શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાંડમ્ ।
અથ એકચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।
અથતસ્મિન્નિમિત્તાનિદૃષ્ટવાલક્ષ્મણપૂર્વજઃ ।
સુગ્રીવંસંપરિષ્વજ્યતથાવચનમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥
અસંત્્યમયાસાર્થંતદિદંસાહસંકૃતમ્ ।
એવંસાહસુક્તાનિનકુર્વંતિજનેશ્વરાઃ ॥ 2 ॥
સંશયેસ્થાપ્યમાંચેદંબલંચસવિભીષણમ્ ।
કષ્ટંકૃતમિદંવીર સાહસંસાહસપ્રિય ॥ 3 ॥
ઇદાનીંમાકૃથાવીર એવંવિધમચિંતિતમ્ ।
ત્વયિકિંચિત્સમાપન્નેકિંકાર્યંસીતયામમ ॥ 4 ॥
ભરતેનમહાબાહો લક્ષ્મણેનયવીયસા ।
શત્રુઘ્નેનચશત્રુઘ્નસ્વશરીરેણવાપુનઃ ॥ 5 ॥
ત્વયિચાનાગતેપૂર્વમિતિમેનિશ્ચિતામતિઃ ।
જાનતશ્ચાપિતેવીર્યંમહેંદ્રવરુણોસમ ॥ 6 ॥
હત્વાઽહંરાવણંયુદ્ધેસપુત્રબલવાહનમ્ ।
અભિષિચ્યચલંકાયાંવિભીષણમથાપિચ ॥ 7 ॥
ભરતેરાજ્યમાવેશ્યત્યક્ષ્યેદેહંમહાબલ ।
તમેવંવાદિનંરામંસુગ્રીવઃપ્રત્યભાષત ॥ 8 ॥
તવભાર્યાપહર્તારંદૃષ્ટવારાઘવ રાવણમ્ ।
મર્ષયામિકથંવીરજાનપૌરુષમાત્મનઃ ॥ 9 ॥
ઇત્યેવંવાદિનંવીરમભિનંદ્યચરાઘવઃ ।
લક્ષ્મણંલક્ષીસંપન્નમિદંવચનમબ્રવીત્ ॥ 10 ॥
પરિગૃહ્યોદકંશીતંવનાનિફલવંતિચ ।
બલૌઘંસંવિભજ્યેમંવ્યૂહ્યતિષ્ઠેમલક્ષ્મણ ॥ 11 ॥
લોકક્ષયકરંભીમંભયંપશ્યામ્યુપસ્થિતમ્ ।
નિબર્હણંપ્રવીરાણામૃક્ષવાનરરક્ષસામ્ ॥ 12 ॥
વાતાશ્ચહિપરુષાંવાંતિકંપતેચવસુંધરા ।
પર્વતાગ્રાણિવેપંતેપતંતિધરણીધરાઃ ॥ 13 ॥
મેઘાઃક્રવાદસંકાશાઃપરુષાઃપરુષસ્વનાઃ ।
ક્રૂરાઃક્રૂરંપ્રવર્ષંતિમિશ્રંશોણિતબિંદુભિઃ ॥ 14 ॥
રક્તચંદનસંકાશાસંધ્યાપરમદારુણા ।
જ્વલચ્ચનિપતત્યેતદાદિત્યાદગ્નિમંડલમ્ ॥ 15 ॥
આદિત્યમભિવાશ્યંતિજનયંતોમહદ્ભયમ્ ।
દીનાદીનસ્વરાઃઘોરાનપ્રશસ્તામૃગદ્વિજાઃ ॥ 16 ॥
રજન્યામપ્રકાશશ્ચસંતાપયતિચંદ્રમાઃ ।
કૃષ્ણરક્તાંશુપર્યંતોયથાલોકસ્યસંક્ષ્યે ॥ 17 ॥
હ્રસ્વોરૂક્ષોઽપ્રશસ્તશ્ચપરિવેષસ્સુલોહિતઃ ।
આદિત્યમંડલેનીલંલક્ષ્મલક્ષ્મણ દૃશ્યતે ॥ 18 ॥
દૃશ્યંતેનયથાવચ્છનક્ષત્રાણ્યભિવર્તતે ।
યુગાંતમિવલોકસ્યપશ્યલક્ષ્મણ શંસતિ ॥ 19 ॥
કાકાશ્યેનાસ્તથાગૃધ્રાનીચૈઃપરિપતંતિચ ।
શિવાશ્ચાપ્યશિવાવાચઃપ્રવદંતિમહાસ્વનાઃ ॥ 20 ॥
ક્ષિપ્રમદ્યદુરાધર્ષાંલંકાંરાવણપાલિતામ્ ।
અભિયામજવેનૈવસર્વતોહરિભિર્વૃતાઃ ॥ 21 ॥
શૈલૈઃશૂલૈશ્ચખડગૈશ્ચવિમુક્સ્સૈઃકપિરાક્ષસૈઃ ।
ભવિષ્યત્યાવૃતાભૂમિર્માંસશોણિતકર્દમા ॥ 22 ॥
ઇત્યેવંતુવદવનીર્વોલક્ષ્મણંલક્ષ્મણાગ્રજઃ ।
તસ્માદવાતરચ્છીઘ્રંપર્વતાગ્રાન્મહાબલઃ ॥ 23 ॥
અવતીર્યચધર્માત્માતસ્માચ્છૈલાત્સરાઘવઃ ।
પરૈઃપરમદુર્ધર્ષંદદર્શબલમાત્મનઃ ॥ 24 ॥
સન્નહ્યતુસસુગ્રીવઃકપિરાજબલંમહત્ ।
કાલજ્ઞોરાઘવઃકાલેસંયુગાયાભ્યચોદયત્ ॥ 25 ॥
તતઃકાલેમહાબાહુર્બલેનમહતાવૃતઃ ।
પ્રસ્થિતઃપુરતોધવનીલંકામભિમુખઃપુરીમ્ ॥ 26 ॥
તં વિભીષણ સુગ્રીવૌ હનૂમાન્ જાંબવાન્ નલઃ ।
ઋક્ષ રાજસ્ તથા નીલો લક્ષ્મણશ્ ચ અન્યયુસ્ તદા ॥ 27 ॥
તતઃપશચાત્સુમહતીપૃતનર્ ક્ષવનૌકસામ્ ।
પ્રચ્છાદ્યમહતીંભૂમિમનુયાતિસ્મરાઘવમ્ ॥ 28 ॥
શૈલશૃંગાણિશતશઃપ્રવૃદ્ધાંશ્ચમહીરુહાન્ ।
જગૃહુઃકુંજરપ્રખ્યાવાનરાઃપરવારણાઃ ॥ 29 ॥
તૌત્વદીર્ઘેણકાલેનભ્રાતરૌરામલક્ષ્મણૌ ।
રાવણસ્યપુરીંલંકામસેદતુરરિંદમૌ ॥ 30 ॥
પતાકામાલિનીંરમ્યામુદ્યાનવનશોભિતામ્ ।
ચિત્રવપ્રાસુદુષ્પ્રાપમુચ્ચૈઃપ્રાકારતોરણામ્ ॥ 31 ॥
તાંસુરૈરપિદુર્ધર્ષાંરામવાક્યપ્રચોદિતાઃ ।
યથાનિદેશંસંપીડ્યન્યવિશંતવનૌકસઃ ॥ 32 ॥
લંકાયાસ્તૂત્તરંદ્વારંશૈલશૃંગમિવોન્નતમ્ ।
રામઃસહાનુજોધન્વીજુગોપચરુરોધચ ॥ 33 ॥
લંકામુપનિવિષ્ટસ્તુરામોદશરથાત્મજઃ ।
લક્ષ્મણાનુચરોવીરઃપુરીંરાવણપાલિતામ્ ॥ 34 ॥
ઉત્તરદ્વારમાસાદ્યયત્રતિષ્ઠતિરાવણઃ ।
નાન્યોરામાદ્ધિતદ્ દ્વારંસમર્થઃપરિરક્ષિતુમ્ ॥ 35 ॥
રાવણ અધિષ્ઠિતં ભીમં વરુણેન ઇવ સાગરમ્ ।
સાયુધૌ રાક્ષસૈર્ ભીમૈર્ અભિગુપ્તં સમંતતઃ ॥ 36 ॥
વિન્યસ્તાનિચયોધાનાંબહૂનિવિવિધાનિચ ।
દદર્શાઽયુધજાલાનિતત્રૈવકવચાનિચ ॥ 37 ॥
પૂર્વંતુદ્વારમાસાદ્યનીલોહરિચમૂપતિઃ ।
અતિષ્ઠત્સહમૈંદેનદ્વિવિદેનચવીર્યવાન્ ॥ 38 ॥
અંગદોદક્ષિણદ્વારંજગ્રાહસુમહાબલઃ ।
ઋષભેણગવાક્ષેણગજેનગવયેનચ ॥ 39 ॥
હનુમાન્ પશ્ચિમદ્વારંરરક્ષબલવાન્કપિઃ ।
પ્રમાથિપ્રષુભ્યાંચવીરૈરન્યૈશ્ચસંગતઃ ॥ 40 ॥
મધ્યમેચસ્વયંગુલ્મેસુગ્રીવસ્સમતિષ્ઠત ।
સહસર્વૈર્હરિશ્રેષ્ઠૈસ્સુપર્ણશ્વસનોપમૈઃ ॥ 41 ॥
વાનરાણાંતુષટિત્રંશત્કોટ્યઃપ્રખ્યાતયૂથપાઃ ।
નિપીડ્યોપનિવિષ્ટાશ્ચસુગ્રીવોયત્રવાનરઃ ॥ 42 ॥
શાસનેનતુરામસ્યલક્ષ્મણસ્સવિભીષણઃ ।
દ્વારેદ્વારેહરીણાંતુકોટિંકોટિંન્યવેશયેત્ ॥ 43 ॥
પશ્ચિમેનતુરામસ્યસુષેણઃસહજાંબવાન્ ॥ 44 ॥
આદૂરાન્મધ્યમેગુલ્મેતસ્થૌબહુબલાનુગઃ ।
તેતુવાનરશાર્ધૂલાઃશાર્દૂલાઇવદંષ્ટ્રિણઃ ॥ 45 ॥
ગૃહીત્વાદ્રુમશૈલાગ્રાન્હૃષ્ટાયુદ્ધાયતસ્થિરે ।
સર્વેવિકૃતલાંગૂલાસ્સર્વેદંષ્ટ્રાનખાયુધાઃ ॥ 46 ॥
સર્વેવિકૃતચિત્રાંગાસ્સર્વેચવિકૃતાનનાઃ ।
દશનાગબલાઃકેચિત્કેચિદ્ધશગુણોત્તરાઃ ॥ 47 ॥
કેચિન્નાગસહસ્રસ્યબભૂવુસ્તુલ્યવિક્રમાઃ ।
સંતિચૌઘબલાઃકેચિત્કેચિચ્છતગુણોત્તરાઃ ॥ 48 ॥
અપ્રમેયબલાશ્ચાન્યેતત્રાસન્હરિયૂથપાઃ અદ્ભુતશ્ચવિચિત્રશ્ચતેષામાસીત્સમાગમઃ ॥ 49 ॥
તત્રવાનરસૈન્યાનાંશલભાનામિવોદ્યમઃ ।
પ્રતિપૂર્ણમિવાકાશંસંછન્નેવચમેદિની ॥ 50 ॥
લંકાપુમનિવિષ્ટૈશ્ચસંપતદ્ભિશ્ચવાનરૈઃ ।
શતંશતસહસ્રાણાંપૃથગૃક્ષવનૌકસામ્ ॥ 51 ॥
લંકાદ્વારાઙયુપાજગ્મુરન્યેયોદ્ધુંસમંતતઃ ।
આવૃતસ્સગિરિસ્સર્વૈસ્સૈસ્સમંતાત્ પ્લવંગમૈઃ ॥ 52 ॥
અયુતાનાંસહસ્રંચપુરીંતામભ્યવર્તત ।
વાનરૈર્બલવદ્ભિશ્ચબભૂવદ્રુમપાણિભિઃ ॥ 53 ॥
સમ્વૃતાસર્વતોલંકાદુષ્પ્રવેશાઽપિવાયુના ।
રાક્ષસાવિસ્મયંજગ્મુઃસહસાઽભિનિપીડિતાઃ ॥ 54 ॥
વાનરૈર્મેઘસંકાશૈશ્શક્રતુલ્યપરાક્રમૈઃ ।
મહાન્ શબ્દોઽભવત્તત્રબલૌઘસ્યાભિવર્તતઃ ॥ 55 ॥
સાગરસ્યેવભિન્નસ્યયથાસ્યાત્સલિલસ્વનઃ ।
તેનશબ્દેનમહતાસપ્રાકારાસતોરણા ॥ 56 ॥
લંકાપ્રચલિતાસર્વાસશૈલવનકાનના ।
રામલક્ષ્મણગુપ્તાસાસુગ્રીવેણચવાહિની ॥ 57 ॥
બભૂવદુર્ધર્ષતરાસર્વૈરપિસુરાસુરૈઃ ।
રાઘવઃસન્નિવેશ્યૈવંસ્વસૈન્યંરક્ષસાંવધે ॥ 58 ॥
સમ્મંત્્યમંત્રિભિસ્સાર્થંનિશ્ચિત્યચપુનઃપુનઃ ।
આનંતર્યમભિપ્રેપ્સુઃક્રમયોગાર્થતત્ત્વવિત્ ॥ 59 ॥
વિભીષણસ્યાનુમતેરાજધર્મમનુસ્મરન્ ।
અંગદંવાલિતનયંસમાહૂયેદમબ્રવીત્ ॥ 60 ॥
ગત્વાસૌમ્ય દશગ્રીવંબ્રૂહિમદ્વચનાત્કપે ।
લંઘયિત્વાપુરીંલંકાંભયંત્યક્ત્વાગતવ્યધઃ ॥ 61 ॥
ભ્રષ્ટશ્રીક ગતૈશ્વર્ય મુમૂર્ષો નષ્ટચેતનઃ ।
ઋષીણાંદેવતાનાંચગંધર્વાપ્સરસાંતથા ॥ 62 ॥
નાગાનામથયક્ષાણાંરાજ્ઞાંચરજનીચર ।
યચ્ચપાપંકૃતંમોહાદવલિપ્તેનરાક્ષસ ॥ 63 ॥
નૂનંતેવિગતોદર્પઃસ્વયંભુવરદાનજઃ ।
તસ્યપાપસ્યસંપ્રાપ્તાવ્યુષ્ટિરદ્યદુરસદા ॥ 64 ॥
તસ્યદંડધરસ્તેઽહંદારાહરકર્શિતઃ ।
દંડંધારયમાણસ્તુલંકાદ્વારેવ્યવસ્થિતઃ ॥ 65 ॥
પદવીંદેવતાનાંચમહર્ષીણાંચરાક્ષસ ।
રાજર્ષીણાંચસર્વેષાંગમિષ્યસિમયાહતઃ ॥ 66 ॥
બલેનયેનવૈસીતાંમાયયારાક્ષસાધમ ।
યામતિક્રામયિત્વાત્વંહૃતવાંસ્તદ્વિદર્શય ॥ 67 ॥
અરાક્ષસમિમંલોકંકર્તાસ્મિનિશિતૈઃશરૈઃ ।
નચેચ્છરણમભ્યેષિતામાદાયતુમૈથિલીમ્ ॥ 68 ॥
ધર્માત્મારાક્ષસશ્રેષ્ઠઃસંપ્રાપ્તોઽયંવિભીષણઃ ।
લંકૈશ્વર્યંધૃવંશ્રીમાનયંપ્રાપ્નોત્યકંડકમ્ ॥ 69 ॥
