શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ સપ્તપંચાશસ્સર્ગઃ ।
કથયિત્વા સુદુઃખાર્તસ્સુમંત્રેણ ચિરં સહ ।
રામે દક્ષિણકૂલસ્થે જગામ સ્વગૃહં ગુહઃ ॥ 1 ॥
ભરદ્વાજાભિગમનં પ્રયાગે ચ સહાઽસનમ્ ।
આગિરેર્ગમનં તેષાં તત્રસ્થૈરુપલક્ષિતમ્ ॥ 2 ॥
અનુજ્ઞાતસ્સુમંત્રોઽથ યોજયિત્વા હયોત્તમાન્ ।
અયોધ્યામેવ નગરીં પ્રયયૌ ગાઢદુર્મનાઃ ॥ 3 ॥
સ વનાનિ સુગંધીનિ સરિતશ્ચ સરાંસિ ચ ।
પશ્યન્નતિયયૌ શીઘ્રં ગ્રામાણિ નગરાણિ ચ ॥ 4 ॥
તત સ્સાયાહ્ન સમયે તૃતીયેઽહનિ સારથિઃ ।
અયોધ્યાં સમનુપ્રાપ્ય નિરાનંદાં દદર્શ હ ॥ 5 ॥
સ શૂન્યામિવ નિશ્શબ્દાં દૃષ્ટ્વા પરમદુર્મનાઃ ।
સુમંત્રશ્ચિંતયામાસ શોકવેગસમાહતઃ ॥ 6 ॥
કચ્ચિન્ન સગજા સાઽશ્વા સજના સજનાધિપા ।
રામસંતાપદુઃખેન દગ્ધા શોકાગ્નિના પુરી ॥ 7 ॥
ઇતિ ચિંતાપરસ્સૂતો વાજિભિશ્શીઘ્રપાતિભિઃ ।
નગરદ્વારમાસાદ્ય ત્વરિતઃ પ્રવિવેશ હ ॥ 8 ॥
સુમંત્રમભિયાંતં તં શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।
ક્વ રામ ઇતિ પૃચ્છંતસ્સૂતમભ્યદ્રવન્નરાઃ ॥ 9 ॥
તેષાં શશંસ ગંગાયામહમાપૃચ્છ્ય રાઘવમ્ ।
અનુજ્ઞાતો નિવૃત્તોઽસ્મિ ધાર્મિકેણ મહાત્માના ॥ 10 ॥
તે તીર્ણા ઇતિ વિજ્ઞાય બાષ્પપૂર્ણમુખા જનાઃ ।
અહો ધિગિતિ નિશ્શ્વસ્ય હા રામેતિ ચ ચુક્રુશુઃ ॥ 11 ॥
શુશ્રાવ ચ વચસ્તેષાં બૃંદં બૃંદં ચ તિષ્ઠતામ્ ।
હતાસ્મ ખલુ યે નેહ પશ્યામ ઇતિ રાઘવમ્ ॥ 12 ॥
દાનયજ્ઞવિવાહેષુ સમાજેષુ મહત્સુ ચ ।
ન દ્રક્ષ્યામઃ પુન ર્જાતુ ધાર્મિકં રામમંતરા ॥ 13 ॥
કિં સમર્થં જનસ્યાસ્ય કિં પ્રિયં કિં સુખાવહમ્ ।
ઇતિ રામેણ નગરં પિતૃવત્પરિપાલિતમ્ ॥ 14 ॥
વાતાયનગતાનાં ચ સ્ત્રીણામન્વંતરાપણમ્ ।
રામશોકાભિતપ્તાનાં શુશ્રાવ પરિદેવનમ્ ॥ 15 ॥
સ રાજમાર્ગમધ્યેન સુમંત્રઃ પિહિતાનનઃ ।
યત્ર રાજા દશરથસ્તદેવોપયયૌ ગૃહમ્ ॥ 16 ॥
સોઽવતીર્ય રથાચ્છીઘ્રં રાજવેશ્મ પ્રવિશ્ય ચ ।
કક્ષ્યા સ્સપ્તાભિચક્રામ મહાજનસમાકુલાઃ ॥ 17 ॥
હર્મ્યૈ ર્વિમાનૈઃ પ્રાસાદૈરવેક્ષ્યાથ સમાગતમ્ ।
હાહાકારકૃતા નાર્યો રામદર્શનકર્શિતાઃ ॥ 18 ॥
