ශ්රීමද්වාල්මීකීය රාමායණේ අයෝධ්යාකාංඩම් ।
අථ ඒකවිංශස්සර්ගඃ ।
තථා තු විලපංතීං තාං කෞසල්යාං රාමමාතරම් ।
උවාච ලක්ෂ්මණෝ දීනස්තත්කාලසදෘශං වචඃ ॥ 1 ॥
න රෝචතේ මමාප්යේතදාර්යේ යද්රාඝවෝ වනම් ।
ත්යක්ත්වා රාජ්යශ්රියං ගච්ඡේත් ස්ත්රියා වාක්යවශං ගතඃ ॥ 2 ॥
විපරීතශ්ච වෘද්ධශ්ච විෂයෛශ්ච ප්රධර්ෂිතඃ ।
නෘපඃ කිමිව න බ්රූයාච්චෝද්යමානස්සමන්මථඃ ॥ 3 ॥
නාස්යාපරාධං පශ්යාමි නාපි දෝෂං තථාවිධම් ।
යේන නිර්වාස්යතේ රාෂ්ට්රාද්වනවාසාය රාඝවඃ ॥ 4 ॥
න තං පශ්යාම්යහං ලෝකේ පරෝක්ෂමපි යෝ නරඃ ।
ස්වමිත්රෝऽපි නිරස්තෝऽපි යෝऽස්ය දෝෂමුදාහරේත් ॥ 5 ॥
දේවකල්පමෘජුං දාංතං රිපූණාමපි වත්සලම් ।
අවේක්ෂමාණඃ කෝ ධර්මං ත්යජේත්පුත්රමකාරණාත් ॥ 6 ॥
තදිදං වචනං රාජ්ඤඃපුනර්බාල්යමුපේයුෂඃ ।
පුත්රඃ කෝ හෘදයේ කුර්යාද්රාජවෘත්තමනුස්මරන් ॥ 7 ॥
යාවදේව න ජානාති කශ්චිදර්ථමිමං නරඃ ।
තාවදේව මයා සාර්ධමාත්මස්ථං කුරු ශාසනම් ॥ 8 ॥
මයා පාර්ශ්වේ සධනුෂා තව ගුප්තස්ය රාඝව ।
ක ස්සමර්ථෝऽධිකං කර්තුං කෘතාංතස්යේව තිෂ්ඨතඃ ॥ 9 ॥
නිර්මනුෂ්යාමිමාං කෘත්ස්නාමයෝධ්යාං මනුජර්ෂභ ।
කරිෂ්යාමි ශරෛස්තීක්ෂ්ණෛර්යදි ස්ථාස්යති විප්රියේ ॥ 10 ॥
භරතස්යාථ පක්ෂ්යෝ වා යෝ වාऽස්ය හිතමිච්ඡති ।
සර්වානේතාන්වධිෂ්යාමි මෘදුර්හි පරිභූයතේ ॥ 11 ॥
ප්රෝත්සාහිතෝऽයං කෛකේය්යා ස දුෂ්ටෝ යදි නඃ පිතා ।
අමිත්රභූතෝ නිස්සංගං වධ්යතාං බධ්යතාමපි ॥ 12 ॥
ගුරෝරප්යවලිප්තස්ය කාර්යාකාර්යමජානතඃ ।
උත්පථං ප්රතිපන්නස්ය කාර්යං භවති ශාසනම් ॥ 13 ॥
බලමේෂ කිමාශ්රිත්ය හේතුං වාපුරුෂර්ෂභ ।
දාතුමිච්ඡති කෛකේය්යෛ රාජ්යං ස්ථිතමිදං තව ॥ 14 ॥
ත්වයා චෛව මයා චෛව කෘත්වා වෛරමනුත්තමම් ।
කාऽස්ය ශක්තිශ්ශ්රියං දාතුං භරතායාරිශාසන ॥ 15 ॥
අනුරක්තෝऽස්මි භාවේන භ්රාතරං දේවි තත්ත්වතඃ ।
සත්යේන ධනුෂා චෛව දත්තේනේෂ්ටේන තේ ශපේ ॥ 16 ॥
දීප්තමග්නිමරණ්යං වා යදි රාමඃ ප්රවේක්ෂ්යති ।
ප්රවිෂ්ටං තත්ර මාං දේවි ත්වං පූර්වමවධාරය ॥ 17 ॥
