View this in:
English Devanagari Telugu Tamil Kannada Malayalam Gujarati Odia Bengali  |
Marathi Assamese Punjabi Hindi Samskritam Konkani Nepali Sinhala Grantha  |
This document is in romanized sanskrit according to IAST standard.

VR 2.21 Ayodhya Kanda - Sarga 21

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē ayōdhyākāṇḍam ।
atha ēkaviṃśassargaḥ ।

tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram ।
uvācha lakṣmaṇō dīnastatkālasadṛśaṃ vachaḥ ॥ 1 ॥

na rōchatē mamāpyētadāryē yadrāghavō vanam ।
tyaktvā rājyaśriyaṃ gachChēt striyā vākyavaśaṃ gataḥ ॥ 2 ॥

viparītaścha vṛddhaścha viṣayaiścha pradharṣitaḥ ।
nṛpaḥ kimiva na brūyāchchōdyamānassamanmathaḥ ॥ 3 ॥

nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi dōṣaṃ tathāvidham ।
yēna nirvāsyatē rāṣṭrādvanavāsāya rāghavaḥ ॥ 4 ॥

na taṃ paśyāmyahaṃ lōkē parōkṣamapi yō naraḥ ।
svamitrō'pi nirastō'pi yō'sya dōṣamudāharēt ॥ 5 ॥

dēvakalpamṛjuṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam ।
avēkṣamāṇaḥ kō dharmaṃ tyajētputramakāraṇāt ॥ 6 ॥

tadidaṃ vachanaṃ rājñaḥpunarbālyamupēyuṣaḥ ।
putraḥ kō hṛdayē kuryādrājavṛttamanusmaran ॥ 7 ॥

yāvadēva na jānāti kaśchidarthamimaṃ naraḥ ।
tāvadēva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam ॥ 8 ॥

mayā pārśvē sadhanuṣā tava guptasya rāghava ।
ka ssamarthō'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyēva tiṣṭhataḥ ॥ 9 ॥

nirmanuṣyāmimāṃ kṛtsnāmayōdhyāṃ manujarṣabha ।
kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriyē ॥ 10 ॥

bharatasyātha pakṣyō vā yō vā'sya hitamichChati ।
sarvānētānvadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyatē ॥ 11 ॥

prōtsāhitō'yaṃ kaikēyyā sa duṣṭō yadi naḥ pitā ।
amitrabhūtō nissaṅgaṃ vadhyatāṃ badhyatāmapi ॥ 12 ॥

gurōrapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ ।
utpathaṃ pratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam ॥ 13 ॥

balamēṣa kimāśritya hētuṃ vāpuruṣarṣabha ।
dātumichChati kaikēyyai rājyaṃ sthitamidaṃ tava ॥ 14 ॥

tvayā chaiva mayā chaiva kṛtvā vairamanuttamam ।
kā'sya śaktiśśriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana ॥ 15 ॥

anuraktō'smi bhāvēna bhrātaraṃ dēvi tattvataḥ ।
satyēna dhanuṣā chaiva dattēnēṣṭēna tē śapē ॥ 16 ॥

dīptamagnimaraṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravēkṣyati ।
praviṣṭaṃ tatra māṃ dēvi tvaṃ pūrvamavadhāraya ॥ 17 ॥

harāmi vīryādduḥkhaṃ tē tama ssūrya ivōditaḥ ।
dēvī paśyatu mē vīryaṃ rāghavaśchaiva paśyatu ॥ 18 ॥

ētattu vachanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ ।
uvācha rāmaṃ kauśalyā rudantī śōkalālasā ॥ 19 ॥

bhrātustē vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā ।
yadatrānantaraṃ kāryaṃ kuruṣva yadi rōchatē ॥ 20 ॥

na chādharmyaṃ vacha śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam ।
vihāya śōkasantaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ ॥ 21 ॥

dharmajña yadi dharmiṣṭhō dharmaṃ charitumichChasi ।
śuśrūṣa māmihasthastvaṃ chara dharmamanuttamam ॥ 22 ॥

