śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē ayōdhyākāṇḍam ।
atha ēkaviṃśassargaḥ ।
tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram ।
uvācha lakṣmaṇō dīnastatkālasadṛśaṃ vachaḥ ॥ 1 ॥
na rōchatē mamāpyētadāryē yadrāghavō vanam ।
tyaktvā rājyaśriyaṃ gachChēt striyā vākyavaśaṃ gataḥ ॥ 2 ॥
viparītaścha vṛddhaścha viṣayaiścha pradharṣitaḥ ।
nṛpaḥ kimiva na brūyāchchōdyamānassamanmathaḥ ॥ 3 ॥
nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi dōṣaṃ tathāvidham ।
yēna nirvāsyatē rāṣṭrādvanavāsāya rāghavaḥ ॥ 4 ॥
na taṃ paśyāmyahaṃ lōkē parōkṣamapi yō naraḥ ।
svamitrō'pi nirastō'pi yō'sya dōṣamudāharēt ॥ 5 ॥
dēvakalpamṛjuṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam ।
avēkṣamāṇaḥ kō dharmaṃ tyajētputramakāraṇāt ॥ 6 ॥
tadidaṃ vachanaṃ rājñaḥpunarbālyamupēyuṣaḥ ।
putraḥ kō hṛdayē kuryādrājavṛttamanusmaran ॥ 7 ॥
yāvadēva na jānāti kaśchidarthamimaṃ naraḥ ।
tāvadēva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam ॥ 8 ॥
mayā pārśvē sadhanuṣā tava guptasya rāghava ।
ka ssamarthō'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyēva tiṣṭhataḥ ॥ 9 ॥
nirmanuṣyāmimāṃ kṛtsnāmayōdhyāṃ manujarṣabha ।
kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriyē ॥ 10 ॥
bharatasyātha pakṣyō vā yō vā'sya hitamichChati ।
sarvānētānvadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyatē ॥ 11 ॥
prōtsāhitō'yaṃ kaikēyyā sa duṣṭō yadi naḥ pitā ।
amitrabhūtō nissaṅgaṃ vadhyatāṃ badhyatāmapi ॥ 12 ॥
gurōrapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ ।
utpathaṃ pratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam ॥ 13 ॥
balamēṣa kimāśritya hētuṃ vāpuruṣarṣabha ।
dātumichChati kaikēyyai rājyaṃ sthitamidaṃ tava ॥ 14 ॥
tvayā chaiva mayā chaiva kṛtvā vairamanuttamam ।
kā'sya śaktiśśriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana ॥ 15 ॥
anuraktō'smi bhāvēna bhrātaraṃ dēvi tattvataḥ ।
satyēna dhanuṣā chaiva dattēnēṣṭēna tē śapē ॥ 16 ॥
dīptamagnimaraṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravēkṣyati ।
praviṣṭaṃ tatra māṃ dēvi tvaṃ pūrvamavadhāraya ॥ 17 ॥
harāmi vīryādduḥkhaṃ tē tama ssūrya ivōditaḥ ।
dēvī paśyatu mē vīryaṃ rāghavaśchaiva paśyatu ॥ 18 ॥
ētattu vachanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ ।
uvācha rāmaṃ kauśalyā rudantī śōkalālasā ॥ 19 ॥
bhrātustē vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā ।
yadatrānantaraṃ kāryaṃ kuruṣva yadi rōchatē ॥ 20 ॥
na chādharmyaṃ vacha śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam ।
vihāya śōkasantaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ ॥ 21 ॥
