શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુંદરકાંડમ્ ।
અથ અષ્ટત્રિંશસ્સર્ગઃ ।
તતસ્સ કપિશાર્દૂલસ્તેન વાક્યેન તોષિતઃ ।
સીતામુવાચ તચ્છૃત્વા વાક્યં વાક્યવિશારદઃ ॥ 1 ॥
યુક્તરૂપં ત્વયા દેવિ ભાષિતં શુભદર્શને ।
સદૃશં સ્ત્રીસ્વભાવસ્ય સાધ્વીનાં વિનયસ્ય ચ ॥ 2 ॥
સ્ત્રીત્વં ન તુ સમર્થં હિ સાગરં વ્યતિવર્તિતુમ્ ।
મામધિષ્ઠાય વિસ્તીર્ણં શતયોજનમાયતમ્ ॥ 3 ॥
દ્વિતીયં કારણં યચ્ચ બ્રવીષિ વિનયાન્વિતે ।
રામાદન્યસ્ય નાર્હામિ સંસ્પર્શમિતિ જાનકિ ॥ 4 ॥
એતત્તે સદૃશં દેવિ પત્ન્યાસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
કા હ્યન્યા ત્વામૃતે દેવિ બ્રૂયાદ્વચનમીદૃશમ્ ॥ 5 ॥
શ્રોષ્યતે ચૈવ કાકુત્સ્થઃ સર્વં નિરવશેષતઃ ।
ચેષ્ટિતં યત્ત્વયા દેવિ ભાષિતં મમ ચાગ્રતઃ ॥ 6 ॥
કારણૈર્બહુભિર્દેવિ રામપ્રિયચિકીર્ષયા ।
સ્નેહપ્રસ્કન્નમનસા મયૈતત્સમુદીરિતમ્ ॥ 7 ॥
લંકાયા દુષ્પ્રવેશત્વાદ્દુસ્તરત્વાન્મહોદધેઃ ।
સામર્થ્યાદાત્મનશ્ચૈવ મયૈતત્સમુદીરિતમ્ ॥ 8 ॥
ઇચ્છામિ ત્વાં સમાનેતુમદ્યૈવ રઘુબંધુના ।
ગુરુસ્નેહેન ભક્ત્યા ચ નાન્યથૈતદુદાહૃતમ્ ॥ 9 ॥
યદિ નોત્સહસે યાતું મયા સાર્થમનિંદિતે ।
અભિજ્ઞાનં પ્રયચ્છ ત્વં જાનીયાદ્રાઘવો હિ યત્ ॥ 10 ॥
એવમુક્તા હનુમતા સીતા સુરસુતોપમા ।
ઉવાચ વચનં મંદં બાષ્પપ્રગ્રથિતાક્ષરમ્ ॥ 11 ॥
ઇદં શ્રેષ્ઠમભિજ્ઞાનં બ્રૂયાસ્ત્વં તુ મમ પ્રિયમ્ ।
શૈલસ્ય ચિત્રકૂટસ્ય પાદે પૂર્વોત્તરે પુરા ॥ 12 ॥
તાપસાશ્રમવાસિન્યાઃ પ્રાજ્યમૂલફલોદકે ।
તસ્મિન્સિદ્ધાશ્રમે દેશે મંદાકિન્યા વિદૂરતઃ ॥ 13 ॥
તસ્યોપવનષંડેષુ નાનાપુષ્પસુગંધિષુ ।
વિહૃત્ય સલિલે ક્લિન્ના મમાંકે સમુપાવિશમઃ ॥ 14 ॥
તતો માંસસમાયુક્તો વાયસઃ પર્યતુંડયત્ ।
તમહં લોષ્ટમુદ્યમ્ય વારયામિસ્મ વાયસમ્ ॥ 15 ॥
દારયન્સ ચ માં કાકસ્તત્ત્રૈવ પરિલીયતે ।
ન ચાપ્યુપારમન્માંસાદ્ભક્ષાર્થિ બલિભોજનઃ ॥ 16 ॥
ઉત્કર્ષંત્યાં ચ રશનાં ક્રુદ્ધાયાં મયિ પક્ષિણિ ।
સ્રસ્યમાને ચ વસને તતો દૃષ્ટા ત્વયા હ્યહમ્ ॥ 17 ॥
ત્વયાઽપહસિતા ચાહં ક્રુદ્ધા સંલજ્જિતા તદા ।
ભક્ષગૃધ્નેન કાકેન દારિતા ત્વામુપાગતા ॥ 18 ॥
આસીનસ્ય ચ તે શ્રાંતા પુનરુત્સંગમાવિશમ્ ।
ક્રુધ્યંતી ચ પ્રહૃષ્ટેન ત્વયાઽહં પરિસાંત્વિતા ॥ 19 ॥
બાષ્પપૂર્ણમુખી મંદં ચક્ષુષી પરિમાર્જતી ।
લક્ષિતાઽહં ત્વયા નાથ વાયસેન પ્રકોપિતા ॥ 20 ॥
પરિશ્રમાત્પ્રસુપ્તા ચ રાઘવાંકેઽપ્યહં ચિરમ્ ।
પર્યાયેણ પ્રસુપ્તશ્ચ મમાંકે ભરતાગ્રજઃ ॥ 21 ॥
સ તત્ર પુનરેવાથ વાયસસ્સમુપાગમત્ ।
તતસ્સુપ્તપ્રબુદ્ધાં માં રામસ્યાંકાત્સમુત્થિતામ્ ॥ 22 ॥
વાયસસ્સહસાગમ્ય વિદદાર સ્તનાંતરે ।
પુનઃ પુનરથોત્પત્ય વિદદાર સ માં ભૃશમ્ ॥ 23 ॥
તતસ્સમુક્ષિતો રામો મુક્તૈશ્શોણિતબિંદુભિઃ ।
વાયસેન તતસ્તેન બલવત્ક્લિશ્યમાનયા ॥ 24 ॥
સ મયા બોધિતશ્શ્રીમાન્સુખસુપ્તઃ પરંતપઃ ।
સ માં દૃષ્ટ્વા મહાબાહુર્વિતુન્નાં સ્તનયોસ્તદા ॥ 25 ॥
આશીવિષ ઇવ ક્રુદ્ધશ્વસન્વાક્યમભાષત ।
કેન તે નાગનાસોરુ વિક્ષતં વૈ સ્તનાંતરમ્ ॥ 26 ॥
કઃ ક્રીડતિ સરોષેણ પંચવક્ત્રેણ ભોગિના ।
વીક્ષમાણસ્તતસ્તં વૈ વાયસં સમુદૈક્ષત ॥ 27 ॥
નખૈસ્સરુધિરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્મામેવાભિમુખં સ્થિતમ્ ।
પુત્ત્રઃ કિલ સ શક્રસ્ય વાયસઃ પતતાં વરઃ ॥ 28 ॥
ધરાંતરગતશ્શીઘ્રં પવનસ્ય ગતૌ સમઃ ।
તતસ્તસ્મિન્મહાબાહુઃ કોપસંવર્તિતેક્ષણઃ ॥ 29 ॥
વાયસે કૃતવાન્ક્રૂરાં મતિં મતિમતાં વરઃ ।
સ દર્ભં સંસ્તરાદ્ગૃહ્ય બ્રાહ્મેણાસ્ત્રેણ યોજયત્ ॥ 30 ॥
સ દીપ્ત ઇવ કાલાગ્નિર્જજ્વાલાભિમુખો દ્વિજમ્ ।
સ તં પ્રદીપ્તં ચિક્ષેપ દર્ભં તં વાયસં પ્રતિ ॥ 31 ॥
તતસ્તં વાયસં દર્ભસ્સોંબરેઽનુજગામ હ ।
અનુસૃષ્ટસ્તદા કાકો જગામ વિવિધાં ગતિમ્ ॥ 32 ॥
લોકકામ ઇમં લોકં સર્વં વૈ વિચચાર હ ।
સ પિત્રા ચ પરિત્યક્તસ્સુરૈશ્ચ સમહર્ષિભિઃ ॥ 33 ॥
ત્રીન્લોકાન્સંપરિક્રમ્ય તમેવ શરણં ગતઃ ।
સ તં નિપતિતં ભૂમૌ શરણ્યશ્શરણાગતમ્ ॥ 34 ॥
વધાર્હમપિ કાકુત્સ્થઃ કૃપયા પર્યપાલયત્ ।
પરિદ્યૂનં વિષણ્ણં ચ સ તમાયાંતમબ્રવીત્ ॥ 35 ॥
મોઘં કર્તું ન શક્યં તુ બ્રાહ્મમસ્ત્રં તદુચ્યતામ્ ।
હિનસ્તુ દક્ષિણાક્ષિ ત્વચ્છર ઇત્યથ સોઽબ્રવીત્ ॥ 36 ॥
તતસ્તસ્યાક્ષિ કાકસ્ય હિનસ્તિ સ્મ સ દક્ષિણમ્ ।
દત્ત્વા સ દક્ષિણં નેત્રં પ્રાણેભ્યઃ પરિરક્ષિતઃ ॥ 37 ॥
સ રામાય નમસ્કૃત્ય રાજ્ઞે દશરથાય ચ ।
વિસૃષ્ટસ્તેન વીરેણ પ્રતિપેદે સ્વમાલયમ્ ॥ 38 ॥
મત્કૃતે કાકમાત્રે તુ બ્રહ્માસ્ત્રં સમુદીરિતમ્ ।
કસ્માદ્યો માં હરેત્ત્વત્તઃ ક્ષમસે તં મહીપતે ॥ 39 ॥
સ કુરુષ્વ મહોત્સાહઃ કૃપાં મયિ નરર્ષભ ।
ત્વયા નાથવતી નાથ હ્યનાથા ઇવ દૃશ્યતે ॥ 40 ॥
આનૃશંસ્યં પરો ધર્મસ્તવત્ત્ત ઐવ મયા શ્રુતઃ ।
જાનામિ ત્વાં મહાવીર્યં મહોત્સાહં મહાબલમ્ ॥ 41 ॥
અપારપારમક્ષોભ્યં ગાંભીર્યાત્સાગરોપમમ્ ।
ભર્તારં સસમુદ્રાયા ધરણ્યા વાસવોપમમ્ ॥ 42 ॥
એવમસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠસ્સત્યવાન્બલવાનપિ ।
કિમર્થમસ્ત્રં રક્ષસ્સુ ન યોજયસિ રાઘવ ॥ 43 ॥
ન નાગા નાઽપિ ગંધર્વા નાસુરા ન મરુદ્ગણાઃ ।
રામસ્ય સમરે વેગં શક્તાઃ પ્રતિસમાધિતુમ્ ॥ 44 ॥
તસ્ય વીર્યવતઃ કશ્ચિદ્યદ્યસ્તિ મયિ સંભ્રમઃ ।
કિમર્થં ન શરૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ ક્ષયં નયતિ રાક્ષસાન્ ॥ 45 ॥
ભ્રાતુરાદેશમાદાય લક્ષ્મણો વા પરંતપઃ ।
કસ્ય હેતોર્ન માં વીરઃ પરિત્રાતિ મહાબલઃ ॥ 46 ॥
યદિ તૌ પુરુષવ્યાઘ્રૌ વાય્વગ્નિસમતેજસૌ ।
સુરાણામપિ દુર્ધર્ષૌ કિમર્થં મામુપેક્ષતઃ ॥ 47 ॥
મમૈવ દુષ્કૃતં કિંચિન્મહદસ્તિ ન સંશયઃ ।
સમર્થાવપિ તૌ યન્માં નાવેક્ષેતે પરંતપૌ ॥ 48 ॥
વૈદેહ્યા વચનં શ્રુત્વા કરુણં સાશ્રુભાષિતમ્ ।
અથાબ્રવીન્મહાતેજા હનુમાન્મારુતાત્મજઃ ॥ 49 ॥
ત્વચ્છોકવિમુખો રામો દેવિ સત્યેન તે શપે ।
રામે દુઃખાભિપન્ને ચ લક્ષ્મણઃ પરિતપ્યતે ॥ 50 ॥
કથંચિદ્ભવતી દૃષ્ટા ન કાલઃ પરિદેવિતુમ્ ।
ઇમં મુહૂર્તં દુઃખાનાં દ્રક્ષ્યસ્યંતમનિંદિતે ॥ 51 ॥
તાવુભૌ પુરુષવ્યાઘ્રૌ રાજપુત્રૌ મહાબલૌ ।
ત્વદ્દર્શનકૃતોત્સાહૌ લંકાં ભસ્મીકરિષ્યતઃ ॥ 52 ॥
હત્ત્વા ચ સમરે ક્રૂરં રાવણં સહબાંધવમ્ ।
રાઘવસ્ત્વાં વિશાલાક્ષિ નેષ્યતિ સ્વાં પુરીં પ્રતિ ॥ 53 ॥
બ્રૂહિ યદ્રાઘવો વાચ્યો લક્ષ્મણશ્ચ મહાબલઃ ।
સુગ્રીવો વાપિ તેજસ્વી હરયોઽપિ સમાગતાઃ ॥ 54 ॥
ઇત્યુક્તવતિ તસ્મિંસ્તુ સીતા સુરસુતોપમા ।
ઉવાચ શોકસંતપ્તા હનુમંતં પ્લવંગમમ્ ॥ 55 ॥
કૌસલ્યા લોકભર્તારં સુષુવે યં મનસ્વિની ।
તં મમાર્થે સુખં પૃચ્છ શિરસા ચાભિવાદય ॥ 56 ॥
સ્રજશ્ચ સર્વરત્નાનિ પ્રિયા યાશ્ચ વરાંગનાઃ ।
ઐશ્વર્યં ચ વિશાલાયાં પૃથિવ્યામપિ દુર્લભમ્ ॥ 57 ॥
પિતરં માતરં ચૈવ સમ્માન્યાભિપ્રસાદ્ય ચ ।
અનુપ્રવ્રજિતો રામં સુમિત્રા યેન સુપ્રજાઃ ॥ 58 ॥
આનુકૂલ્યેન ધર્માત્મા ત્યક્ત્વા સુખમનુત્તમમ્ ।
અનુગચ્છતિ કાકુત્સ્થં ભ્રાતરં પાલયન્વને ॥ 59 ॥
સિંહસ્કંધો મહાબાહુર્મનસ્વી પ્રિયદર્શિનઃ ।
પિતૃવદ્વર્તતે રામે માતૃવન્માં સમાચરન્ ॥ 60 ॥
હ્રિયમાણાં તદા વીરો ન તુ માં વેદ લક્ષ્મણઃ ।
વૃદ્ધોપસેવી લક્ષ્મીવાન્ શક્તો ન બહુભાષિતા ॥ 61 ॥
રાજપુત્રઃ પ્રિયઃ શ્રેષ્ઠઃ સદૃશઃ શ્વશુરસ્ય મે ।
મમઃ પ્રિયતરો નિત્યં ભ્રાતા રામસ્ય લક્ષ્મણઃ ॥ 62 ॥
નિયુક્તો ધુરિ યસ્યાં તુ તામુદ્વહતિ વીર્યવાન્ ।
યં દૃષ્ટ્વા રાઘવો નૈવ વૃત્તમાર્યમનુસ્મરેત્ ॥ 63 ॥
સ મમાર્થાય કુશલં વક્તવ્યો વચનાન્મમ ।
મૃદુર્નિત્યં શુચિર્દક્ષઃ પ્રિયો રામસ્ય લક્ષ્મણઃ ॥ 64 ॥
યથા હિ વાનરશ્રેષ્ઠ દુઃખક્ષયકરો ભવેત્ ।
ત્વમસ્મિન્કાર્યનિર્યોગે પ્રમાણં હરિસત્તમઃ ॥ 65 ॥
રાઘવસ્ત્વત્સમારંભાન્મયિ યત્નપરો ભવેત્ ।
ઇદં બ્રૂયાશ્ચ મે નાથં શૂરં રામં પુનઃ પુનઃ ॥ 66 ॥
જીવિતં ધારયિષ્યામિ માસં દશરથાત્મજ ।
ઊર્ધ્વં માસાન્ન જીવેયં સત્યેનાહં બ્રવીમિ તે ॥ 67 ॥
રાવણેનોપરુદ્ધાં માં નિકૃત્ય પાપકર્મણા ।
ત્રાતુમર્હસિ વીર ત્વં પાતાલાદિવ કૌશિકીમ્ ॥ 68 ॥
તતો વસ્ત્રગતં મુક્ત્વા દિવ્યં ચૂડામણિં શુભમ્ ।
પ્રદેયો રાઘવાયેતિ સીતા હનુમતે દદૌ ॥ 69 ॥
પ્રતિગૃહ્ય તતો વીરો મણિરત્નમનુત્તમમ્ ।
અંગુલ્યા યોજયામાસ ન હ્યસ્ય પ્રાભવદ્ભુજઃ ॥ 70 ॥
મણિરત્નં કપિવરઃ પ્રતિગૃહ્યાભિવાદ્ય ચ ।
સીતાં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા પ્રણતઃ પાર્વ્શતઃ સ્થિતઃ ॥ 71 ॥
હર્ષેણ મહતા યુક્તઃ સીતાદર્શનજેન સઃ ।
હૃદયેન ગતો રામં શરીરેણ તુ વિષ્ઠિતઃ ॥ 72 ॥
મણિવરમુપગૃહ્ય તં મહાર્હં જનકનૃપાત્મજયા ધૃતં પ્રભાવાત્ ।
ગિરિરિવ પવનાવધૂતમુક્તઃ સુખિતમનાઃ પ્રતિસંક્રમં પ્રપેદે ॥ 73 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુંદરકાંડે અષ્ટત્રિંશસ્સર્ગઃ ॥
