శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే యుద్ధకాండమ్ ।
అథ ఏకచత్వారింశస్సర్గః ।
అథతస్మిన్నిమిత్తానిదృష్టవాలక్ష్మణపూర్వజః ।
సుగ్రీవంసంపరిష్వజ్యతథావచనమబ్రవీత్ ॥ 1 ॥
అసంత్ఱ్యమయాసార్థంతదిదంసాహసంకృతమ్ ।
ఏవంసాహసుక్తానినకుర్వంతిజనేశ్వరాః ॥ 2 ॥
సంశయేస్థాప్యమాంచేదంబలంచసవిభీషణమ్ ।
కష్టంకృతమిదంవీర సాహసంసాహసప్రియ ॥ 3 ॥
ఇదానీంమాకృథావీర ఏవంవిధమచింతితమ్ ।
త్వయికించిత్సమాపన్నేకింకార్యంసీతయామమ ॥ 4 ॥
భరతేనమహాబాహో లక్ష్మణేనయవీయసా ।
శత్రుఘ్నేనచశత్రుఘ్నస్వశరీరేణవాపునః ॥ 5 ॥
త్వయిచానాగతేపూర్వమితిమేనిశ్చితామతిః ।
జానతశ్చాపితేవీర్యంమహేంద్రవరుణోసమ ॥ 6 ॥
హత్వాఽహంరావణంయుద్ధేసపుత్రబలవాహనమ్ ।
అభిషిచ్యచలంకాయాంవిభీషణమథాపిచ ॥ 7 ॥
భరతేరాజ్యమావేశ్యత్యక్ష్యేదేహంమహాబల ।
తమేవంవాదినంరామంసుగ్రీవఃప్రత్యభాషత ॥ 8 ॥
తవభార్యాపహర్తారందృష్టవారాఘవ రావణమ్ ।
మర్షయామికథంవీరజానపౌరుషమాత్మనః ॥ 9 ॥
ఇత్యేవంవాదినంవీరమభినంద్యచరాఘవః ।
లక్ష్మణంలక్షీసంపన్నమిదంవచనమబ్రవీత్ ॥ 10 ॥
పరిగృహ్యోదకంశీతంవనానిఫలవంతిచ ।
బలౌఘంసంవిభజ్యేమంవ్యూహ్యతిష్ఠేమలక్ష్మణ ॥ 11 ॥
లోకక్షయకరంభీమంభయంపశ్యామ్యుపస్థితమ్ ।
నిబర్హణంప్రవీరాణామృక్షవానరరక్షసామ్ ॥ 12 ॥
వాతాశ్చహిపరుషాంవాంతికంపతేచవసుంధరా ।
పర్వతాగ్రాణివేపంతేపతంతిధరణీధరాః ॥ 13 ॥
మేఘాఃక్రవాదసంకాశాఃపరుషాఃపరుషస్వనాః ।
క్రూరాఃక్రూరంప్రవర్షంతిమిశ్రంశోణితబిందుభిః ॥ 14 ॥
రక్తచందనసంకాశాసంధ్యాపరమదారుణా ।
జ్వలచ్చనిపతత్యేతదాదిత్యాదగ్నిమండలమ్ ॥ 15 ॥
ఆదిత్యమభివాశ్యంతిజనయంతోమహద్భయమ్ ।
దీనాదీనస్వరాఃఘోరానప్రశస్తామృగద్విజాః ॥ 16 ॥
రజన్యామప్రకాశశ్చసంతాపయతిచంద్రమాః ।
కృష్ణరక్తాంశుపర్యంతోయథాలోకస్యసంక్ష్యే ॥ 17 ॥
హ్రస్వోరూక్షోఽప్రశస్తశ్చపరివేషస్సులోహితః ।
ఆదిత్యమండలేనీలంలక్ష్మలక్ష్మణ దృశ్యతే ॥ 18 ॥
దృశ్యంతేనయథావచ్ఛనక్షత్రాణ్యభివర్తతే ।
యుగాంతమివలోకస్యపశ్యలక్ష్మణ శంసతి ॥ 19 ॥
కాకాశ్యేనాస్తథాగృధ్రానీచైఃపరిపతంతిచ ।
శివాశ్చాప్యశివావాచఃప్రవదంతిమహాస్వనాః ॥ 20 ॥