හරාමි වීර්යාද්දුඃඛං තේ තම ස්සූර්ය ඉවෝදිතඃ ।
දේවී පශ්යතු මේ වීර්යං රාඝවශ්චෛව පශ්යතු ॥ 18 ॥
ඒතත්තු වචනං ශ්රුත්වා ලක්ෂ්මණස්ය මහාත්මනඃ ।
උවාච රාමං කෞශල්යා රුදංතී ශෝකලාලසා ॥ 19 ॥
භ්රාතුස්තේ වදතඃ පුත්ර ලක්ෂ්මණස්ය ශ්රුතං ත්වයා ।
යදත්රානංතරං කාර්යං කුරුෂ්ව යදි රෝචතේ ॥ 20 ॥
න චාධර්ම්යං වච ශ්රුත්වා සපත්න්යා මම භාෂිතම් ।
විහාය ශෝකසංතප්තාං ගංතුමර්හසි මාමිතඃ ॥ 21 ॥
ධර්මජ්ඤ යදි ධර්මිෂ්ඨෝ ධර්මං චරිතුමිච්ඡසි ।
ශුශ්රූෂ මාමිහස්ථස්ත්වං චර ධර්මමනුත්තමම් ॥ 22 ॥
ශුශ්රූෂුර්ජනනීං පුත්ර ස්වගෘහේ නියතෝ වසන් ।
පරේණ තපසා යුක්තඃ කාශ්යපස්ත්රිදිවං ගතඃ ॥ 23 ॥
යථෛව රාජා පූජ්යස්තේ ගෞරවේණ තථාऽස්ම්යහම් ।
ත්වාං නාහමනුජානාමි න ගංතව්යමිතෝ වනම් ॥ 24 ॥
ත්වද්වියෝගාන්න මේ කාර්යං ජීවිතේන සුඛේන වා ।
ත්වයා සහ මම ශ්රේයස්තෘණානාමපි භක්ෂණම් ॥ 25 ॥
යදි ත්වං යාස්යසි වනං ත්යක්ත්වා මාං ශෝකලාලසාම් ।
අහං ප්රායමිහාසිෂ්යේ න හි ශක්ෂ්යාමි ජීවිතුම් ॥ 26 ॥
තතස්ත්වං ප්රාප්ස්යසේ පුත්ර නිරයං ලෝකවිශ්රුතම් ।
බ්රහ්මහත්යාමිවාධර්මාත්සමුද්ර ස්සරිතාං පතිඃ ॥ 27 ॥
විලපංතීං තථා දීනාං කෞසල්යාං ජනනීං තතඃ ।
උවාච රාමෝ ධර්මාත්මා වචනං ධර්මසංහිතම් ॥ 28 ॥
නාස්ති ශක්තිඃ පිතුර්වාක්යං සමතික්රමිතුං මම ।
ප්රසාදයේ ත්වාං ශිරසා ගංතුමිච්ඡාම්යහං වනම් ॥ 29 ॥
ඍෂිණා ච පිතුර්වාක්යං කුර්වතා ව්රතචාරිණා ।
ගෞර්හතා ජානතා ධර්මං කංඩුනාऽපි විපශ්චිතා ॥ 30 ॥
අස්මාකං ච කුලේ පූර්වං සගරස්යාජ්ඤයා පිතුඃ ।
ඛනද්භිස්සාගරෛර්භූමිමවාප්තස්සුමහාන්වධඃ ॥ 31 ॥
ජාමද්ග්න්යේන රාමේණ රේණුකා ජනනී ස්වයම් ।
කෘත්තා පරශුනාऽරණ්යේ පිතුර්වචනකාරිණා ॥ 32 ॥
ඒතෛරන්යෛශ්ච බහුභිර්දේවි දේවසමෛඃ කෘතම් ।
පිතුර්වචනමක්ලීබං කරිෂ්යාමි පිතුර්හිතම් ॥ 33 ॥
න ඛල්වේතන්මයෛකේන ක්රියතේ පිතෘශාසනම් ।
ඒතෛරපි කෘතං දේවි යේ මයා තව කීර්තිතාඃ ॥ 34 ॥
නාහං ධර්මමපූර්වං තේ ප්රතිකූලං ප්රවර්තයේ ।
