શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાંડમ્ ।
અથ ષટ્સપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ।
પ્રવૃત્તેસંકુલેતસ્મિન્ ઘોરેવીરજનક્ષ્યે ।
અંગદઃકંપનંવીરમાસસાદરણોત્સુકઃ ॥ 1 ॥
આહૂયસોંગદંકોપાત્તાડયામાસવેગિતઃ ।
ગદયાકંપનઃપૂર્વં સ ચચાલભૃશાહતઃ ॥ 2 ॥
સ સંજ્ઞાંપ્રાપ્યતેજસ્વીચિક્ષેપશિખરંગિરેઃ ।
અર્દિતસ્તત્પ્રહારેણકંપનઃપતિતોભુવિ ॥ 3 ॥
તતસ્તુકંપનંદૃષ્ટવાશોણિતાક્ષોહતંરણે ।
રથેનાભ્યપતત્ ક્ષિપ્રંતત્રાંગદમભીતવત્ ॥ 4 ॥
સોંગદંનિશિતૈર્બાણૈસ્તદાવિવ્યાધવેગિતઃ ।
શરીરદારણૈસ્તીક્ષ્ણૈઃકાલાગ્નિસમવિગ્રહૈઃ ॥ 5 ॥
ક્ષુરક્ષુરપ્રૈર્નારાચૈર્વત્સદંતૈશ્શિલીમુખૈઃ ।
કર્ણિશલ્યવિપાઠૈશ્ચબહુભિશ્ચશિતૈશ્શરૈઃ ॥ 6 ॥
અંગદઃપ્રતિવિદ્ધાંગોવાલિપુત્રઃપ્રતાપવાન્ ।
ધનુરગ્ય્રંરથંબાણાન્મમર્દતરસાબલી ॥ 7 ॥
શોણિતાક્ષસ્તતઃક્ષિપ્રમસિચર્મસમાદદે ।
ઉત્પપાતદિવંક્રુદ્ધોવેગવાનવિચારયન્ ॥ 8 ॥
તંક્ષિપ્રતરમાફ્લુત્યપરામૃશ્યાંગદોબલી ।
કરેણતસ્યતંખંગંસમાચ્છિદ્યનનાદ ચ ॥ 9 ॥
તસ્યાંસફલકેખડગંનિજઘાનતતોઽંગદઃ ।
યજ્ઞોપવીતવચ્ચૈનંચિચ્છેદકપિકુંજરઃ ॥ 10 ॥
તંપ્રગૃહ્યમહાખડગંવિનદ્ય ચ પુનઃપુનઃ ।
વાલિપુત્રોઽભિદુદ્રાવરણશીર્ષેપરાનરીન્ ॥ 11 ॥
આયસીંતુગદાંપ્રગૃહ્ય સ વીરઃકનકાંગદઃ ।
શોણિતાક્ષસ્સમાવિધ્યતમેવાનુપપાત હ ॥ 12 ॥
પ્રજંઘસહિતોવીરોયૂપાક્ષસ્તુતતોબલી ।
રથેનાભિયયૌક્રુદ્દોવાલિપુત્રંમહાબલમ્ ॥ 13 ॥
પ્રજંઘસ્તુ મહાવીરો યૂપાક્ષસહિતો બલી ।
ગદયાભિયયૌ ક્રુદ્ધો વાલિપુત્રં મહાબલમ્ ॥ 14 ॥
અંગદંપરિરક્ષંતૌમૈંદોદ્વિવિદએવ ચ ।
તસ્યતસ્થતુરભ્યાશેપરસ્પરદિદૃક્ષ્યા ॥ 15 ॥
ભિપેતુર્મહાકાયાઃપ્રતિયત્તામહાબલાઃ ।
રાક્ષસાવાનરાન્ રોષાદસિચર્મગદાધરાઃ ॥ 16 ॥
ત્રયાણાંવાનરેંદ્રાણાંત્રિભીરાક્ષસપુંગવૈઃ ।
સંસક્તાનાંમહદ્યુદ્ધમભવદ્રોમહર્ષણમ્ ॥ 17 ॥
તેતુવૃક્ષાન્ સમાદાયસંપ્રચિપુરાહવે ।
ખડગેનપ્રતિચિચ્છેદતાન્ પ્રજંઘોમહાબલઃ ॥ 18 ॥
રથાનશ્વાન્ દ્રુમૈશ્શૈલૈસ્તેપ્રચિક્ષિપુરાહવે ।
શરૌઘૈઃપ્રતિચિચ્છેદતાન્યૂપાક્ષોનિશાચરઃ ॥ 19 ॥
સૃષ્ટાવ્નિવિદમૈંદાભ્યાંદ્રુમાનુત્પાટ્યવીર્યવાન્ ।
બભંજગદયામધ્યેશોણિતાક્ષઃપ્રતાપવાન્ ॥ 20 ॥
સૃષ્ટાન્ દ્વિવદમૈંદાભ્યાં દ્રુમાનુત્પાટ્ય વીર્ય્વાન્ ।
બભંજ ગદયા મદ્ય શોણિતાક્ષઃ પ્રતાપવાન્ ॥ 21 ॥
તમભ્યાશગતંદૃષ્ટવાવાનરેંદ્રોમહાબલઃ ।
આજઘાનાશ્વકર્ણેનદ્રુમેણાતિબલસ્તદા ॥ 22 ॥
બાહુંચાસ્યસનિસ્ત્રિંશમાજઘાન સ મુષ્ટિના ।
વાલિપુત્રસ્યઘાતેન સ પપાતક્ષિતાવસિઃ ॥ 23 ॥
તંદૃષ્ટવાપતિતંભૂમૌખંગમુલસન્નિભમ્ ।
મુષ્ટિંસમ્વર્તયામાસવજ્રકલ્પંમહાબલઃ ॥ 24 ॥
સ લલાટેમહાવીર્યમંગદંવાનરર્ષભમ્ ।
આજઘાનમહાતેજાસ્સમુહૂર્તંચચાલ હ ॥ 25 ॥
સ સંજ્ઞાંપ્રાપ્યતેજસ્વીવાલિપુત્રઃપ્રતાપવાન્ ।
પ્રજંઘસ્યશિરઃકાયાતખંગેનપાતયત્ક્ષિતૌ ॥ 26 ॥
સ યૂપાક્ષોઽશ્રુપૂર્ણાક્ષઃપિતૃવ્યેનિહતેરણે ।
અવરુહ્યરથાત્ક્ષિપ્રંક્ષીણેષુખંગમાદદે ॥ 27 ॥
તમાપતંતંસંપ્રેક્ષ્યયૂપાક્ષંદ્વિવિદસ્ત્વરન્ ।
આજઘાનોરસિક્રુદ્ધોજગ્રાહ ચ બલાદ્બલી ॥ 28 ॥
ગૃહીતંભ્રાતરંદૃષ્ટવાશોણિતાક્ષોમહાબલઃ ।
આજઘાનગદાગ્રેણવક્ષસિદ્વિવિદંતતઃ ॥ 29 ॥
સ ગદાભિહતસ્તેનસંચચાલમહાબલઃ ।
ઉદ્યતા ચ પુનસ્તસ્યજહારદ્વિવિદોગદામ્ ॥ 30 ॥
તસ્મિન્નંતરેમૈંદોવીરોવાનરયૂથપઃ ।
યૂપાક્ષંતાડયામાસતલેનોરસિવીર્યવાન્ ॥ 31 ॥
તૌશોણિતાક્ષ્યૂપાક્ષૌપ્લવંગાભ્યાંતરસ્વિનૌ ।
ચક્રતુસ્સમરેતીવ્રમાકર્ષોત્પાટનંભૃશમ્ ॥ 32 ॥
દ્વિવિદશ્શોણિતાક્ષંતુવિદદારનખૈર્મુખૈ ।
નિષ્પિપેષ ચ વેગેનક્ષિતાવાવિધ્યવીર્યવાન્ ॥ 33 ॥
પાક્ષમભિસંકૃદ્ધો મૈંદો વાનરયૂથપઃ ।
પીડયામાસબાહુભ્યાંસપપાતહતઃક્ષિતૌ ॥ 34 ॥
હતપ્રવીરાવ્યથિતારાક્ષસેંદ્રચમૂસ્તદા ।
જગામાભિમુખીસાતુકુંભકર્ણસુતોયતઃ ॥ 35 ॥
આપતતનીં ચ વેગેનકુંભસ્તાંસાંત્વયચ્ચમૂમ્ ।
અથોત્કષ્ટંમહાવીર્યૈર્લબ્ધલક્ષ્યૈઃપ્લવંગમૈઃ ॥ 36 ॥
નિપાતિતમહાવીરાંદૃષ્ટવારક્ષશ્ચમૂંતતઃ ।
કુંભઃપ્રચક્રેતેજસ્વીરણેકર્મસુદુષ્કરમ્ ॥ 37 ॥