śuśrūṣurjananīṃ putra svagṛhē niyatō vasan ।
parēṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṃ gataḥ ॥ 23 ॥

yathaiva rājā pūjyastē gauravēṇa tathā'smyaham ।
tvāṃ nāhamanujānāmi na gantavyamitō vanam ॥ 24 ॥

tvadviyōgānna mē kāryaṃ jīvitēna sukhēna vā ।
tvayā saha mama śrēyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam ॥ 25 ॥

yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śōkalālasām ।
ahaṃ prāyamihāsiṣyē na hi śakṣyāmi jīvitum ॥ 26 ॥

tatastvaṃ prāpsyasē putra nirayaṃ lōkaviśrutam ।
brahmahatyāmivādharmātsamudra ssaritāṃ patiḥ ॥ 27 ॥

vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ ।
uvācha rāmō dharmātmā vachanaṃ dharmasaṃhitam ॥ 28 ॥

nāsti śaktiḥ piturvākyaṃ samatikramituṃ mama ।
prasādayē tvāṃ śirasā gantumichChāmyahaṃ vanam ॥ 29 ॥

ṛṣiṇā cha piturvākyaṃ kurvatā vratachāriṇā ।
gaurhatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunā'pi vipaśchitā ॥ 30 ॥

asmākaṃ cha kulē pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ ।
khanadbhissāgarairbhūmimavāptassumahānvadhaḥ ॥ 31 ॥

jāmadgnyēna rāmēṇa rēṇukā jananī svayam ।
kṛttā paraśunā'raṇyē piturvachanakāriṇā ॥ 32 ॥

ētairanyaiścha bahubhirdēvi dēvasamaiḥ kṛtam ।
piturvachanamaklībaṃ kariṣyāmi piturhitam ॥ 33 ॥

na khalvētanmayaikēna kriyatē pitṛśāsanam ।
ētairapi kṛtaṃ dēvi yē mayā tava kīrtitāḥ ॥ 34 ॥

nāhaṃ dharmamapūrvaṃ tē pratikūlaṃ pravartayē ।
pūrvairayamabhiprētō gatō mārgō'nugamyatē ॥ 35 ॥

tadētattu mayā kāryaṃ kriyatē bhuvi nānyathā ।
piturhi vachanaṃ kurvanna kaśchinnāma hīyatē ॥ 36 ॥

tāmēvamuktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punarabravīt ।
vākyaṃ vākyavidāṃ śrēṣṭhaśśrēṣṭhassarvadhanuṣmatām ॥ 37 ॥

tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snēhamanuttamam ।
vikramaṃ chaiva sattvaṃ cha tējaścha sudurāsadam ॥ 38 ॥

mama māturmahadduḥkhamatulaṃ śubhalakṣaṇa ।
abhiprāyamavijñāya satyasya cha śamasya cha ॥ 39 ॥

dharmō hi paramō lōkē dharmē satyaṃ pratiṣṭhitam ।
dharmasaṃśritamētachcha piturvachanamuttamam ॥ 40 ॥

saṃśrutya cha piturvākyaṃ māturvā brāhmaṇasya vā ।
na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmamāśritya tiṣṭhatā ॥ 41 ॥

sō'haṃ na śakṣyāmi piturniyōgamativartitum ।
piturhivachanādvīra kaikēyyā'haṃ prachōditaḥ ॥ 42 ॥

tadētāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim ।
dharmamāśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhiranugamyatām ॥ 43 ॥

tamēvamuttvā sauhārdādbhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ ।
uvācha bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliśśirasānataḥ ॥ 44 ॥

anumanyasva māṃ dēvi gamiṣyantamitō vanam ।
śāpitā'si mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni mē ॥ 45 ॥

tīrṇapratijñaścha vanātpunarēṣyāmyahaṃ purīm ।
yayātiriva rājarṣiḥpurā hitvā punardivam ॥ 46 ॥

