શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિંધાકાંડમ્ ।
અથ ત્રયસ્ત્રિંશસ્સર્ગઃ ।
અથ પ્રતિસમાદિષ્ટો લક્ષ્મણઃ પરવીરહા ।
પ્રવિવેશ ગુહાં ઘોરાં કિષ્કિંધાં રામશાસનાત્ ॥ 1 ॥
દ્વારસ્થા હરયસ્તત્ર મહાકાયા મહાબલાઃ ।
બભૂવુર્લક્ષ્મણં દૃષ્ટ્વા સર્વે પ્રાંજલય સ્થિતાઃ ॥ 2 ॥
નિશ્વસંતં તુ તં દૃષ્ટ્વા ક્રુદ્ધં દશરથાત્મજમ્ ।
બભૂવુર્હરયસ્ત્રસ્તા ન ચૈનં પર્યવારયન્ ॥ 3 ॥
સ તાં રત્નમયીં શ્રીમાંદિવ્યાં પુષ્પિતકાનનામ્ ।
રમ્યાં રત્નસમાકીર્ણાં દદર્શ મહતીં ગુહામ્ ॥ 4 ॥
હર્મ્યપ્રાસાદસંબાધાં નાનાપણ્યોપશોભિતામ્ ।
સર્વકામફલૈર્વૃક્ષૈઃ પુષ્પિતૈરુપશોભિતામ્ ॥ 5 ॥
દેવગંધર્વપુત્રૈશ્ચ વાનરૈઃ કામરૂપિભિઃ ।
દિવ્યમાલ્યાંબરધરૈ શ્શોભિતાં પ્રિયદર્શનૈઃ ॥ 6 ॥
ચંદનાગરુપદ્માનાં ગંધૈસ્સુરભિગંધિનામ્ ।
મૈરેયાણાં મધૂનાં ચ સમ્મોદિતમહાપથામ્ ॥ 7 ॥
વિંધ્યમેરુગિરિપ્રખ્યૈઃ પ્રાસાદૈર્નૈકભૂમિભિઃ ।
દદર્શ ગિરિનદ્યશ્ચ વિમલાસ્તત્ર રાઘવઃ ॥ 8 ॥
અંગદસ્ય ગૃહં રમ્યં મૈંદસ્ય દ્વિવિધસ્ય ચ ।
ગવયસ્ય ગવાક્ષસ્ય ગજસ્ય શરભસ્ય ચ ॥ 9 ॥
વિદ્યુન્માલેશ્ચ સંપાતે સ્સૂર્યાક્ષસ્ય હનૂમતઃ ।
વીરબાહો સ્સુબાહોશ્ચ નલસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥ 10 ॥
કુમુદસ્ય સુષેણસ્ય તારજાંબવતોસ્તથા ।
દધિવક્ત્રસ્ય નીલસ્ય સુપાટલસુનેત્રયોઃ ॥ 11 ॥
એતેષાં કપિમુખ્યાનાં રાજમાર્ગે મહાત્મનામ્ ।
દદર્શ ગૃહમુખ્યાનિ મહાસારાણિ લક્ષ્મણઃ ॥ 12 ॥
પાંડુરાભ્રપ્રકાશાનિ દિવ્યમાલ્યયુતાનિ ચ ।
પ્રભૂતધનધાન્યાનિ સ્ત્રીરત્નૈ શ્શોભિતાનિ ચ ॥ 13 ॥
પાંડુરેણ તુ સાલેન પરિક્ષિપ્તં દુરાસદમ્ ।
વાનરેંદ્રગૃહં રમ્યં મહેંદ્રસદનોપમમ્ ॥ 14 ॥
શુક્લૈઃ પ્રાસાદશિખરૈઃ કૈલાસશિખરોપમૈઃ ।
સર્વકામફલૈર્વૃક્ષૈઃ પુષ્પિતૈરુપશોભિતમ્ ॥ 15 ॥
મહેંદ્રદત્તૈશ્શ્રીમદ્ભિર્નીલજીમૂતસન્નિભૈઃ ।
દિવ્યપુષ્પફલૈર્વૃક્ષૈશીતચ્છાયૈર્મનોરમૈઃ ॥ 16 ॥
હરિભિસ્સંવૃતદ્વારં બલિભિશ્શસ્ત્રપાણિભિઃ ।
દિવ્યમાલ્યાવૃતં શુભ્રં તપ્તકાંચનતોરણમ્ ॥ 17 ॥
