః ।
తేతువానరశార్దూలాశ్శ్రుత్వారామస్యశాసనమ్ ॥ 58 ॥
అభిపేతుస్సుసంకృద్ధాఃకుంభముద్యతకార్ముకమ్ ।
తతోద్రుమశిలాహస్తాఃకోపసంరక్తలోచనాః ॥ 59 ॥
రిరక్షిషంతోఽభ్యపతన్నంగదంవానరర్షభాః ।
జాంబవాంశ్చసుషేణశ్చవేగదర్శీ చ వానరః ॥ 60 ॥
కుంభకర్ణాత్మజంవీరంక్రుద్ధాస్సమభిదుద్రువుః ।
సమీక్ష్యాపతతస్తాంస్తువానరేంద్రాన్ మహాబలాన్ ॥ 61 ॥
ఆవవారశరౌఘేణనగేనేవజలాశయమ్ ।
తస్యబాణపథంప్రాప్య న శేకురతివర్తితుమ్ ॥ 62 ॥
వానరేంద్రామహాత్మానోవేలామివమహాదధిః ।
తాంస్తుదృష్టవాహరిగణాన్ శరవృష్టిభిరర్దితాన్ ॥ 63 ॥
అంగదంపృష్ఠతఃకృత్వాభ్రాతృజంప్లవగేశ్వరః ।
భిదుద్రావవేగేనసుగ్రీవఃకుంభమాహవే ॥ 64 ॥
శైలసానుచరంనాగంవేగవానివకేసరీ ।
ఉత్పాట్య చ మహాశైలనశ్వకర్ణాందవాన్బహూన్ ॥ 65 ॥
అన్యాంశ్చవివిధాన్వవృక్షాచిక్షేపచిమహాబలః ।
తాంఛాదయంతీమాకాశంవృక్షవృష్టిందురాసదామ్ ॥ 66 ॥
కుంభకర్ణాత్మజశ్శీఘ్రంచిచ్ఛేదనిశితైశ్శరైః ।
అభిలక్షేణతీవ్రేణకుంభేననిశితైశ్శరైః ॥ 67 ॥
అచితాస్తేద్రుమారేజుర్యథాఘోరాషతఘ్నయః ।
ద్రుమవర్షంతుసంఛిన్నందృష్టవాకుంభోనవీర్యవాన్ ॥ 68 ॥
వానరాధిపతిః శీమాన్మహాసత్త్వో న వివ్యథే ।
నిర్భిద్యమానస్సహసాసహమానశ్చతాన్ శరాన్ ॥ 69 ॥
కుంభస్యధనురాక్షిప్యబభంజేంద్రధనుష్ప్రభమ్ ।
అవఫ్లుత్యతతశ్శీఘ్రంకృత్వాకర్మసుదుష్కరమ్ ॥ 70 ॥
అబ్రవీత్కుపితఃకుంభంభగ్నశృంగమివద్విపమ్ ।
నికుంభాగ్రజవీర్యంతేబాణవేగవదద్భుతమ్ ॥ 71 ॥
సన్నతిశ్చప్రభావశ్చతవవారావణస్యవా ।
ప్రహ్లాదబలివృత్రఘ్నకుభేరవరుణోపమ ॥ 72 ॥
ఏకస్త్వమనుజాతోఽసిపితరంబలవృత్తతః ।
త్వామేవైకంమహాబాహుంచాపహస్తమరిందమమ్ ॥ 73 ॥
త్రిదశానాతివర్తంతేజితేంద్రియమివాధయః ।
విక్రమస్వమహాబుద్ధే కర్మాణిమమపశ్యతః ॥ 74 ॥
వరదానాపతితృవ్యస్తేసహతేదేవదానవాన్ ।
కుంభకర్ణస్తువీర్యేణసహతే చ సురాసురాన్ ॥ 75 ॥
తతఃకుంభస్తుసుగ్రీవంబాహుభ్యాంజగృహేతదా ।
గజావివాహితమదౌనిశ్శ్వసంతౌముహుర్ముహు 76.81 ।
అన్యోన్యగాత్రగ్రథితౌకర్షంతావితరేతరమ్ ।
సధూమాంముఖతోజ్వాలాంవిసృజంతౌపరిశ్రమాత్ ॥ 76 ॥
మహావిమర్దంసమరేమయాసహతవాద్భుతమ్ ।
అద్యభూతానిపశ్యంతుశక్రశంబరయోరివ ॥ 77 ॥
కృతమప్రతిమంకర్మదర్శితంచాస్త్రకౌశలమ్ ।
పాతితాహరివీరాశ్చత్వయావైభీమవిక్రమాః ॥ 78 ॥
ఉపాలంభభయాచ్చాపినాసివీరమయాహతః ।
కృతకర్మపరిశ్రాంతోవిశ్రాంతఃపశ్యమేబలమ్ ॥ 79 ॥
తేనసుగ్రీవవాక్యేనసావమానేనమానితః ।
అగ్నేరాజ్యాహుతస్యేవతేజస్తస్యాభ్యవర్ధత ॥ 80 ॥
తయోఃపాదాభిఘాతాచ్చనిమగ్నాచాభవన్మహి ।
వ్యాఘూర్ణితతరంగశ్చచుక్షుభేవరుణాలయః ॥ 81 ॥
తతఃకుంభంసముత్క్షిప్యసుగ్రీవోలవణాంభసి ।
పాతయామాసవేగేనదర్శయన్నుదధేస్తలమ్ ॥ 82 ॥
తతఃకుంభనిపాతేనజలరాశిస్సముత్థితః ।
వ్నిధ్యమందరసంకాశోవిససర్పసమంతతః ॥ 83 ॥
తతఃకుంభస్సముత్పత్యసుగ్రీవమభిపద్య చ ।
ఆజఘానోరసిక్రుద్ధోవజ్రవేగేనముష్టినా ॥ 84 ॥
తస్యచచర్మచ పుస్ఫోటబహుసుస్రావశోణితమ్ ।
స చ ముష్టిర్మహావేగఃప్రతిజఘ్నేఽస్థిమండలే ॥ 85 ॥
త్దావేగేనతత్రాసీత్తేజఃప్రజ్వలితంమహత్ ।
వజ్రనిష్పేషసంజాతాజ్వాలామేరోర్యథాగిరేః ॥ 86 ॥
స తత్రాభిహతస్తేనసుగ్రీవోవానరర్షభః ।
ముష్టింసమ్వర్తయామాసవజ్రకల్పంమహాబలః ॥ 87 ॥
అర్చిస్సహస్రవికచరవిమండలసప్రభమ్ ।
స ముష్టింపాతయామాసకుంభస్యోరసివీర్యవాన్ ॥ 88 ॥
స తుతేనప్రహారేణవిహ్వలోభృశతాడితః ।
నిపపాతతదాకుంభోగతార్చిరివపావకః ॥ 89 ॥
అర్చిఃసహస్రవికచం రవిమండలసప్రభమ్ ।
స ముష్టిం పాతయామాస కుంభస్యోరసి వీర్యవాన్ ॥ 90 ॥
కుంభస్యపతతోరూపంభగ్నస్యోరసిముష్టీనా ।
బభౌరుద్రాభిపన్నస్యయథారూపంగవాంపతేః ॥ 91 ॥
తస్మిన్హతేభీమపరాక్రమేణప్లవంగమానామృషభేణయుద్ధే ।
మహీసశైలాసవనాచచాలభయం చ రక్షాంస్యధికంవివేశ ॥ 92 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే యుద్ధకాండే షట్సప్తతితమస్సర్గః ॥