સ ધનુર્ધન્વિનાંશ્રેષ્ઠઃપ્રગૃહ્યસુસમાહિતઃ ।
મુમોચાશીવિષપ્રખ્યાન્શરાંદેહવિદારણાન્ ॥ 38 ॥
સ ધનુર્ધન્વિનાં શ્રેષ્ઠઃ પ્રગૃહ્ય સુસમાહિતઃ ।
મુમોચાશીવિષપ્રખ્યાઞ્શરાંદેહવિદારણાન્ ॥ 39 ॥
આકર્ણાકૃષ્ટમુક્તેનજઘાનદ્વિવિદંતદા ।
તેનહાટકપુંખેનપત્રતિણાપત્ત્રવાસસા ॥ 40 ॥
સહસાભિહતસ્તેનવિપ્રમુક્તપદસ્સ્ફુરન્ ।
નિપપાતાદ્રિકૂટાભોવિહ્વલન્ પ્લવગોત્તમઃ ॥ 41 ॥
મંદસ્તુભ્રાતરંભગ્નંદૃષ્ટવાતત્રમહાહવે ।
લભિદુદ્રાવવેગેનપ્રગૃહ્યમહતીંશિલામ્ ॥ 42 ॥
તાંશિલાંતુપ્રચિક્ષેપરાક્ષસાયમહાબલઃ ।
બિભેદતાંશિલાંકુંભઃપ્રસન્નૈઃપંચભિશ્શરૈઃ ॥ 43 ॥
સંધાયચાન્યંસુમુખંશરમાશીવિષોપમમ્ ।
આજઘાનમહાતેજાવક્ષસિદ્વિવિદાગ્રજમ્ ॥ 44 ॥
સ તુતેનપ્રહારેણમૈંદોવાનરયૂથપઃ ।
મર્મણ્યભિહતસ્તેનપપા ત ભુવિમૂર્છિતઃ ॥ 45 ॥
અંગદોમાતુલૌદૃષ્ટવાપથિતૌતુમહાબલૌ ।
અભિદુદ્રાવવેગેનકુંભમુદ્યતકાર્મુકમ્ ॥ 46 ॥
તમાપતંતંવિવ્યાધકુંભઃપંચભિરાયસૈઃ ।
ત્રિભિશ્ચાન્યૈશ્શિતૈર્બાણૈર્માતંગમિવતોમરૈઃ ॥ 47 ॥
સોઽંગદંવિવિધૈભિર્બાણૈઃકુંભોવિવ્યાથવીર્યવાન્ ।
અકુંઠધારૈર્નિશિતૈસ્તીક્ષ્ણૈઃકનકભૂષણૈઃ ॥ 48 ॥
અંગદઃપ્રતિવિદ્ધાંગોવાલિપુત્રો ન કંપતે ।
શિલાપાદપવર્ષાણિતસ્યમૂર્ધ્નિવવર્ષ હ ॥ 49 ॥
સ પ્રચિચ્છેદતાન્ સર્વાન્ બિભેદ ચ પુનશ્શિલાઃ ।
કુંભકર્ણાત્મજશ્રશીમાન્ વાલિપુત્ત્રસમીરિતાન્ ॥ 50 ॥
આપતંતં ચ સસંપ્રેક્ષ્યકુંભોવાનરયૂથપમ્ ।
ભ્રુવોર્વિવ્યાથબાણાભ્યામુલ્કાભ્યામિવકુંજરમ્ ॥ 51 ॥
તસ્યસુસ્રાવરુધિરંપિહિતેચાસ્યલોચને ।
અંગદઃપાણિનાનેત્રેપિધાયરુધિરોક્ષિતે ॥ 52 ॥
સાલમાસન્નમેકેનપરિજગ્રાહપાણિવા ।
સંપીડ્યરસિચાસ્કંધં કરેણાભિનિવેશ્ય ચ ॥ 53 ॥
કિંચિદભ્યવનમ્યૈનમુન્મમાથયથાગજઃ ।
તમિંદ્રકેતુપ્રતિમંવૃક્ષંમંદરસન્નિભમ્ ॥ 54 ॥
સમુત્સૃજંતંવેગેનપશ્યતાંસર્વરક્ષસામ્ ।
સબિભેદશિતૈર્બાણૈસ્સપ્તભિઃકાયભેદનૈઃ ॥ 55 ॥
અંગદોવિવ્યધેઽભીક્ષણંસસાદચમુમોહ ચ ।
અંગદંવ્યથિતંદૃષ્ટવાસીદંતમિવસાગરમ્ ॥ 56 ॥