క్షిప్రమద్యదురాధర్షాంలంకాంరావణపాలితామ్ ।
అభియామజవేనైవసర్వతోహరిభిర్వృతాః ॥ 21 ॥
శైలైఃశూలైశ్చఖడగైశ్చవిముక్స్సైఃకపిరాక్షసైః ।
భవిష్యత్యావృతాభూమిర్మాంసశోణితకర్దమా ॥ 22 ॥
ఇత్యేవంతువదవనీర్వోలక్ష్మణంలక్ష్మణాగ్రజః ।
తస్మాదవాతరచ్ఛీఘ్రంపర్వతాగ్రాన్మహాబలః ॥ 23 ॥
అవతీర్యచధర్మాత్మాతస్మాచ్ఛైలాత్సరాఘవః ।
పరైఃపరమదుర్ధర్షందదర్శబలమాత్మనః ॥ 24 ॥
సన్నహ్యతుససుగ్రీవఃకపిరాజబలంమహత్ ।
కాలజ్ఞోరాఘవఃకాలేసంయుగాయాభ్యచోదయత్ ॥ 25 ॥
తతఃకాలేమహాబాహుర్బలేనమహతావృతః ।
ప్రస్థితఃపురతోధవనీలంకామభిముఖఃపురీమ్ ॥ 26 ॥
తం విభీషణ సుగ్రీవౌ హనూమాన్ జాంబవాన్ నలః ।
ఋక్ష రాజస్ తథా నీలో లక్ష్మణశ్ చ అన్యయుస్ తదా ॥ 27 ॥
తతఃపశచాత్సుమహతీపృతనర్ క్షవనౌకసామ్ ।
ప్రచ్ఛాద్యమహతీంభూమిమనుయాతిస్మరాఘవమ్ ॥ 28 ॥
శైలశృంగాణిశతశఃప్రవృద్ధాంశ్చమహీరుహాన్ ।
జగృహుఃకుంజరప్రఖ్యావానరాఃపరవారణాః ॥ 29 ॥
తౌత్వదీర్ఘేణకాలేనభ్రాతరౌరామలక్ష్మణౌ ।
రావణస్యపురీంలంకామసేదతురరిందమౌ ॥ 30 ॥
పతాకామాలినీంరమ్యాముద్యానవనశోభితామ్ ।
చిత్రవప్రాసుదుష్ప్రాపముచ్చైఃప్రాకారతోరణామ్ ॥ 31 ॥
తాంసురైరపిదుర్ధర్షాంరామవాక్యప్రచోదితాః ।
యథానిదేశంసంపీడ్యన్యవిశంతవనౌకసః ॥ 32 ॥
లంకాయాస్తూత్తరంద్వారంశైలశృంగమివోన్నతమ్ ।
రామఃసహానుజోధన్వీజుగోపచరురోధచ ॥ 33 ॥
లంకాముపనివిష్టస్తురామోదశరథాత్మజః ।
లక్ష్మణానుచరోవీరఃపురీంరావణపాలితామ్ ॥ 34 ॥
ఉత్తరద్వారమాసాద్యయత్రతిష్ఠతిరావణః ।
నాన్యోరామాద్ధితద్ ద్వారంసమర్థఃపరిరక్షితుమ్ ॥ 35 ॥
రావణ అధిష్ఠితం భీమం వరుణేన ఇవ సాగరమ్ ।
సాయుధౌ రాక్షసైర్ భీమైర్ అభిగుప్తం సమంతతః ॥ 36 ॥
విన్యస్తానిచయోధానాంబహూనివివిధానిచ ।
దదర్శాఽయుధజాలానితత్రైవకవచానిచ ॥ 37 ॥
పూర్వంతుద్వారమాసాద్యనీలోహరిచమూపతిః ।
అతిష్ఠత్సహమైందేనద్వివిదేనచవీర్యవాన్ ॥ 38 ॥
అంగదోదక్షిణద్వారంజగ్రాహసుమహాబలః ।
ఋషభేణగవాక్షేణగజేనగవయేనచ ॥ 39 ॥
హనుమాన్ పశ్చిమద్వారంరరక్షబలవాన్కపిః ।
ప్రమాథిప్రషుభ్యాంచవీరైరన్యైశ్చసంగతః ॥ 40 ॥
మధ్యమేచస్వయంగుల్మేసుగ్రీవస్సమతిష్ఠత ।
సహసర్వైర్హరిశ్రేష్ఠైస్సుపర్ణశ్వసనోపమైః ॥ 41 ॥