આયતૈર્વિમલૈર્નેત્રૈરશ્રુવેગપરિપ્લુતૈઃ ।
અન્યોન્યમભિવીક્ષંતેઽવ્યક્તમાર્તતરાઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 19 ॥
તતો દશરથસ્ત્રીણાં પ્રાસાદેભ્ય સ્તત સ્તતઃ ।
રામશોકાભિતપ્તાનાં મંદં શુશ્રાવ જલ્પિતમ્ ॥ 20 ॥
સહ રામેણ નિર્યાતો વિના રામ મિહાગતઃ ।
સૂતઃ કિન્નામ કૌસલ્યાં શોચંતીં પ્રતિવક્ષ્યતિ ॥ 21 ॥
યથા ચ મન્યે દુર્જીવમેવં ન સુકરં ધ્રુવમ્ ।
આચ્છિદ્ય પુત્રે નિર્યાતે કૌસલ્યા યત્ર જીવતિ ॥ 22 ॥
સત્યરૂપં તુ તદ્વાક્યં રાજ્ઞઃ સ્ત્રીણાં નિશામયન્ ।
પ્રદીપ્તમિવ શોકેન વિવેશ સહસા ગૃહમ્ ॥ 23 ॥
સ પ્રવિશ્યાષ્ટમીં કક્ષ્યાં રાજાનં દીનમાતુરમ્ ।
પુત્રશોકપરિમ્લાનમપશ્યત્પાંડુરે ગૃહે ॥ 24 ॥
અભિગમ્ય તમાસીનં નરેંદ્રે મભિવાદ્ય ચ ।
સુમંત્રો રામવચનં યથોક્તં પ્રત્યવેદયત્ ॥ 25 ॥
સ તૂષ્ણીમેવ તચ્છ્રુત્વા રાજા વિભ્રાંતચેતનઃ ।
મૂર્છિતો ન્યપતદ્ભૂમૌ રામશોકાભિપીડિતઃ ॥ 26 ॥
તતોઽંતઃપુરમાવિદ્ધં મૂર્છિતે પૃથિવીપતૌ ।
ઉદ્ધૃત્ય બાહૂ ચુક્રોશ નૃપતૌ પતિતેક્ષિતૌ ॥ 27 ॥
સુમિત્રયા તુ સહિતા કૌસલ્યા પતિતં પતિમ્ ।
ઉત્થાપયામાસ તદા વચનં ચેદમબ્રવીત્ ॥ 28 ॥
ઇમં તસ્ય મહાભાગ દૂતં દુષ્કરકારિણઃ ।
વનવાસાદનુપ્રાપ્તં કસ્માન્ન પ્રતિભાષસે ॥ 29 ॥
અદ્યૈવમનયં કૃત્વા વ્યપત્રપસિ રાઘવ ।
ઉત્તિષ્ઠ સુકૃતં તેસ્તુ શોકે નસ્યા ત્સહાયતા ॥ 30 ॥
દેવ યસ્યા ભયાદ્રામં નાનુપૃચ્છસિ સારથિમ્ ।
નેહ તિષ્ઠિતિ કૈકેયી વિસ્રબ્ધં પ્રતિભાષ્યતામ્ ॥ 31 ॥
સા તથોક્ત્વા મહારાજં કૌસલ્યા શોકલાલસા ।
ધરણ્યાં નિપપાતાઽશુ બાષ્પવિપ્લુતભાષિણી ॥ 32 ॥
એવં વિલપતીં દૃષ્ટ્વા કૌસલ્યાં પતિતાં ભુવિ ।
પતિં ચાવેક્ષ્ય તા સ્સર્વા સુસ્વરં રુરુદુઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 33 ॥
તત સ્તમંતઃપુરનાદમુત્થિતં સમીક્ષ્ય વૃદ્ધા સ્તરુણાશ્ચ માનવાઃ ।
સ્ત્રિયશ્ચ સર્વા રુરુદુ સ્સમંતતઃ પુરં તદાસીત્પુનરેવ સંકુલમ્ ॥ 34 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે સપ્તપંચાશસ્સર્ગઃ ॥