පූර්වෛරයමභිප්රේතෝ ගතෝ මාර්ගෝऽනුගම්යතේ ॥ 35 ॥
තදේතත්තු මයා කාර්යං ක්රියතේ භුවි නාන්යථා ।
පිතුර්හි වචනං කුර්වන්න කශ්චින්නාම හීයතේ ॥ 36 ॥
තාමේවමුක්ත්වා ජනනීං ලක්ෂ්මණං පුනරබ්රවීත් ।
වාක්යං වාක්යවිදාං ශ්රේෂ්ඨශ්ශ්රේෂ්ඨස්සර්වධනුෂ්මතාම් ॥ 37 ॥
තව ලක්ෂ්මණ ජානාමි මයි ස්නේහමනුත්තමම් ।
වික්රමං චෛව සත්ත්වං ච තේජශ්ච සුදුරාසදම් ॥ 38 ॥
මම මාතුර්මහද්දුඃඛමතුලං ශුභලක්ෂණ ।
අභිප්රායමවිජ්ඤාය සත්යස්ය ච ශමස්ය ච ॥ 39 ॥
ධර්මෝ හි පරමෝ ලෝකේ ධර්මේ සත්යං ප්රතිෂ්ඨිතම් ।
ධර්මසංශ්රිතමේතච්ච පිතුර්වචනමුත්තමම් ॥ 40 ॥
සංශ්රුත්ය ච පිතුර්වාක්යං මාතුර්වා බ්රාහ්මණස්ය වා ।
න කර්තව්යං වෘථා වීර ධර්මමාශ්රිත්ය තිෂ්ඨතා ॥ 41 ॥
සෝऽහං න ශක්ෂ්යාමි පිතුර්නියෝගමතිවර්තිතුම් ।
පිතුර්හිවචනාද්වීර කෛකේය්යාऽහං ප්රචෝදිතඃ ॥ 42 ॥
තදේතාං විසෘජානාර්යාං ක්ෂත්රධර්මාශ්රිතාං මතිම් ।
ධර්මමාශ්රය මා තෛක්ෂ්ණ්යං මද්බුද්ධිරනුගම්යතාම් ॥ 43 ॥
තමේවමුත්ත්වා සෞහාර්දාද්භ්රාතරං ලක්ෂ්මණාග්රජඃ ।
උවාච භූයඃ කෞසල්යාං ප්රාංජලිශ්ශිරසානතඃ ॥ 44 ॥
අනුමන්යස්ව මාං දේවි ගමිෂ්යංතමිතෝ වනම් ।
ශාපිතාऽසි මම ප්රාණෛඃ කුරු ස්වස්ත්යයනානි මේ ॥ 45 ॥
තීර්ණප්රතිජ්ඤශ්ච වනාත්පුනරේෂ්යාම්යහං පුරීම් ।
යයාතිරිව රාජර්ෂිඃපුරා හිත්වා පුනර්දිවම් ॥ 46 ॥
ශෝකස්සංධාර්යතාං මාත ර්හෘදයේ සාධු මා ශුචඃ ।
වනවාසාදිහෛෂ්යාමි පුනඃ කෘත්වා පිතුර්වචඃ ॥ 47 ॥
ත්වයා මයා ච වෛදේහ්යා ලක්ෂ්මණේන සුමිත්රයා ।
පිතුර්නියෝගේ ස්ථාතව්යමේෂ ධර්මස්සනාතනඃ ॥ 48 ॥
අංබ සංහෘත්ය සංභාරාන් දුඃඛං හෘදි නිගෘහ්ය ච ।
වනවාසකෘතා බුද්ධිර්මම ධර්ම්යාऽනු වර්ත්යතාම් ॥ 49 ॥
ඒතද්වචස්තස්ය නිශම්ය මාතා සුධර්ම්යමව්යග්රමවික්ලබං ච ।
මෘතේව සංජ්ඤාං ප්රතිලභ්ය දේවී සමීක්ෂ්ය රාමං පුනරිත්යුවාච ॥ 50 ॥
යථෛව තේ පුත්ර පිතා තථාऽහං ගුරු ස්ස්වධර්මේණ සුහෘත්තයා ච ।
න ත්වාऽනුජානාමි න මාං විහාය සුදුඃඛිතාමර්හසි ගංතුමේවම් ॥ 51 ॥
කිං ජීවිතේනේහ විනා ත්වයා මේ ලෝකේන වා කිං ස්වධයාऽමෘතේන ।
ශ්රේයෝ මුහූර්තං තව සන්නිධානං මමේහ කෘත්ස්නාදපි ජීවලෝකාත් ॥ 52 ॥
නරෛරිවෝල්කාභිරපෝහ්යමානෝ මහාගජෝऽධ්වානමනුප්රවිෂ්ටඃ ।
භූයඃ ප්රජජ්වාල විලාපමේවං නිශම්ය රාමඃ කරුණං ජනන්යාඃ ॥ 53 ॥
ස මාතරං චෛව විසංජ්ඤකල්පා මාර්තං ච සෞමිත්රිමභිප්රතප්තම් ।
ධර්මේ ස්ථිතෝ ධර්ම්යමුවාච වාක්යං යථා ස ඒවාර්හති තත්ර වක්තුම් ॥ 54 ॥
අහං හි තේ ලක්ෂ්මණ නිත්යමේව ජානාමි භක්තිං ච පරාක්රමං ච ।
මම ත්වභිප්රායමසන්නිරීක්ෂ්ය මාත්රා සහාභ්යර්දසි මාං සුදුඃඛම් ॥ 55 ॥
ධර්මාර්ථකාමාඃ ඛලු තාත ලෝකේ සමීක්ෂිතා ධර්මඵලෝදයේෂු ।
තේ තත්ර සර්වේ ස්යුරසංශයං මේ භාර්යේව වශ්යාऽභිමතා සුපුත්රා ॥ 56 ॥
යස්මිංස්තු සර්වේ ස්යුරසන්නිවිෂ්ටා ධර්මෝ යත ස්ස්යාත්තදුපක්රමේත ।
ද්වේෂ්යෝ භවත්යර්ථපරෝ හි ලෝකේ කාමාත්මතා ඛල්වපි න ප්රශස්තා ॥ 57 ॥
ගුරුශ්ච රාජා ච පිතා ච වෘද්ධඃ ක්රෝධාත්ප්රහර්ෂාද්යදි වාऽපි කාමාත් ।
යද්ව්යාදිශේත්කාර්යමවේක්ෂ්ය ධර්මං කස්තන්න කුර්යාදනෘශංසවෘත්තිඃ ॥ 58 ॥
ස වෛ න ශක්නෝමි පිතුඃ ප්රතිජ්ඤා මිමාමකර්තුං සකලාං යථාවත් ।
ස හ්යාවයෝස්තාත ගුරුර්නියෝගේ දේව්යාශ්ච භර්තා ස ගති ස්සධර්මඃ ॥ 59 ॥
තස්මින්පුනර්ජීවති ධර්මරාජේ විශේෂතස්ස්වේ පථි වර්තමානේ ।
දේවී මයා සාර්ධමිතෝऽපගච්ඡේත් කථං ස්විදන්යා විධවේව නාරී ॥ 60 ॥
සා මාऽනුමන්යස්ව වනං ව්රජංතං කුරුෂ්ව න ස්ස්වස්ත්යයනානි දේවි ।
යථා සමාප්තේ පුනරාව්රජේයං යථා හි සත්යේන පුනර්යයාතිඃ ॥ 61 ॥
යශෝ හ්යහං කේවලරාජ්යකාරණා න්න පෘෂ්ඨතඃ කර්තුමලං මහෝදයම් ।
අදීර්ඝකාලේ න තු දේවි ජීවිතේ වෘණේऽවරාමද්ය මහීමධර්මතඃ ॥ 62 ॥
ප්රසාදයන්නරවෘෂභ ස්සමාතරං පරාක්රමාජ්ජිගමිෂුරේව දංඩකාන් ।
අථානුජං භෘශමනුශාස්ය දර්ශනං චකාර තාං හෘදි ජනනීං ප්රදක්ෂිණම් ॥ 63 ॥
ඉත්යාර්ෂේ ශ්රීමද්රාමායණේ වාල්මීකීය ආදිකාව්යේ අයෝධ්යාකාංඩේ ඒකවිංශස්සර්ගඃ ॥