દુરાસદંહરિશ્રેષ્ઠંરામાયન્યેન્યવેદયન્ ।
રામસ્તુવ્યથિતંશ્રુત્વાવાલિપુત્ત્રંરણાજરે ॥ 57 ॥
વ્યાદિદેશહરિશ્રેષ્ઠાન્જાંબવત્પ્રમુખાંસ્તતઃ ।
તેતુવાનરશાર્દૂલાશ્શ્રુત્વારામસ્યશાસનમ્ ॥ 58 ॥
અભિપેતુસ્સુસંકૃદ્ધાઃકુંભમુદ્યતકાર્મુકમ્ ।
તતોદ્રુમશિલાહસ્તાઃકોપસંરક્તલોચનાઃ ॥ 59 ॥
રિરક્ષિષંતોઽભ્યપતન્નંગદંવાનરર્ષભાઃ ।
જાંબવાંશ્ચસુષેણશ્ચવેગદર્શી ચ વાનરઃ ॥ 60 ॥
કુંભકર્ણાત્મજંવીરંક્રુદ્ધાસ્સમભિદુદ્રુવુઃ ।
સમીક્ષ્યાપતતસ્તાંસ્તુવાનરેંદ્રાન્ મહાબલાન્ ॥ 61 ॥
આવવારશરૌઘેણનગેનેવજલાશયમ્ ।
તસ્યબાણપથંપ્રાપ્ય ન શેકુરતિવર્તિતુમ્ ॥ 62 ॥
વાનરેંદ્રામહાત્માનોવેલામિવમહાદધિઃ ।
તાંસ્તુદૃષ્ટવાહરિગણાન્ શરવૃષ્ટિભિરર્દિતાન્ ॥ 63 ॥
અંગદંપૃષ્ઠતઃકૃત્વાભ્રાતૃજંપ્લવગેશ્વરઃ ।
ભિદુદ્રાવવેગેનસુગ્રીવઃકુંભમાહવે ॥ 64 ॥
શૈલસાનુચરંનાગંવેગવાનિવકેસરી ।
ઉત્પાટ્ય ચ મહાશૈલનશ્વકર્ણાંદવાન્બહૂન્ ॥ 65 ॥
અન્યાંશ્ચવિવિધાન્વવૃક્ષાચિક્ષેપચિમહાબલઃ ।
તાંછાદયંતીમાકાશંવૃક્ષવૃષ્ટિંદુરાસદામ્ ॥ 66 ॥
કુંભકર્ણાત્મજશ્શીઘ્રંચિચ્છેદનિશિતૈશ્શરૈઃ ।
અભિલક્ષેણતીવ્રેણકુંભેનનિશિતૈશ્શરૈઃ ॥ 67 ॥
અચિતાસ્તેદ્રુમારેજુર્યથાઘોરાષતઘ્નયઃ ।
દ્રુમવર્ષંતુસંછિન્નંદૃષ્ટવાકુંભોનવીર્યવાન્ ॥ 68 ॥
વાનરાધિપતિઃ શીમાન્મહાસત્ત્વો ન વિવ્યથે ।
નિર્ભિદ્યમાનસ્સહસાસહમાનશ્ચતાન્ શરાન્ ॥ 69 ॥
કુંભસ્યધનુરાક્ષિપ્યબભંજેંદ્રધનુષ્પ્રભમ્ ।
અવફ્લુત્યતતશ્શીઘ્રંકૃત્વાકર્મસુદુષ્કરમ્ ॥ 70 ॥
અબ્રવીત્કુપિતઃકુંભંભગ્નશૃંગમિવદ્વિપમ્ ।
નિકુંભાગ્રજવીર્યંતેબાણવેગવદદ્ભુતમ્ ॥ 71 ॥
સન્નતિશ્ચપ્રભાવશ્ચતવવારાવણસ્યવા ।
પ્રહ્લાદબલિવૃત્રઘ્નકુભેરવરુણોપમ ॥ 72 ॥
એકસ્ત્વમનુજાતોઽસિપિતરંબલવૃત્તતઃ ।
ત્વામેવૈકંમહાબાહુંચાપહસ્તમરિંદમમ્ ॥ 73 ॥
ત્રિદશાનાતિવર્તંતેજિતેંદ્રિયમિવાધયઃ ।
વિક્રમસ્વમહાબુદ્ધે કર્માણિમમપશ્યતઃ ॥ 74 ॥
વરદાનાપતિતૃવ્યસ્તેસહતેદેવદાનવાન્ ।
કુંભકર્ણસ્તુવીર્યેણસહતે ચ સુરાસુરાન્ ॥ 75 ॥