వానరాణాంతుషటిత్రంశత్కోట్యఃప్రఖ్యాతయూథపాః ।
నిపీడ్యోపనివిష్టాశ్చసుగ్రీవోయత్రవానరః ॥ 42 ॥
శాసనేనతురామస్యలక్ష్మణస్సవిభీషణః ।
ద్వారేద్వారేహరీణాంతుకోటింకోటింన్యవేశయేత్ ॥ 43 ॥
పశ్చిమేనతురామస్యసుషేణఃసహజాంబవాన్ ॥ 44 ॥
ఆదూరాన్మధ్యమేగుల్మేతస్థౌబహుబలానుగః ।
తేతువానరశార్ధూలాఃశార్దూలాఇవదంష్ట్రిణః ॥ 45 ॥
గృహీత్వాద్రుమశైలాగ్రాన్హృష్టాయుద్ధాయతస్థిరే ।
సర్వేవికృతలాంగూలాస్సర్వేదంష్ట్రానఖాయుధాః ॥ 46 ॥
సర్వేవికృతచిత్రాంగాస్సర్వేచవికృతాననాః ।
దశనాగబలాఃకేచిత్కేచిద్ధశగుణోత్తరాః ॥ 47 ॥
కేచిన్నాగసహస్రస్యబభూవుస్తుల్యవిక్రమాః ।
సంతిచౌఘబలాఃకేచిత్కేచిచ్ఛతగుణోత్తరాః ॥ 48 ॥
అప్రమేయబలాశ్చాన్యేతత్రాసన్హరియూథపాః అద్భుతశ్చవిచిత్రశ్చతేషామాసీత్సమాగమః ॥ 49 ॥
తత్రవానరసైన్యానాంశలభానామివోద్యమః ।
ప్రతిపూర్ణమివాకాశంసంఛన్నేవచమేదినీ ॥ 50 ॥
లంకాపుమనివిష్టైశ్చసంపతద్భిశ్చవానరైః ।
శతంశతసహస్రాణాంపృథగృక్షవనౌకసామ్ ॥ 51 ॥
లంకాద్వారాఙయుపాజగ్మురన్యేయోద్ధుంసమంతతః ।
ఆవృతస్సగిరిస్సర్వైస్సైస్సమంతాత్ ప్లవంగమైః ॥ 52 ॥
అయుతానాంసహస్రంచపురీంతామభ్యవర్తత ।
వానరైర్బలవద్భిశ్చబభూవద్రుమపాణిభిః ॥ 53 ॥
సమ్వృతాసర్వతోలంకాదుష్ప్రవేశాఽపివాయునా ।
రాక్షసావిస్మయంజగ్ముఃసహసాఽభినిపీడితాః ॥ 54 ॥
వానరైర్మేఘసంకాశైశ్శక్రతుల్యపరాక్రమైః ।
మహాన్ శబ్దోఽభవత్తత్రబలౌఘస్యాభివర్తతః ॥ 55 ॥
సాగరస్యేవభిన్నస్యయథాస్యాత్సలిలస్వనః ।
తేనశబ్దేనమహతాసప్రాకారాసతోరణా ॥ 56 ॥
లంకాప్రచలితాసర్వాసశైలవనకాననా ।
రామలక్ష్మణగుప్తాసాసుగ్రీవేణచవాహినీ ॥ 57 ॥
బభూవదుర్ధర్షతరాసర్వైరపిసురాసురైః ।
రాఘవఃసన్నివేశ్యైవంస్వసైన్యంరక్షసాంవధే ॥ 58 ॥
సమ్మంత్ఱ్యమంత్రిభిస్సార్థంనిశ్చిత్యచపునఃపునః ।
ఆనంతర్యమభిప్రేప్సుఃక్రమయోగార్థతత్త్వవిత్ ॥ 59 ॥
విభీషణస్యానుమతేరాజధర్మమనుస్మరన్ ।
అంగదంవాలితనయంసమాహూయేదమబ్రవీత్ ॥ 60 ॥
గత్వాసౌమ్య దశగ్రీవంబ్రూహిమద్వచనాత్కపే ।
లంఘయిత్వాపురీంలంకాంభయంత్యక్త్వాగతవ్యధః ॥ 61 ॥
భ్రష్టశ్రీక గతైశ్వర్య ముమూర్షో నష్టచేతనః ।
ఋషీణాందేవతానాంచగంధర్వాప్సరసాంతథా ॥ 62 ॥
నాగానామథయక్షాణాంరాజ్ఞాంచరజనీచర ।
యచ్చపాపంకృతంమోహాదవలిప్తేనరాక్షస ॥ 63 ॥
నూనంతేవిగతోదర్పఃస్వయంభువరదానజః ।
తస్యపాపస్యసంప్రాప్తావ్యుష్టిరద్యదురసదా ॥ 64 ॥
తస్యదండధరస్తేఽహందారాహరకర్శితః ।
దండంధారయమాణస్తులంకాద్వారేవ్యవస్థితః ॥ 65 ॥
పదవీందేవతానాంచమహర్షీణాంచరాక్షస ।
రాజర్షీణాంచసర్వేషాంగమిష్యసిమయాహతః ॥ 66 ॥
బలేనయేనవైసీతాంమాయయారాక్షసాధమ ।
యామతిక్రామయిత్వాత్వంహృతవాంస్తద్విదర్శయ ॥ 67 ॥
అరాక్షసమిమంలోకంకర్తాస్మినిశితైఃశరైః ।
నచేచ్ఛరణమభ్యేషితామాదాయతుమైథిలీమ్ ॥ 68 ॥
ధర్మాత్మారాక్షసశ్రేష్ఠఃసంప్రాప్తోఽయంవిభీషణః ।
లంకైశ్వర్యంధృవంశ్రీమానయంప్రాప్నోత్యకండకమ్ ॥ 69 ॥
నహిరాజ్యమధర్మేణభోక్తుంక్షణమపిత్వయా ।
శక్యంమూర్ఖసహాయేనపాపేనావిదితాత్మనా ॥ 70 ॥
యుధ్యస్వవాధృతింకృత్వాశౌర్యమాలంబ్యరాక్షస ।
మచ్ఛరైస్త్వంరణేశాంతస్తతఃశాంతోభవిష్యసి ॥ 71 ॥
యద్వావిశసిలోకాంస్త్రీన్పక్షీభూతోమనోజవః ।
మమచక్షుష్పథంప్రాప్యనజీవన్ప్రతియాస్యసి ॥ 72 ॥
బ్రవీమిత్వాంహితంవాక్యంక్రియతామౌర్ధ్వదైహికమ్ ।
సుదృష్టాక్రియతాంలంకాజీవితంతేమయిస్థితమ్ ॥ 73 ॥
ఇత్యుక్తఃసతుతారేయోరామేణాక్లిష్టకర్మణా ।
జగామాకాశామావిశ్యమూర్తిమానివహవ్యవాట్ ॥ 74 ॥
సోఽతిపత్యముహూర్తేనశ్రీమాన్రావణమందిరమ్ ।
దదర్శాసీనమవ్యగ్రంరావణంసచివైఃసహ ॥ 75 ॥
తతస్ తస్య అవిదూరేణ నిపత్య హరి పుమ్గవః ।
దీప్త అగ్ని సదృశస్ తస్థావ్ అన్గదహ్ కనక అన్గదః ॥ 76 ॥
తద్రామవచనంసర్వమన్యూనాధికముత్తమమ్ ।
సామాత్యంశ్రావయామాసనివేద్యాత్మానమాత్మనా ॥ 77 ॥
దూతోఽహంకోశలేంద్రస్యరామస్యాక్లిష్టకర్మణః ।
వాలిపుత్రోఽంగదోనామయదితేశ్రోత్రమాగతః ॥ 78 ॥
అహత్వాంరాఘవోరామఃకౌసల్యానందవర్ధనః ।
నిష్పత్యప్రతియుధ్యస్వనృశంస పురుషోభవ ॥ 79 ॥
హంతాస్మిత్వాంసహామాత్యంసపుత్రజ్ఞాతిబాంధవమ్ ।
నిరుద్విగ్నాస్త్రయోలోకాభవిష్యంతిహతేత్వయి ॥ 80 ॥
దేవదానవయక్షాణాంగంధర్వోరగరక్షసామ్ ।
శత్రుమద్యోద్ధరిష్యామిత్వామృషీణాంచకంటకమ్ ॥ 81 ॥
విభీషణస్యచైశ్వర్యంభవిష్యతిహతేత్వయి ।
నచేత్సత్కృత్యవైదేహీంప్రణిపత్యప్రదాస్యసి ॥ 82 ॥
ఇత్యేవంపరుషంవాక్యంబ్రువాణేహరిపుంగవే ।
అమర్షవశమాపన్నోనిశాచరగణేశ్వరః ॥ 83 ॥
తతస్సరోషతామ్రాక్షశ్శశాపసచివాంన్నోస్తదా ।
గృహ్యతామేషదుర్మేధావధ్యతామితిచాసకృత్ ॥ 84 ॥
రావణస్యవచ్శుత్వాదీప్తాగ్నిసమతేజసా ।
జగృహుస్తంతతోఘోరాశ్చత్వారోరజనీచరాః ॥ 85 ॥
గ్రాహయామాసతారేయస్స్వయమాత్మనమాత్మవాన్ ।
బలందర్శయితుంవీరోయాతుధానగణేతదా ॥ 86 ॥
సతాన్బాహుద్వయాసక్తానాదాయపతగానివ ।
ప్రాసాదంశైలసంకాముత్పపాతాంగదస్తదా ॥ 87 ॥
తేంతరిక్షాద్వినిర్ధూతాస్తస్యవేగేనరాక్షసాః ।
భూమౌనిపతితాఃసర్వేరాక్షసేంద్రస్యపశ్యతః ॥ 88 ॥
తతఃప్రాసాదశిఖరంశైలశృంగమివోన్నతమ్ ।
దదర్శరాక్షసేంద్రస్యవాలిపుత్రఃప్రతాపవాన్ ॥ 89 ॥
తత్పఫాలపదాక్రాంతందశగ్రీవస్యపశ్యతః ।
పురాహిమవతశ్శృంగంవజ్రిణేవవిదారితమ్ ॥ 90 ॥
భఙ్ క్త్వాప్రాసాదశిఖరంనామవిశ్రావ్యచాత్మనః ।
వినద్యసుమహానాదముత్పపాతవిహాయసమ్ ॥ 91 ॥
వ్యథయన్రాక్షసాన్సర్వాన్హర్షయంశ్చాపివానరాన్ ।
సవానరాణాంమధ్యేతురామపార్శ్వముపాగతః ॥ 92 ॥
రావణస్తుపరంచక్రేక్రోధంప్రాసాదధర్షణాత్ ।
వినాశంచాత్మనఃపశ్యన్నిశ్శ్వాసపరమోఽభవత్ ॥ 93 ॥
రామస్తుబహుభిర్హృష్టర్నినదద్భిఃప్లవంగమైః ।
వృతోరిపువధాకాంక్షీయుద్ధాయైవాభ్యవర్తత ॥ 94 ॥
సుషేణస్తుమహావీర్యోగిరికూటోపమోహరిః ।
బహుభిఃసమ్వృతస్తత్రవానరైఃకామరూపిభిః ॥ 95 ॥
సచతుర్ద్వారాణిసర్వాణిసుగ్రీవవచనాత్కపిః ।
పర్యక్రామతదుర్ధర్షోనక్షత్రాణీవచంద్రమాః ॥ 96 ॥
తేషామక్షౌహిణిశతంసమవేక్ష్యవనౌకసామ్ ।
లంకాముపనివిష్టానాంసాగరంచానివర్తతామ్ ॥ 97 ॥
రాక్షసావిస్మయంజగ్ముస్త్రాసంజగ్ముస్తథాపరే ।
అపరేసమరోధ్ధర్షాద్ధర్షమేవప్రపేదిరే ॥ 98 ॥
కృత్స్నంహికపిభిర్వ్యాప్తంప్రాకారపరిఖాంతరమ్ ।
దదృశూరాక్షసాదీనాఃప్రాకారంనానరీకృతమ్ ॥ 99 ॥
హాహాకారంప్రకుర్వంతిరాక్షసాభయమోహితాః ।
తస్మిన్ మహాభీషణకేప్రవృత్తేకోలాహలేరాక్షసరాజధాన్యామ్ ।
ప్రగృహ్యరక్షాంసిమహాయుధానియుగాంతవాతాఇవసంవిచేరుః ॥ 100 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే యుద్ధకాండే ఏకచత్వారింశస్సర్గః ॥
