શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ એકવિંશસ્સર્ગઃ ।
તથા તુ વિલપંતીં તાં કૌસલ્યાં રામમાતરમ્ ।
ઉવાચ લક્ષ્મણો દીનસ્તત્કાલસદૃશં વચઃ ॥ 1 ॥
ન રોચતે મમાપ્યેતદાર્યે યદ્રાઘવો વનમ્ ।
ત્યક્ત્વા રાજ્યશ્રિયં ગચ્છેત્ સ્ત્રિયા વાક્યવશં ગતઃ ॥ 2 ॥
વિપરીતશ્ચ વૃદ્ધશ્ચ વિષયૈશ્ચ પ્રધર્ષિતઃ ।
નૃપઃ કિમિવ ન બ્રૂયાચ્ચોદ્યમાનસ્સમન્મથઃ ॥ 3 ॥
નાસ્યાપરાધં પશ્યામિ નાપિ દોષં તથાવિધમ્ ।
યેન નિર્વાસ્યતે રાષ્ટ્રાદ્વનવાસાય રાઘવઃ ॥ 4 ॥
ન તં પશ્યામ્યહં લોકે પરોક્ષમપિ યો નરઃ ।
સ્વમિત્રોઽપિ નિરસ્તોઽપિ યોઽસ્ય દોષમુદાહરેત્ ॥ 5 ॥
દેવકલ્પમૃજું દાંતં રિપૂણામપિ વત્સલમ્ ।
અવેક્ષમાણઃ કો ધર્મં ત્યજેત્પુત્રમકારણાત્ ॥ 6 ॥
તદિદં વચનં રાજ્ઞઃપુનર્બાલ્યમુપેયુષઃ ।
પુત્રઃ કો હૃદયે કુર્યાદ્રાજવૃત્તમનુસ્મરન્ ॥ 7 ॥
યાવદેવ ન જાનાતિ કશ્ચિદર્થમિમં નરઃ ।
તાવદેવ મયા સાર્ધમાત્મસ્થં કુરુ શાસનમ્ ॥ 8 ॥
મયા પાર્શ્વે સધનુષા તવ ગુપ્તસ્ય રાઘવ ।
ક સ્સમર્થોઽધિકં કર્તું કૃતાંતસ્યેવ તિષ્ઠતઃ ॥ 9 ॥
નિર્મનુષ્યામિમાં કૃત્સ્નામયોધ્યાં મનુજર્ષભ ।
કરિષ્યામિ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્યદિ સ્થાસ્યતિ વિપ્રિયે ॥ 10 ॥
ભરતસ્યાથ પક્ષ્યો વા યો વાઽસ્ય હિતમિચ્છતિ ।
સર્વાનેતાન્વધિષ્યામિ મૃદુર્હિ પરિભૂયતે ॥ 11 ॥
પ્રોત્સાહિતોઽયં કૈકેય્યા સ દુષ્ટો યદિ નઃ પિતા ।
અમિત્રભૂતો નિસ્સંગં વધ્યતાં બધ્યતામપિ ॥ 12 ॥
ગુરોરપ્યવલિપ્તસ્ય કાર્યાકાર્યમજાનતઃ ।
ઉત્પથં પ્રતિપન્નસ્ય કાર્યં ભવતિ શાસનમ્ ॥ 13 ॥
બલમેષ કિમાશ્રિત્ય હેતું વાપુરુષર્ષભ ।
દાતુમિચ્છતિ કૈકેય્યૈ રાજ્યં સ્થિતમિદં તવ ॥ 14 ॥
ત્વયા ચૈવ મયા ચૈવ કૃત્વા વૈરમનુત્તમમ્ ।
કાઽસ્ય શક્તિશ્શ્રિયં દાતું ભરતાયારિશાસન ॥ 15 ॥
અનુરક્તોઽસ્મિ ભાવેન ભ્રાતરં દેવિ તત્ત્વતઃ ।
સત્યેન ધનુષા ચૈવ દત્તેનેષ્ટેન તે શપે ॥ 16 ॥
દીપ્તમગ્નિમરણ્યં વા યદિ રામઃ પ્રવેક્ષ્યતિ ।
પ્રવિષ્ટં તત્ર માં દેવિ ત્વં પૂર્વમવધારય ॥ 17 ॥
હરામિ વીર્યાદ્દુઃખં તે તમ સ્સૂર્ય ઇવોદિતઃ ।
દેવી પશ્યતુ મે વીર્યં રાઘવશ્ચૈવ પશ્યતુ ॥ 18 ॥
એતત્તુ વચનં શ્રુત્વા લક્ષ્મણસ્ય મહાત્મનઃ ।
ઉવાચ રામં કૌશલ્યા રુદંતી શોકલાલસા ॥ 19 ॥
ભ્રાતુસ્તે વદતઃ પુત્ર લક્ષ્મણસ્ય શ્રુતં ત્વયા ।
યદત્રાનંતરં કાર્યં કુરુષ્વ યદિ રોચતે ॥ 20 ॥
ન ચાધર્મ્યં વચ શ્રુત્વા સપત્ન્યા મમ ભાષિતમ્ ।
વિહાય શોકસંતપ્તાં ગંતુમર્હસિ મામિતઃ ॥ 21 ॥
ધર્મજ્ઞ યદિ ધર્મિષ્ઠો ધર્મં ચરિતુમિચ્છસિ ।
શુશ્રૂષ મામિહસ્થસ્ત્વં ચર ધર્મમનુત્તમમ્ ॥ 22 ॥
શુશ્રૂષુર્જનનીં પુત્ર સ્વગૃહે નિયતો વસન્ ।
પરેણ તપસા યુક્તઃ કાશ્યપસ્ત્રિદિવં ગતઃ ॥ 23 ॥
યથૈવ રાજા પૂજ્યસ્તે ગૌરવેણ તથાઽસ્મ્યહમ્ ।
ત્વાં નાહમનુજાનામિ ન ગંતવ્યમિતો વનમ્ ॥ 24 ॥
ત્વદ્વિયોગાન્ન મે કાર્યં જીવિતેન સુખેન વા ।
ત્વયા સહ મમ શ્રેયસ્તૃણાનામપિ ભક્ષણમ્ ॥ 25 ॥
યદિ ત્વં યાસ્યસિ વનં ત્યક્ત્વા માં શોકલાલસામ્ ।
અહં પ્રાયમિહાસિષ્યે ન હિ શક્ષ્યામિ જીવિતુમ્ ॥ 26 ॥
તતસ્ત્વં પ્રાપ્સ્યસે પુત્ર નિરયં લોકવિશ્રુતમ્ ।
બ્રહ્મહત્યામિવાધર્માત્સમુદ્ર સ્સરિતાં પતિઃ ॥ 27 ॥
વિલપંતીં તથા દીનાં કૌસલ્યાં જનનીં તતઃ ।
ઉવાચ રામો ધર્માત્મા વચનં ધર્મસંહિતમ્ ॥ 28 ॥
નાસ્તિ શક્તિઃ પિતુર્વાક્યં સમતિક્રમિતું મમ ।
પ્રસાદયે ત્વાં શિરસા ગંતુમિચ્છામ્યહં વનમ્ ॥ 29 ॥
ઋષિણા ચ પિતુર્વાક્યં કુર્વતા વ્રતચારિણા ।
ગૌર્હતા જાનતા ધર્મં કંડુનાઽપિ વિપશ્ચિતા ॥ 30 ॥
અસ્માકં ચ કુલે પૂર્વં સગરસ્યાજ્ઞયા પિતુઃ ।
ખનદ્ભિસ્સાગરૈર્ભૂમિમવાપ્તસ્સુમહાન્વધઃ ॥ 31 ॥
જામદ્ગ્ન્યેન રામેણ રેણુકા જનની સ્વયમ્ ।
કૃત્તા પરશુનાઽરણ્યે પિતુર્વચનકારિણા ॥ 32 ॥
એતૈરન્યૈશ્ચ બહુભિર્દેવિ દેવસમૈઃ કૃતમ્ ।
પિતુર્વચનમક્લીબં કરિષ્યામિ પિતુર્હિતમ્ ॥ 33 ॥
ન ખલ્વેતન્મયૈકેન ક્રિયતે પિતૃશાસનમ્ ।
એતૈરપિ કૃતં દેવિ યે મયા તવ કીર્તિતાઃ ॥ 34 ॥
નાહં ધર્મમપૂર્વં તે પ્રતિકૂલં પ્રવર્તયે ।
પૂર્વૈરયમભિપ્રેતો ગતો માર્ગોઽનુગમ્યતે ॥ 35 ॥
તદેતત્તુ મયા કાર્યં ક્રિયતે ભુવિ નાન્યથા ।
પિતુર્હિ વચનં કુર્વન્ન કશ્ચિન્નામ હીયતે ॥ 36 ॥
તામેવમુક્ત્વા જનનીં લક્ષ્મણં પુનરબ્રવીત્ ।
વાક્યં વાક્યવિદાં શ્રેષ્ઠશ્શ્રેષ્ઠસ્સર્વધનુષ્મતામ્ ॥ 37 ॥
તવ લક્ષ્મણ જાનામિ મયિ સ્નેહમનુત્તમમ્ ।
વિક્રમં ચૈવ સત્ત્વં ચ તેજશ્ચ સુદુરાસદમ્ ॥ 38 ॥
મમ માતુર્મહદ્દુઃખમતુલં શુભલક્ષણ ।
અભિપ્રાયમવિજ્ઞાય સત્યસ્ય ચ શમસ્ય ચ ॥ 39 ॥
ધર્મો હિ પરમો લોકે ધર્મે સત્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
ધર્મસંશ્રિતમેતચ્ચ પિતુર્વચનમુત્તમમ્ ॥ 40 ॥
સંશ્રુત્ય ચ પિતુર્વાક્યં માતુર્વા બ્રાહ્મણસ્ય વા ।
ન કર્તવ્યં વૃથા વીર ધર્મમાશ્રિત્ય તિષ્ઠતા ॥ 41 ॥
સોઽહં ન શક્ષ્યામિ પિતુર્નિયોગમતિવર્તિતુમ્ ।
પિતુર્હિવચનાદ્વીર કૈકેય્યાઽહં પ્રચોદિતઃ ॥ 42 ॥
તદેતાં વિસૃજાનાર્યાં ક્ષત્રધર્માશ્રિતાં મતિમ્ ।
ધર્મમાશ્રય મા તૈક્ષ્ણ્યં મદ્બુદ્ધિરનુગમ્યતામ્ ॥ 43 ॥
તમેવમુત્ત્વા સૌહાર્દાદ્ભ્રાતરં લક્ષ્મણાગ્રજઃ ।
ઉવાચ ભૂયઃ કૌસલ્યાં પ્રાંજલિશ્શિરસાનતઃ ॥ 44 ॥
અનુમન્યસ્વ માં દેવિ ગમિષ્યંતમિતો વનમ્ ।
શાપિતાઽસિ મમ પ્રાણૈઃ કુરુ સ્વસ્ત્યયનાનિ મે ॥ 45 ॥
તીર્ણપ્રતિજ્ઞશ્ચ વનાત્પુનરેષ્યામ્યહં પુરીમ્ ।
યયાતિરિવ રાજર્ષિઃપુરા હિત્વા પુનર્દિવમ્ ॥ 46 ॥
શોકસ્સંધાર્યતાં માત ર્હૃદયે સાધુ મા શુચઃ ।
વનવાસાદિહૈષ્યામિ પુનઃ કૃત્વા પિતુર્વચઃ ॥ 47 ॥
ત્વયા મયા ચ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણેન સુમિત્રયા ।
પિતુર્નિયોગે સ્થાતવ્યમેષ ધર્મસ્સનાતનઃ ॥ 48 ॥
અંબ સંહૃત્ય સંભારાન્ દુઃખં હૃદિ નિગૃહ્ય ચ ।
વનવાસકૃતા બુદ્ધિર્મમ ધર્મ્યાઽનુ વર્ત્યતામ્ ॥ 49 ॥
એતદ્વચસ્તસ્ય નિશમ્ય માતા સુધર્મ્યમવ્યગ્રમવિક્લબં ચ ।
મૃતેવ સંજ્ઞાં પ્રતિલભ્ય દેવી સમીક્ષ્ય રામં પુનરિત્યુવાચ ॥ 50 ॥
યથૈવ તે પુત્ર પિતા તથાઽહં ગુરુ સ્સ્વધર્મેણ સુહૃત્તયા ચ ।
ન ત્વાઽનુજાનામિ ન માં વિહાય સુદુઃખિતામર્હસિ ગંતુમેવમ્ ॥ 51 ॥
કિં જીવિતેનેહ વિના ત્વયા મે લોકેન વા કિં સ્વધયાઽમૃતેન ।
શ્રેયો મુહૂર્તં તવ સન્નિધાનં મમેહ કૃત્સ્નાદપિ જીવલોકાત્ ॥ 52 ॥
નરૈરિવોલ્કાભિરપોહ્યમાનો મહાગજોઽધ્વાનમનુપ્રવિષ્ટઃ ।
ભૂયઃ પ્રજજ્વાલ વિલાપમેવં નિશમ્ય રામઃ કરુણં જનન્યાઃ ॥ 53 ॥
સ માતરં ચૈવ વિસંજ્ઞકલ્પા માર્તં ચ સૌમિત્રિમભિપ્રતપ્તમ્ ।
ધર્મે સ્થિતો ધર્મ્યમુવાચ વાક્યં યથા સ એવાર્હતિ તત્ર વક્તુમ્ ॥ 54 ॥
અહં હિ તે લક્ષ્મણ નિત્યમેવ જાનામિ ભક્તિં ચ પરાક્રમં ચ ।
મમ ત્વભિપ્રાયમસન્નિરીક્ષ્ય માત્રા સહાભ્યર્દસિ માં સુદુઃખમ્ ॥ 55 ॥
ધર્માર્થકામાઃ ખલુ તાત લોકે સમીક્ષિતા ધર્મફલોદયેષુ ।
તે તત્ર સર્વે સ્યુરસંશયં મે ભાર્યેવ વશ્યાઽભિમતા સુપુત્રા ॥ 56 ॥
યસ્મિંસ્તુ સર્વે સ્યુરસન્નિવિષ્ટા ધર્મો યત સ્સ્યાત્તદુપક્રમેત ।
દ્વેષ્યો ભવત્યર્થપરો હિ લોકે કામાત્મતા ખલ્વપિ ન પ્રશસ્તા ॥ 57 ॥
ગુરુશ્ચ રાજા ચ પિતા ચ વૃદ્ધઃ ક્રોધાત્પ્રહર્ષાદ્યદિ વાઽપિ કામાત્ ।
યદ્વ્યાદિશેત્કાર્યમવેક્ષ્ય ધર્મં કસ્તન્ન કુર્યાદનૃશંસવૃત્તિઃ ॥ 58 ॥
સ વૈ ન શક્નોમિ પિતુઃ પ્રતિજ્ઞા મિમામકર્તું સકલાં યથાવત્ ।
સ હ્યાવયોસ્તાત ગુરુર્નિયોગે દેવ્યાશ્ચ ભર્તા સ ગતિ સ્સધર્મઃ ॥ 59 ॥
તસ્મિન્પુનર્જીવતિ ધર્મરાજે વિશેષતસ્સ્વે પથિ વર્તમાને ।
દેવી મયા સાર્ધમિતોઽપગચ્છેત્ કથં સ્વિદન્યા વિધવેવ નારી ॥ 60 ॥
સા માઽનુમન્યસ્વ વનં વ્રજંતં કુરુષ્વ ન સ્સ્વસ્ત્યયનાનિ દેવિ ।
યથા સમાપ્તે પુનરાવ્રજેયં યથા હિ સત્યેન પુનર્યયાતિઃ ॥ 61 ॥
યશો હ્યહં કેવલરાજ્યકારણા ન્ન પૃષ્ઠતઃ કર્તુમલં મહોદયમ્ ।
અદીર્ઘકાલે ન તુ દેવિ જીવિતે વૃણેઽવરામદ્ય મહીમધર્મતઃ ॥ 62 ॥
પ્રસાદયન્નરવૃષભ સ્સમાતરં પરાક્રમાજ્જિગમિષુરેવ દંડકાન્ ।
અથાનુજં ભૃશમનુશાસ્ય દર્શનં ચકાર તાં હૃદિ જનનીં પ્રદક્ષિણમ્ ॥ 63 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે એકવિંશસ્સર્ગઃ ॥