તતઃકુંભસ્તુસુગ્રીવંબાહુભ્યાંજગૃહેતદા ।
ગજાવિવાહિતમદૌનિશ્શ્વસંતૌમુહુર્મુહુ 76.81 ।
અન્યોન્યગાત્રગ્રથિતૌકર્ષંતાવિતરેતરમ્ ।
સધૂમાંમુખતોજ્વાલાંવિસૃજંતૌપરિશ્રમાત્ ॥ 76 ॥
મહાવિમર્દંસમરેમયાસહતવાદ્ભુતમ્ ।
અદ્યભૂતાનિપશ્યંતુશક્રશંબરયોરિવ ॥ 77 ॥
કૃતમપ્રતિમંકર્મદર્શિતંચાસ્ત્રકૌશલમ્ ।
પાતિતાહરિવીરાશ્ચત્વયાવૈભીમવિક્રમાઃ ॥ 78 ॥
ઉપાલંભભયાચ્ચાપિનાસિવીરમયાહતઃ ।
કૃતકર્મપરિશ્રાંતોવિશ્રાંતઃપશ્યમેબલમ્ ॥ 79 ॥
તેનસુગ્રીવવાક્યેનસાવમાનેનમાનિતઃ ।
અગ્નેરાજ્યાહુતસ્યેવતેજસ્તસ્યાભ્યવર્ધત ॥ 80 ॥
તયોઃપાદાભિઘાતાચ્ચનિમગ્નાચાભવન્મહિ ।
વ્યાઘૂર્ણિતતરંગશ્ચચુક્ષુભેવરુણાલયઃ ॥ 81 ॥
તતઃકુંભંસમુત્ક્ષિપ્યસુગ્રીવોલવણાંભસિ ।
પાતયામાસવેગેનદર્શયન્નુદધેસ્તલમ્ ॥ 82 ॥
તતઃકુંભનિપાતેનજલરાશિસ્સમુત્થિતઃ ।
વ્નિધ્યમંદરસંકાશોવિસસર્પસમંતતઃ ॥ 83 ॥
તતઃકુંભસ્સમુત્પત્યસુગ્રીવમભિપદ્ય ચ ।
આજઘાનોરસિક્રુદ્ધોવજ્રવેગેનમુષ્ટિના ॥ 84 ॥
તસ્યચચર્મચ પુસ્ફોટબહુસુસ્રાવશોણિતમ્ ।
સ ચ મુષ્ટિર્મહાવેગઃપ્રતિજઘ્નેઽસ્થિમંડલે ॥ 85 ॥
ત્દાવેગેનતત્રાસીત્તેજઃપ્રજ્વલિતંમહત્ ।
વજ્રનિષ્પેષસંજાતાજ્વાલામેરોર્યથાગિરેઃ ॥ 86 ॥
સ તત્રાભિહતસ્તેનસુગ્રીવોવાનરર્ષભઃ ।
મુષ્ટિંસમ્વર્તયામાસવજ્રકલ્પંમહાબલઃ ॥ 87 ॥
અર્ચિસ્સહસ્રવિકચરવિમંડલસપ્રભમ્ ।
સ મુષ્ટિંપાતયામાસકુંભસ્યોરસિવીર્યવાન્ ॥ 88 ॥
સ તુતેનપ્રહારેણવિહ્વલોભૃશતાડિતઃ ।
નિપપાતતદાકુંભોગતાર્ચિરિવપાવકઃ ॥ 89 ॥
અર્ચિઃસહસ્રવિકચં રવિમંડલસપ્રભમ્ ।
સ મુષ્ટિં પાતયામાસ કુંભસ્યોરસિ વીર્યવાન્ ॥ 90 ॥
કુંભસ્યપતતોરૂપંભગ્નસ્યોરસિમુષ્ટીના ।
બભૌરુદ્રાભિપન્નસ્યયથારૂપંગવાંપતેઃ ॥ 91 ॥
તસ્મિન્હતેભીમપરાક્રમેણપ્લવંગમાનામૃષભેણયુદ્ધે ।
મહીસશૈલાસવનાચચાલભયં ચ રક્ષાંસ્યધિકંવિવેશ ॥ 92 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાંડે ષટ્સપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ॥