dharmajña yadi dharmiṣṭhō dharmaṃ charitumichChasi ।
śuśrūṣa māmihasthastvaṃ chara dharmamanuttamam ॥ 22 ॥
śuśrūṣurjananīṃ putra svagṛhē niyatō vasan ।
parēṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṃ gataḥ ॥ 23 ॥
yathaiva rājā pūjyastē gauravēṇa tathā'smyaham ।
tvāṃ nāhamanujānāmi na gantavyamitō vanam ॥ 24 ॥
tvadviyōgānna mē kāryaṃ jīvitēna sukhēna vā ।
tvayā saha mama śrēyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam ॥ 25 ॥
yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śōkalālasām ।
ahaṃ prāyamihāsiṣyē na hi śakṣyāmi jīvitum ॥ 26 ॥
tatastvaṃ prāpsyasē putra nirayaṃ lōkaviśrutam ।
brahmahatyāmivādharmātsamudra ssaritāṃ patiḥ ॥ 27 ॥
vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ ।
uvācha rāmō dharmātmā vachanaṃ dharmasaṃhitam ॥ 28 ॥
nāsti śaktiḥ piturvākyaṃ samatikramituṃ mama ।
prasādayē tvāṃ śirasā gantumichChāmyahaṃ vanam ॥ 29 ॥
ṛṣiṇā cha piturvākyaṃ kurvatā vratachāriṇā ।
gaurhatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunā'pi vipaśchitā ॥ 30 ॥
asmākaṃ cha kulē pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ ।
khanadbhissāgarairbhūmimavāptassumahānvadhaḥ ॥ 31 ॥
jāmadgnyēna rāmēṇa rēṇukā jananī svayam ।
kṛttā paraśunā'raṇyē piturvachanakāriṇā ॥ 32 ॥
ētairanyaiścha bahubhirdēvi dēvasamaiḥ kṛtam ।
piturvachanamaklībaṃ kariṣyāmi piturhitam ॥ 33 ॥
na khalvētanmayaikēna kriyatē pitṛśāsanam ।
ētairapi kṛtaṃ dēvi yē mayā tava kīrtitāḥ ॥ 34 ॥
nāhaṃ dharmamapūrvaṃ tē pratikūlaṃ pravartayē ।
pūrvairayamabhiprētō gatō mārgō'nugamyatē ॥ 35 ॥
tadētattu mayā kāryaṃ kriyatē bhuvi nānyathā ।
piturhi vachanaṃ kurvanna kaśchinnāma hīyatē ॥ 36 ॥
tāmēvamuktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punarabravīt ।
vākyaṃ vākyavidāṃ śrēṣṭhaśśrēṣṭhassarvadhanuṣmatām ॥ 37 ॥
tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snēhamanuttamam ।
vikramaṃ chaiva sattvaṃ cha tējaścha sudurāsadam ॥ 38 ॥
mama māturmahadduḥkhamatulaṃ śubhalakṣaṇa ।
abhiprāyamavijñāya satyasya cha śamasya cha ॥ 39 ॥
dharmō hi paramō lōkē dharmē satyaṃ pratiṣṭhitam ।
dharmasaṃśritamētachcha piturvachanamuttamam ॥ 40 ॥
saṃśrutya cha piturvākyaṃ māturvā brāhmaṇasya vā ।
na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmamāśritya tiṣṭhatā ॥ 41 ॥
sō'haṃ na śakṣyāmi piturniyōgamativartitum ।
piturhivachanādvīra kaikēyyā'haṃ prachōditaḥ ॥ 42 ॥
tadētāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim ।
dharmamāśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhiranugamyatām ॥ 43 ॥
tamēvamuttvā sauhārdādbhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ ।
uvācha bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliśśirasānataḥ ॥ 44 ॥
anumanyasva māṃ dēvi gamiṣyantamitō vanam ।
śāpitā'si mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni mē ॥ 45 ॥
tīrṇapratijñaścha vanātpunarēṣyāmyahaṃ purīm ।
yayātiriva rājarṣiḥpurā hitvā punardivam ॥ 46 ॥
śōkassandhāryatāṃ māta rhṛdayē sādhu mā śuchaḥ ।
vanavāsādihaiṣyāmi punaḥ kṛtvā piturvachaḥ ॥ 47 ॥
tvayā mayā cha vaidēhyā lakṣmaṇēna sumitrayā ।
piturniyōgē sthātavyamēṣa dharmassanātanaḥ ॥ 48 ॥
amba saṃhṛtya sambhārān duḥkhaṃ hṛdi nigṛhya cha ।
vanavāsakṛtā buddhirmama dharmyā'nu vartyatām ॥ 49 ॥
ētadvachastasya niśamya mātā sudharmyamavyagramaviklabaṃ cha ।
mṛtēva sañjñāṃ pratilabhya dēvī samīkṣya rāmaṃ punarityuvācha ॥ 50 ॥
yathaiva tē putra pitā tathā'haṃ guru ssvadharmēṇa suhṛttayā cha ।
na tvā'nujānāmi na māṃ vihāya suduḥkhitāmarhasi gantumēvam ॥ 51 ॥
kiṃ jīvitēnēha vinā tvayā mē lōkēna vā kiṃ svadhayā'mṛtēna ।
śrēyō muhūrtaṃ tava sannidhānaṃ mamēha kṛtsnādapi jīvalōkāt ॥ 52 ॥
narairivōlkābhirapōhyamānō mahāgajō'dhvānamanupraviṣṭaḥ ।
bhūyaḥ prajajvāla vilāpamēvaṃ niśamya rāmaḥ karuṇaṃ jananyāḥ ॥ 53 ॥
sa mātaraṃ chaiva visañjñakalpā mārtaṃ cha saumitrimabhiprataptam ।
dharmē sthitō dharmyamuvācha vākyaṃ yathā sa ēvārhati tatra vaktum ॥ 54 ॥
ahaṃ hi tē lakṣmaṇa nityamēva jānāmi bhaktiṃ cha parākramaṃ cha ।
mama tvabhiprāyamasannirīkṣya mātrā sahābhyardasi māṃ suduḥkham ॥ 55 ॥
dharmārthakāmāḥ khalu tāta lōkē samīkṣitā dharmaphalōdayēṣu ।
tē tatra sarvē syurasaṃśayaṃ mē bhāryēva vaśyā'bhimatā suputrā ॥ 56 ॥
yasmiṃstu sarvē syurasanniviṣṭā dharmō yata ssyāttadupakramēta ।
dvēṣyō bhavatyarthaparō hi lōkē kāmātmatā khalvapi na praśastā ॥ 57 ॥
guruścha rājā cha pitā cha vṛddhaḥ krōdhātpraharṣādyadi vā'pi kāmāt ।
yadvyādiśētkāryamavēkṣya dharmaṃ kastanna kuryādanṛśaṃsavṛttiḥ ॥ 58 ॥
sa vai na śaknōmi pituḥ pratijñā mimāmakartuṃ sakalāṃ yathāvat ।
sa hyāvayōstāta gururniyōgē dēvyāścha bhartā sa gati ssadharmaḥ ॥ 59 ॥
tasminpunarjīvati dharmarājē viśēṣatassvē pathi vartamānē ।
dēvī mayā sārdhamitō'pagachChēt kathaṃ svidanyā vidhavēva nārī ॥ 60 ॥
sā mā'numanyasva vanaṃ vrajantaṃ kuruṣva na ssvastyayanāni dēvi ।
yathā samāptē punarāvrajēyaṃ yathā hi satyēna punaryayātiḥ ॥ 61 ॥
yaśō hyahaṃ kēvalarājyakāraṇā nna pṛṣṭhataḥ kartumalaṃ mahōdayam ।
adīrghakālē na tu dēvi jīvitē vṛṇē'varāmadya mahīmadharmataḥ ॥ 62 ॥
prasādayannaravṛṣabha ssamātaraṃ parākramājjigamiṣurēva daṇḍakān ।
athānujaṃ bhṛśamanuśāsya darśanaṃ chakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam ॥ 63 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ēkaviṃśassargaḥ ॥