śōkassandhāryatāṃ māta rhṛdayē sādhu mā śuchaḥ ।
vanavāsādihaiṣyāmi punaḥ kṛtvā piturvachaḥ ॥ 47 ॥

tvayā mayā cha vaidēhyā lakṣmaṇēna sumitrayā ।
piturniyōgē sthātavyamēṣa dharmassanātanaḥ ॥ 48 ॥

amba saṃhṛtya sambhārān duḥkhaṃ hṛdi nigṛhya cha ।
vanavāsakṛtā buddhirmama dharmyā'nu vartyatām ॥ 49 ॥

ētadvachastasya niśamya mātā sudharmyamavyagramaviklabaṃ cha ।
mṛtēva sañjñāṃ pratilabhya dēvī samīkṣya rāmaṃ punarityuvācha ॥ 50 ॥

yathaiva tē putra pitā tathā'haṃ guru ssvadharmēṇa suhṛttayā cha ।
na tvā'nujānāmi na māṃ vihāya suduḥkhitāmarhasi gantumēvam ॥ 51 ॥

kiṃ jīvitēnēha vinā tvayā mē lōkēna vā kiṃ svadhayā'mṛtēna ।
śrēyō muhūrtaṃ tava sannidhānaṃ mamēha kṛtsnādapi jīvalōkāt ॥ 52 ॥

narairivōlkābhirapōhyamānō mahāgajō'dhvānamanupraviṣṭaḥ ।
bhūyaḥ prajajvāla vilāpamēvaṃ niśamya rāmaḥ karuṇaṃ jananyāḥ ॥ 53 ॥

sa mātaraṃ chaiva visañjñakalpā mārtaṃ cha saumitrimabhiprataptam ।
dharmē sthitō dharmyamuvācha vākyaṃ yathā sa ēvārhati tatra vaktum ॥ 54 ॥

ahaṃ hi tē lakṣmaṇa nityamēva jānāmi bhaktiṃ cha parākramaṃ cha ।
mama tvabhiprāyamasannirīkṣya mātrā sahābhyardasi māṃ suduḥkham ॥ 55 ॥

dharmārthakāmāḥ khalu tāta lōkē samīkṣitā dharmaphalōdayēṣu ।
tē tatra sarvē syurasaṃśayaṃ mē bhāryēva vaśyā'bhimatā suputrā ॥ 56 ॥

yasmiṃstu sarvē syurasanniviṣṭā dharmō yata ssyāttadupakramēta ।
dvēṣyō bhavatyarthaparō hi lōkē kāmātmatā khalvapi na praśastā ॥ 57 ॥

guruścha rājā cha pitā cha vṛddhaḥ krōdhātpraharṣādyadi vā'pi kāmāt ।
yadvyādiśētkāryamavēkṣya dharmaṃ kastanna kuryādanṛśaṃsavṛttiḥ ॥ 58 ॥

sa vai na śaknōmi pituḥ pratijñā mimāmakartuṃ sakalāṃ yathāvat ।
sa hyāvayōstāta gururniyōgē dēvyāścha bhartā sa gati ssadharmaḥ ॥ 59 ॥

tasminpunarjīvati dharmarājē viśēṣatassvē pathi vartamānē ।
dēvī mayā sārdhamitō'pagachChēt kathaṃ svidanyā vidhavēva nārī ॥ 60 ॥

sā mā'numanyasva vanaṃ vrajantaṃ kuruṣva na ssvastyayanāni dēvi ।
yathā samāptē punarāvrajēyaṃ yathā hi satyēna punaryayātiḥ ॥ 61 ॥

yaśō hyahaṃ kēvalarājyakāraṇā nna pṛṣṭhataḥ kartumalaṃ mahōdayam ।
adīrghakālē na tu dēvi jīvitē vṛṇē'varāmadya mahīmadharmataḥ ॥ 62 ॥

prasādayannaravṛṣabha ssamātaraṃ parākramājjigamiṣurēva daṇḍakān ।
athānujaṃ bhṛśamanuśāsya darśanaṃ chakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam ॥ 63 ॥

ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ēkaviṃśassargaḥ ॥




Browse Related Categories: