ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാംഡമ് ।
അഥ ഏകവിംശസ്സര്ഗഃ ।
തഥാ തു വിലപംതീം താം കൌസല്യാം രാമമാതരമ് ।
ഉവാച ലക്ഷ്മണോ ദീനസ്തത്കാലസദൃശം വചഃ ॥ 1 ॥
ന രോചതേ മമാപ്യേതദാര്യേ യദ്രാഘവോ വനമ് ।
ത്യക്ത്വാ രാജ്യശ്രിയം ഗച്ഛേത് സ്ത്രിയാ വാക്യവശം ഗതഃ ॥ 2 ॥
വിപരീതശ്ച വൃദ്ധശ്ച വിഷയൈശ്ച പ്രധര്ഷിതഃ ।
നൃപഃ കിമിവ ന ബ്രൂയാച്ചോദ്യമാനസ്സമന്മഥഃ ॥ 3 ॥
നാസ്യാപരാധം പശ്യാമി നാപി ദോഷം തഥാവിധമ് ।
യേന നിർവാസ്യതേ രാഷ്ട്രാദ്വനവാസായ രാഘവഃ ॥ 4 ॥
ന തം പശ്യാമ്യഹം ലോകേ പരോക്ഷമപി യോ നരഃ ।
സ്വമിത്രോഽപി നിരസ്തോഽപി യോഽസ്യ ദോഷമുദാഹരേത് ॥ 5 ॥
ദേവകല്പമൃജും ദാംതം രിപൂണാമപി വത്സലമ് ।
അവേക്ഷമാണഃ കോ ധര്മം ത്യജേത്പുത്രമകാരണാത് ॥ 6 ॥
തദിദം വചനം രാജ്ഞഃപുനര്ബാല്യമുപേയുഷഃ ।
പുത്രഃ കോ ഹൃദയേ കുര്യാദ്രാജവൃത്തമനുസ്മരന് ॥ 7 ॥
യാവദേവ ന ജാനാതി കശ്ചിദര്ഥമിമം നരഃ ।
താവദേവ മയാ സാര്ധമാത്മസ്ഥം കുരു ശാസനമ് ॥ 8 ॥
മയാ പാര്ശ്വേ സധനുഷാ തവ ഗുപ്തസ്യ രാഘവ ।
ക സ്സമര്ഥോഽധികം കര്തും കൃതാംതസ്യേവ തിഷ്ഠതഃ ॥ 9 ॥
നിര്മനുഷ്യാമിമാം കൃത്സ്നാമയോധ്യാം മനുജര്ഷഭ ।
കരിഷ്യാമി ശരൈസ്തീക്ഷ്ണൈര്യദി സ്ഥാസ്യതി വിപ്രിയേ ॥ 10 ॥
ഭരതസ്യാഥ പക്ഷ്യോ വാ യോ വാഽസ്യ ഹിതമിച്ഛതി ।
സർവാനേതാന്വധിഷ്യാമി മൃദുര്ഹി പരിഭൂയതേ ॥ 11 ॥
പ്രോത്സാഹിതോഽയം കൈകേയ്യാ സ ദുഷ്ടോ യദി നഃ പിതാ ।
അമിത്രഭൂതോ നിസ്സംഗം വധ്യതാം ബധ്യതാമപി ॥ 12 ॥
ഗുരോരപ്യവലിപ്തസ്യ കാര്യാകാര്യമജാനതഃ ।
ഉത്പഥം പ്രതിപന്നസ്യ കാര്യം ഭവതി ശാസനമ് ॥ 13 ॥
ബലമേഷ കിമാശ്രിത്യ ഹേതും വാപുരുഷര്ഷഭ ।
ദാതുമിച്ഛതി കൈകേയ്യൈ രാജ്യം സ്ഥിതമിദം തവ ॥ 14 ॥
ത്വയാ ചൈവ മയാ ചൈവ കൃത്വാ വൈരമനുത്തമമ് ।
കാഽസ്യ ശക്തിശ്ശ്രിയം ദാതും ഭരതായാരിശാസന ॥ 15 ॥
അനുരക്തോഽസ്മി ഭാവേന ഭ്രാതരം ദേവി തത്ത്വതഃ ।
സത്യേന ധനുഷാ ചൈവ ദത്തേനേഷ്ടേന തേ ശപേ ॥ 16 ॥
ദീപ്തമഗ്നിമരണ്യം വാ യദി രാമഃ പ്രവേക്ഷ്യതി ।
പ്രവിഷ്ടം തത്ര മാം ദേവി ത്വം പൂർവമവധാരയ ॥ 17 ॥
ഹരാമി വീര്യാദ്ദുഃഖം തേ തമ സ്സൂര്യ ഇവോദിതഃ ।
ദേവീ പശ്യതു മേ വീര്യം രാഘവശ്ചൈവ പശ്യതു ॥ 18 ॥
ഏതത്തു വചനം ശ്രുത്വാ ലക്ഷ്മണസ്യ മഹാത്മനഃ ।
ഉവാച രാമം കൌശല്യാ രുദംതീ ശോകലാലസാ ॥ 19 ॥
ഭ്രാതുസ്തേ വദതഃ പുത്ര ലക്ഷ്മണസ്യ ശ്രുതം ത്വയാ ।
യദത്രാനംതരം കാര്യം കുരുഷ്വ യദി രോചതേ ॥ 20 ॥
ന ചാധര്മ്യം വച ശ്രുത്വാ സപത്ന്യാ മമ ഭാഷിതമ് ।
വിഹായ ശോകസംതപ്താം ഗംതുമര്ഹസി മാമിതഃ ॥ 21 ॥
ധര്മജ്ഞ യദി ധര്മിഷ്ഠോ ധര്മം ചരിതുമിച്ഛസി ।
ശുശ്രൂഷ മാമിഹസ്ഥസ്ത്വം ചര ധര്മമനുത്തമമ് ॥ 22 ॥
ശുശ്രൂഷുര്ജനനീം പുത്ര സ്വഗൃഹേ നിയതോ വസന് ।
പരേണ തപസാ യുക്തഃ കാശ്യപസ്ത്രിദിവം ഗതഃ ॥ 23 ॥
യഥൈവ രാജാ പൂജ്യസ്തേ ഗൌരവേണ തഥാഽസ്മ്യഹമ് ।
ത്വാം നാഹമനുജാനാമി ന ഗംതവ്യമിതോ വനമ് ॥ 24 ॥
ത്വദ്വിയോഗാന്ന മേ കാര്യം ജീവിതേന സുഖേന വാ ।
ത്വയാ സഹ മമ ശ്രേയസ്തൃണാനാമപി ഭക്ഷണമ് ॥ 25 ॥
യദി ത്വം യാസ്യസി വനം ത്യക്ത്വാ മാം ശോകലാലസാമ് ।
അഹം പ്രായമിഹാസിഷ്യേ ന ഹി ശക്ഷ്യാമി ജീവിതുമ് ॥ 26 ॥
തതസ്ത്വം പ്രാപ്സ്യസേ പുത്ര നിരയം ലോകവിശ്രുതമ് ।
ബ്രഹ്മഹത്യാമിവാധര്മാത്സമുദ്ര സ്സരിതാം പതിഃ ॥ 27 ॥
വിലപംതീം തഥാ ദീനാം കൌസല്യാം ജനനീം തതഃ ।
ഉവാച രാമോ ധര്മാത്മാ വചനം ധര്മസംഹിതമ് ॥ 28 ॥
നാസ്തി ശക്തിഃ പിതുർവാക്യം സമതിക്രമിതും മമ ।
പ്രസാദയേ ത്വാം ശിരസാ ഗംതുമിച്ഛാമ്യഹം വനമ് ॥ 29 ॥
ഋഷിണാ ച പിതുർവാക്യം കുർവതാ വ്രതചാരിണാ ।
ഗൌര്ഹതാ ജാനതാ ധര്മം കംഡുനാഽപി വിപശ്ചിതാ ॥ 30 ॥
അസ്മാകം ച കുലേ പൂർവം സഗരസ്യാജ്ഞയാ പിതുഃ ।
ഖനദ്ഭിസ്സാഗരൈര്ഭൂമിമവാപ്തസ്സുമഹാന്വധഃ ॥ 31 ॥
ജാമദ്ഗ്ന്യേന രാമേണ രേണുകാ ജനനീ സ്വയമ് ।
കൃത്താ പരശുനാഽരണ്യേ പിതുർവചനകാരിണാ ॥ 32 ॥
ഏതൈരന്യൈശ്ച ബഹുഭിര്ദേവി ദേവസമൈഃ കൃതമ് ।
പിതുർവചനമക്ലീബം കരിഷ്യാമി പിതുര്ഹിതമ് ॥ 33 ॥
ന ഖല്വേതന്മയൈകേന ക്രിയതേ പിതൃശാസനമ് ।
ഏതൈരപി കൃതം ദേവി യേ മയാ തവ കീര്തിതാഃ ॥ 34 ॥
നാഹം ധര്മമപൂർവം തേ പ്രതികൂലം പ്രവര്തയേ ।
പൂർവൈരയമഭിപ്രേതോ ഗതോ മാര്ഗോഽനുഗമ്യതേ ॥ 35 ॥
തദേതത്തു മയാ കാര്യം ക്രിയതേ ഭുവി നാന്യഥാ ।
പിതുര്ഹി വചനം കുർവന്ന കശ്ചിന്നാമ ഹീയതേ ॥ 36 ॥
താമേവമുക്ത്വാ ജനനീം ലക്ഷ്മണം പുനരബ്രവീത് ।
വാക്യം വാക്യവിദാം ശ്രേഷ്ഠശ്ശ്രേഷ്ഠസ്സർവധനുഷ്മതാമ് ॥ 37 ॥
തവ ലക്ഷ്മണ ജാനാമി മയി സ്നേഹമനുത്തമമ് ।
വിക്രമം ചൈവ സത്ത്വം ച തേജശ്ച സുദുരാസദമ് ॥ 38 ॥
മമ മാതുര്മഹദ്ദുഃഖമതുലം ശുഭലക്ഷണ ।
അഭിപ്രായമവിജ്ഞായ സത്യസ്യ ച ശമസ്യ ച ॥ 39 ॥
ധര്മോ ഹി പരമോ ലോകേ ധര്മേ സത്യം പ്രതിഷ്ഠിതമ് ।
ധര്മസംശ്രിതമേതച്ച പിതുർവചനമുത്തമമ് ॥ 40 ॥
സംശ്രുത്യ ച പിതുർവാക്യം മാതുർവാ ബ്രാഹ്മണസ്യ വാ ।
ന കര്തവ്യം വൃഥാ വീര ധര്മമാശ്രിത്യ തിഷ്ഠതാ ॥ 41 ॥
സോഽഹം ന ശക്ഷ്യാമി പിതുര്നിയോഗമതിവര്തിതുമ് ।
പിതുര്ഹിവചനാദ്വീര കൈകേയ്യാഽഹം പ്രചോദിതഃ ॥ 42 ॥
തദേതാം വിസൃജാനാര്യാം ക്ഷത്രധര്മാശ്രിതാം മതിമ് ।
ധര്മമാശ്രയ മാ തൈക്ഷ്ണ്യം മദ്ബുദ്ധിരനുഗമ്യതാമ് ॥ 43 ॥
തമേവമുത്ത്വാ സൌഹാര്ദാദ്ഭ്രാതരം ലക്ഷ്മണാഗ്രജഃ ।
ഉവാച ഭൂയഃ കൌസല്യാം പ്രാംജലിശ്ശിരസാനതഃ ॥ 44 ॥
അനുമന്യസ്വ മാം ദേവി ഗമിഷ്യംതമിതോ വനമ് ।
ശാപിതാഽസി മമ പ്രാണൈഃ കുരു സ്വസ്ത്യയനാനി മേ ॥ 45 ॥
തീര്ണപ്രതിജ്ഞശ്ച വനാത്പുനരേഷ്യാമ്യഹം പുരീമ് ।
യയാതിരിവ രാജര്ഷിഃപുരാ ഹിത്വാ പുനര്ദിവമ് ॥ 46 ॥
ശോകസ്സംധാര്യതാം മാത ര്ഹൃദയേ സാധു മാ ശുചഃ ।
വനവാസാദിഹൈഷ്യാമി പുനഃ കൃത്വാ പിതുർവചഃ ॥ 47 ॥
ത്വയാ മയാ ച വൈദേഹ്യാ ലക്ഷ്മണേന സുമിത്രയാ ।
പിതുര്നിയോഗേ സ്ഥാതവ്യമേഷ ധര്മസ്സനാതനഃ ॥ 48 ॥
അംബ സംഹൃത്യ സംഭാരാന് ദുഃഖം ഹൃദി നിഗൃഹ്യ ച ।
വനവാസകൃതാ ബുദ്ധിര്മമ ധര്മ്യാഽനു വര്ത്യതാമ് ॥ 49 ॥
ഏതദ്വചസ്തസ്യ നിശമ്യ മാതാ സുധര്മ്യമവ്യഗ്രമവിക്ലബം ച ।
മൃതേവ സംജ്ഞാം പ്രതിലഭ്യ ദേവീ സമീക്ഷ്യ രാമം പുനരിത്യുവാച ॥ 50 ॥
യഥൈവ തേ പുത്ര പിതാ തഥാഽഹം ഗുരു സ്സ്വധര്മേണ സുഹൃത്തയാ ച ।
ന ത്വാഽനുജാനാമി ന മാം വിഹായ സുദുഃഖിതാമര്ഹസി ഗംതുമേവമ് ॥ 51 ॥
കിം ജീവിതേനേഹ വിനാ ത്വയാ മേ ലോകേന വാ കിം സ്വധയാഽമൃതേന ।
ശ്രേയോ മുഹൂര്തം തവ സന്നിധാനം മമേഹ കൃത്സ്നാദപി ജീവലോകാത് ॥ 52 ॥
നരൈരിവോല്കാഭിരപോഹ്യമാനോ മഹാഗജോഽധ്വാനമനുപ്രവിഷ്ടഃ ।
ഭൂയഃ പ്രജജ്വാല വിലാപമേവം നിശമ്യ രാമഃ കരുണം ജനന്യാഃ ॥ 53 ॥
സ മാതരം ചൈവ വിസംജ്ഞകല്പാ മാര്തം ച സൌമിത്രിമഭിപ്രതപ്തമ് ।
ധര്മേ സ്ഥിതോ ധര്മ്യമുവാച വാക്യം യഥാ സ ഏവാര്ഹതി തത്ര വക്തുമ് ॥ 54 ॥
അഹം ഹി തേ ലക്ഷ്മണ നിത്യമേവ ജാനാമി ഭക്തിം ച പരാക്രമം ച ।
മമ ത്വഭിപ്രായമസന്നിരീക്ഷ്യ മാത്രാ സഹാഭ്യര്ദസി മാം സുദുഃഖമ് ॥ 55 ॥
ധര്മാര്ഥകാമാഃ ഖലു താത ലോകേ സമീക്ഷിതാ ധര്മഫലോദയേഷു ।
തേ തത്ര സർവേ സ്യുരസംശയം മേ ഭാര്യേവ വശ്യാഽഭിമതാ സുപുത്രാ ॥ 56 ॥
യസ്മിംസ്തു സർവേ സ്യുരസന്നിവിഷ്ടാ ധര്മോ യത സ്സ്യാത്തദുപക്രമേത ।
ദ്വേഷ്യോ ഭവത്യര്ഥപരോ ഹി ലോകേ കാമാത്മതാ ഖല്വപി ന പ്രശസ്താ ॥ 57 ॥
ഗുരുശ്ച രാജാ ച പിതാ ച വൃദ്ധഃ ക്രോധാത്പ്രഹര്ഷാദ്യദി വാഽപി കാമാത് ।
യദ്വ്യാദിശേത്കാര്യമവേക്ഷ്യ ധര്മം കസ്തന്ന കുര്യാദനൃശംസവൃത്തിഃ ॥ 58 ॥
സ വൈ ന ശക്നോമി പിതുഃ പ്രതിജ്ഞാ മിമാമകര്തും സകലാം യഥാവത് ।
സ ഹ്യാവയോസ്താത ഗുരുര്നിയോഗേ ദേവ്യാശ്ച ഭര്താ സ ഗതി സ്സധര്മഃ ॥ 59 ॥
തസ്മിന്പുനര്ജീവതി ധര്മരാജേ വിശേഷതസ്സ്വേ പഥി വര്തമാനേ ।
ദേവീ മയാ സാര്ധമിതോഽപഗച്ഛേത് കഥം സ്വിദന്യാ വിധവേവ നാരീ ॥ 60 ॥
സാ മാഽനുമന്യസ്വ വനം വ്രജംതം കുരുഷ്വ ന സ്സ്വസ്ത്യയനാനി ദേവി ।
യഥാ സമാപ്തേ പുനരാവ്രജേയം യഥാ ഹി സത്യേന പുനര്യയാതിഃ ॥ 61 ॥
യശോ ഹ്യഹം കേവലരാജ്യകാരണാ ന്ന പൃഷ്ഠതഃ കര്തുമലം മഹോദയമ് ।
അദീര്ഘകാലേ ന തു ദേവി ജീവിതേ വൃണേഽവരാമദ്യ മഹീമധര്മതഃ ॥ 62 ॥
പ്രസാദയന്നരവൃഷഭ സ്സമാതരം പരാക്രമാജ്ജിഗമിഷുരേവ ദംഡകാന് ।
അഥാനുജം ഭൃശമനുശാസ്യ ദര്ശനം ചകാര താം ഹൃദി ജനനീം പ്രദക്ഷിണമ് ॥ 63 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാംഡേ ഏകവിംശസ്സര്ഗഃ ॥