સુગ્રીવસ્ય ગૃહં રમ્યં પ્રવિવેશ મહાબલઃ ।
અવાર્યમાણસ્સૌમિત્રિર્મહાભ્રમિવ ભાસ્કરઃ ॥ 18 ॥
સ સપ્ત કક્ષ્યા ધર્માત્મા નાનાજનસમાકુલાઃ ।
પ્રવિશ્ય સુમહદ્ગગુપ્તં દદર્શાંતઃપુરં મહત્ ॥ 19 ॥
હૈમરાજતપર્યંકૈર્બહુભિશ્ચ વરાસનૈઃ ।
મહાર્હાસ્તરણોપેતૈસ્તત્ર તત્રોપશોભિતમ્ ॥ 20 ॥
પ્રવિશન્નેવ સતતં શુશ્રાવ મધુરસ્વરમ્ ।
તંત્રીગીતસમાકીર્ણં સમગીતપદાક્ષરમ્ ॥ 21 ॥
બહ્વીશ્ચ વિવિધાકારા રૂપયૌવનગર્વિતાઃ ।
સ્ત્રિયસ્સુગ્રીવભવને દદર્શ સુમહાબલઃ ॥ 22 ॥
દૃષ્ટ્વાઽભિજનસંપન્નાશ્ચિત્રમાલ્યકૃતસ્રજઃ ।
ફલમાલ્યકૃતવ્યગ્રા ભૂષણોત્તમભૂષિતાઃ ॥ 23 ॥
નાતૃપ્તાન્નાપિ ચાવ્યગ્રાન્નાનુદાત્તપરિચ્છદાન્ ।
સુગ્રીવાનુચરાંશ્ચાપિ લક્ષયામાસ લક્ષ્મણઃ ॥ 24 ॥
કૂજિતં નૂપુરાણાં ચ કાંચીનાં નિનદં તથા ।
સન્નિશમ્ય તત શ્રીમાન્સૌમિત્રિર્લજ્જિતોઽભવત્ ॥ 25 ॥
રોષવેગપ્રકુપિતશશ્રુત્વા ચાભરણસ્વનમ્ ।
ચકાર જ્યાસ્વનં વીરો દિશશ્શબ્દેન પૂરયન્ ॥ 26 ॥
ચારિત્રેણ મહાબાહુરપકૃષ્ટ સ્સલક્ષ્મણઃ ।
તસ્થાવેકાંતમાશ્રિત્ય રામકોપસમન્વિતઃ ॥ 27 ॥
તેન ચાપસ્વનેનાથ સુગ્રીવઃ પ્લવગાધિપઃ ।
વિજ્ઞાયાઽગમનં ત્રસ્ત સ્સંચચાલ વરાસનાત્ ॥ 28 ॥
અંગદેન યથા મહ્યં પુરસ્તાત્પ્રતિવેદિતમ્ ।
સુવ્યક્તમેષ સંપ્રાપ્ત સ્સૌમિત્રિર્ભ્રાતૃવત્સલઃ ॥ 29 ॥
અંગદેન સમાખ્યાતં જ્યાસ્વનેન ચ વાનરઃ ।
બુબુધે લક્ષ્મણં પ્રાપ્તં મુખં ચાસ્યવ્યશુષ્યત ॥ 30 ॥
તતસ્તારાં હરિશ્રેષ્ઠસ્સુગ્રીવઃ પ્રિયદર્શનામ્ ।
ઉવાચ હિતમવ્યગ્રસ્ત્રાસ સંભ્રાંતમાનસઃ ॥ 31 ॥
કિન્નુ તત્કારણં સુભ્રુ પ્રકૃત્યા મૃદુમાનસઃ ।
સરોષ ઇવ સંપ્રાપ્તો યેનાયં રાઘવાનુજઃ ॥ 32 ॥
કિં પશ્યસિ કુમારસ્ય રોષસ્થાનમનિંદિતે ।
ન ખલ્વકારણે કોપમાહરેન્નરસત્તમઃ ॥ 33 ॥
યદસ્ય કૃતમસ્માભિર્બુધ્યસે કિંચિદપ્રિયમ્ ।
તદબુદ્ધ્યા સંપ્રધાર્યાશુ ક્ષિપ્રમર્હસિ ભાષિતુમ્ ॥ 34 ॥
અથવા સ્વયમેવૈનં દ્રષ્ટુમર્હસિ ભામિનિ ।
વચનૈ સ્સાંત્વયુક્તૈશ્ચ પ્રસાદયિતુમર્હસિ ॥ 35 ॥
ત્વદ્દર્શન વિશુદ્ધાત્મા ન સ કોપં કરિષ્યતિ ।
ન હિ સ્ત્રીષુ મહાત્માનઃ ક્વચિત્કુર્વંતિ દારુણમ્ ॥ 36 ॥
ત્વયા સાંત્વૈરુપક્રાંતં પ્રસન્નેંદ્રિયમાનસમ્ ।
તતઃ કમલપત્રાક્ષં દ્રક્ષ્યામ્યહમરિંદમમ્ ॥ 37 ॥
સા પ્રસ્ખલંતી મદવિહ્વલાક્ષી પ્રલંબકાંચીગુણ હેમસૂત્રા ।
સલક્ષણા લક્ષ્મણસન્નિધાનં જગામ તારા નમિતાંગયષ્ટિઃ ॥ 38 ॥
સ તાં સમીક્ષ્યૈવ હરીશપંતીં તસ્થાવુદાસીનતયા મહાત્મા ।
અવાઙ્મુખોઽભૂન્મનુજેંદ્રપુત્રઃ સ્ત્રીસન્નિકર્ષાદ્વિનિવૃત્તકોપઃ ॥ 39 ॥
સા પાનયોગાદ્વિનિવૃત્તલજ્જા દૃષ્ટિપ્રસાદાચ્ચ નરેંદ્રસૂનોઃ ।
ઉવાચ તારા પ્રણયપ્રગલ્ભં વાક્યં મહાર્થં પરિસાંત્વપૂર્વમ્ ॥ 40 ॥
કિં કોપમૂલં મનુજેંદ્રપુત્ર કસ્તે ન સંતિષ્ઠતિ વાઙ્નિદેશે ।
ક શ્શુષ્કવૃક્ષં વનમાપતંતં દવાગ્નિમાસીદતિ નિર્વિશંકઃ ॥ 41 ॥
સ તસ્યા વચનં શ્રુત્વા સાંત્વપૂર્વમશંકિતમ્ ।
ભૂયઃ પ્રણયદૃષ્ટાર્થં લક્ષ્મણો વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 42 ॥
કિમયં કામવૃત્તસ્તે લુપ્તધર્માર્થસંગ્રહઃ ।
ભર્તા ભર્તૃહિતે યુક્તે ન ચૈનમવબુદ્ધ્યસે ॥ 43 ॥
ન ચિંતયતિ રાજ્યાર્થં નાસ્માન્ શોકપરાયણાન્ ।
સામાત્યપરિષત્તારે પાનમેવોપસેવતે ॥ 44 ॥
સ માસાંશ્ચતુરઃ કૃત્વા પ્રમાણં પ્લવગેશ્વરઃ ।
વ્યતીતાં સ્તાન્મદવ્યગ્રો વિહરન્નાવબુધ્યતે ॥ 45 ॥
ન હિ ધર્માર્થસિદ્ધ્યર્થં પાનમેવં પ્રશસ્યતે ।
પાનાદર્થશ્ચ ધર્મશ્ચ કામશ્ચ પરિહીયતે ॥ 46 ॥
ધર્મલોપો મહાંસ્તાવત્કૃતે હ્યપ્રતિકુર્વતઃ ।
અર્થલોપશ્ચ મિત્રસ્ય નાશે ગુણવતો મહાન્ ॥ 47 ॥
મિત્રં હ્યર્થગુણશ્રેષ્ઠં સત્યધર્મપરાયણમ્ ।
તદ્દ્વયં તુ પરિત્યક્તં ન તુ ધર્મે વ્યવસ્થિતમ્ ॥ 48 ॥
તદેવં પ્રસ્તુતે કાર્યે કાર્યમસ્માભિરુત્તરમ્ ।
યત્કાર્યં કાર્યતત્ત્વજ્ઞે તદુદાહર્તુમર્હસિ ॥ 49 ॥
સા તસ્ય ધર્માર્થસમાધિયુક્તં નિશમ્ય વાક્યં મધુરસ્વભાવમ્ ।
તારા ગતાર્થે મનુજેંદ્રકાર્યે વિશ્વાસયુક્તં તમુવાચ ભૂયઃ ॥ 50 ॥
ન કોપકાલઃ ક્ષિતિપાલપુત્ર ન ચાતિ કોપ સ્સ્વજને વિધેયઃ ।
ત્વદર્થકામસ્ય જનસ્ય તસ્ય પ્રમાદમપ્યર્હસિ વીર સોઢુમ્ ॥ 51 ॥
કોપં કથં નામ ગુણપ્રકૃષ્ટઃ કુમાર કુર્યાદપકૃષ્ટસત્ત્વે ।
કસ્ત્વદ્વિધઃ કોપવશં હિ ગચ્છે ત્સત્ત્વાવરુદ્ધસ્તપસઃ પ્રસૂતિઃ ॥ 52 ॥
જાનામિ રોષં હરિવીરબંધો ર્જાનામિ કાર્યસ્ય ચ કાલસંગમ્ ।
જાનામિ કાર્યં ત્વયિ યત્કૃતં ન સ્તચ્ચાપિ જાનામિ યદત્ર કાર્યમ્ ॥ 53 ॥
તચ્ચાપિ જાનામિ યથવિષહ્યં બલં નરશ્રેષ્ઠ શરીરજસ્ય ।
જાનામિ યસ્મિંશ્ચ જનેઽવબદ્ધં કામેન સુગ્રીવમસક્તમદ્ય ॥ 54 ॥
ન કામતંત્રે તવ બુદ્ધિરસ્તિ ત્વં વૈ યથા મન્યુવશં પ્રપન્નઃ ।
ન દેશકાલૌ હિ ન ચાર્થધર્મા વવેક્ષતે કામરતિર્મનુષ્યઃ ॥ 55 ॥
તં કામવૃત્તં મમ સન્નિકૃષ્ટં કામાભિયોગાચ્ચ નિવૃત્તલજ્જમ્ ।
ક્ષમસ્વ તાવત્પરવીરહંત સ્ત્વદ્ભ્રાતરં વાનરવંશનાથમ્ ॥ 56 ॥
મહર્ષયો ધર્મતપોઽભિકામાઃ કામાનુકામાઃ પ્રતિબદ્ધમોહાઃ ।
અયં પ્રકૃત્યા ચપલઃ કપિસ્તુ કથં ન સજ્જેત સુખેષુ રાજા ॥ 57 ॥
ઇત્યેવમુક્ત્વા વચનં મહાર્થં સા વાનરી લક્ષ્મણમપ્રમેયમ્ ।
પુન સ્સખેદં મદવિહ્વલંચ ભર્તુર્હિતં વાક્યમિદં બભાષે ॥ 58 ॥
ઉદ્યોગસ્તુ ચિરાજ્ઞપ્ત સ્સુગ્રીવેણ નરોત્તમ ।
કામસ્યાપિ વિધેયેન તવાર્થપ્રતિસાધને ॥ 59 ॥
આગતા હિ મહાવીર્યા હરયઃ કામરૂપિણઃ ।
કોટીશતસહસ્રાણિ નાનાનગનિવાસિનઃ ॥ 60 ॥
તદાગચ્છ મહાબાહો ચારિત્રં રક્ષિતં ત્વયા ।
અચ્છલં મિત્રભાવેન સતાં દારાવલોકનમ્ ॥ 61 ॥
તારયા ચાભ્યનુજ્ઞાતસ્ત્વરયા ચાપિ ચોદિતઃ ।
પ્રવિવેશ મહાબાહુરભ્યંતરમરિંદમઃ ॥ 62 ॥
તત સ્સુગ્રીવમાસીનં કાંચને પરમાસને ।
મહાર્હાસ્તરણોપેતે દદર્શાદિત્યસન્નિભમ્ ॥ 63 ॥
દિવ્યાભણચિત્રાંગં દિવ્યરૂપં યશસ્વિનમ્ ।
દિવ્યમાલ્યાંબરધરં મહેંદ્રમિવ દુર્જયમ્ ॥ 64 ॥
દિવ્યાભરણમાલાભિઃ પ્રમદાભિ સ્સમાવૃતમ્ ।
સંરબ્ધતરરક્તાક્ષો બભૂવાંતકસન્નિભઃ ॥ 65 ॥
રુમાં તુ વીર પરિરભ્ય ગાઢં વરાસનસ્થો વરહેમવર્ણઃ ।
દદર્શ સૌમિત્રિમદીનસત્ત્વં વિશાલનેત્રસ્સુવિશાલનેત્રમ્ ॥ 66 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિંધાકાંડે ત્રયસ્ત્રિંશસ્સર્ગઃ ॥