નહિરાજ્યમધર્મેણભોક્તુંક્ષણમપિત્વયા ।
શક્યંમૂર્ખસહાયેનપાપેનાવિદિતાત્મના ॥ 70 ॥
યુધ્યસ્વવાધૃતિંકૃત્વાશૌર્યમાલંબ્યરાક્ષસ ।
મચ્છરૈસ્ત્વંરણેશાંતસ્તતઃશાંતોભવિષ્યસિ ॥ 71 ॥
યદ્વાવિશસિલોકાંસ્ત્રીન્પક્ષીભૂતોમનોજવઃ ।
મમચક્ષુષ્પથંપ્રાપ્યનજીવન્પ્રતિયાસ્યસિ ॥ 72 ॥
બ્રવીમિત્વાંહિતંવાક્યંક્રિયતામૌર્ધ્વદૈહિકમ્ ।
સુદૃષ્ટાક્રિયતાંલંકાજીવિતંતેમયિસ્થિતમ્ ॥ 73 ॥
ઇત્યુક્તઃસતુતારેયોરામેણાક્લિષ્ટકર્મણા ।
જગામાકાશામાવિશ્યમૂર્તિમાનિવહવ્યવાટ્ ॥ 74 ॥
સોઽતિપત્યમુહૂર્તેનશ્રીમાન્રાવણમંદિરમ્ ।
દદર્શાસીનમવ્યગ્રંરાવણંસચિવૈઃસહ ॥ 75 ॥
તતસ્ તસ્ય અવિદૂરેણ નિપત્ય હરિ પુમ્ગવઃ ।
દીપ્ત અગ્નિ સદૃશસ્ તસ્થાવ્ અન્ગદહ્ કનક અન્ગદઃ ॥ 76 ॥
તદ્રામવચનંસર્વમન્યૂનાધિકમુત્તમમ્ ।
સામાત્યંશ્રાવયામાસનિવેદ્યાત્માનમાત્મના ॥ 77 ॥
દૂતોઽહંકોશલેંદ્રસ્યરામસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ ।
વાલિપુત્રોઽંગદોનામયદિતેશ્રોત્રમાગતઃ ॥ 78 ॥
અહત્વાંરાઘવોરામઃકૌસલ્યાનંદવર્ધનઃ ।
નિષ્પત્યપ્રતિયુધ્યસ્વનૃશંસ પુરુષોભવ ॥ 79 ॥
હંતાસ્મિત્વાંસહામાત્યંસપુત્રજ્ઞાતિબાંધવમ્ ।
નિરુદ્વિગ્નાસ્ત્રયોલોકાભવિષ્યંતિહતેત્વયિ ॥ 80 ॥
દેવદાનવયક્ષાણાંગંધર્વોરગરક્ષસામ્ ।
શત્રુમદ્યોદ્ધરિષ્યામિત્વામૃષીણાંચકંટકમ્ ॥ 81 ॥
વિભીષણસ્યચૈશ્વર્યંભવિષ્યતિહતેત્વયિ ।
નચેત્સત્કૃત્યવૈદેહીંપ્રણિપત્યપ્રદાસ્યસિ ॥ 82 ॥
ઇત્યેવંપરુષંવાક્યંબ્રુવાણેહરિપુંગવે ।
અમર્ષવશમાપન્નોનિશાચરગણેશ્વરઃ ॥ 83 ॥
તતસ્સરોષતામ્રાક્ષશ્શશાપસચિવાંન્નોસ્તદા ।
ગૃહ્યતામેષદુર્મેધાવધ્યતામિતિચાસકૃત્ ॥ 84 ॥
રાવણસ્યવચ્શુત્વાદીપ્તાગ્નિસમતેજસા ।
જગૃહુસ્તંતતોઘોરાશ્ચત્વારોરજનીચરાઃ ॥ 85 ॥
ગ્રાહયામાસતારેયસ્સ્વયમાત્મનમાત્મવાન્ ।
બલંદર્શયિતુંવીરોયાતુધાનગણેતદા ॥ 86 ॥
સતાન્બાહુદ્વયાસક્તાનાદાયપતગાનિવ ।
પ્રાસાદંશૈલસંકામુત્પપાતાંગદસ્તદા ॥ 87 ॥
તેંતરિક્ષાદ્વિનિર્ધૂતાસ્તસ્યવેગેનરાક્ષસાઃ ।
ભૂમૌનિપતિતાઃસર્વેરાક્ષસેંદ્રસ્યપશ્યતઃ ॥ 88 ॥
તતઃપ્રાસાદશિખરંશૈલશૃંગમિવોન્નતમ્ ।
દદર્શરાક્ષસેંદ્રસ્યવાલિપુત્રઃપ્રતાપવાન્ ॥ 89 ॥
તત્પફાલપદાક્રાંતંદશગ્રીવસ્યપશ્યતઃ ।
પુરાહિમવતશ્શૃંગંવજ્રિણેવવિદારિતમ્ ॥ 90 ॥
ભઙ્ ક્ત્વાપ્રાસાદશિખરંનામવિશ્રાવ્યચાત્મનઃ ।
વિનદ્યસુમહાનાદમુત્પપાતવિહાયસમ્ ॥ 91 ॥
વ્યથયન્રાક્ષસાન્સર્વાન્હર્ષયંશ્ચાપિવાનરાન્ ।
સવાનરાણાંમધ્યેતુરામપાર્શ્વમુપાગતઃ ॥ 92 ॥
રાવણસ્તુપરંચક્રેક્રોધંપ્રાસાદધર્ષણાત્ ।
વિનાશંચાત્મનઃપશ્યન્નિશ્શ્વાસપરમોઽભવત્ ॥ 93 ॥
રામસ્તુબહુભિર્હૃષ્ટર્નિનદદ્ભિઃપ્લવંગમૈઃ ।
વૃતોરિપુવધાકાંક્ષીયુદ્ધાયૈવાભ્યવર્તત ॥ 94 ॥
સુષેણસ્તુમહાવીર્યોગિરિકૂટોપમોહરિઃ ।
બહુભિઃસમ્વૃતસ્તત્રવાનરૈઃકામરૂપિભિઃ ॥ 95 ॥
સચતુર્દ્વારાણિસર્વાણિસુગ્રીવવચનાત્કપિઃ ।
પર્યક્રામતદુર્ધર્ષોનક્ષત્રાણીવચંદ્રમાઃ ॥ 96 ॥
તેષામક્ષૌહિણિશતંસમવેક્ષ્યવનૌકસામ્ ।
લંકામુપનિવિષ્ટાનાંસાગરંચાનિવર્તતામ્ ॥ 97 ॥
રાક્ષસાવિસ્મયંજગ્મુસ્ત્રાસંજગ્મુસ્તથાપરે ।
અપરેસમરોધ્ધર્ષાદ્ધર્ષમેવપ્રપેદિરે ॥ 98 ॥
કૃત્સ્નંહિકપિભિર્વ્યાપ્તંપ્રાકારપરિખાંતરમ્ ।
દદૃશૂરાક્ષસાદીનાઃપ્રાકારંનાનરીકૃતમ્ ॥ 99 ॥
હાહાકારંપ્રકુર્વંતિરાક્ષસાભયમોહિતાઃ ।
તસ્મિન્ મહાભીષણકેપ્રવૃત્તેકોલાહલેરાક્ષસરાજધાન્યામ્ ।
પ્રગૃહ્યરક્ષાંસિમહાયુધાનિયુગાંતવાતાઇવસંવિચેરુઃ ॥ 100 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાંડે એકચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥
