శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే యుద్ధకాండమ్ ।
అథ ఏకనవతితమస్సర్గః ।
స హతాశ్వోమహాతేజాభూమౌతిష్ఠన్నిశాచరః ।
ఇంద్రజిత్పరమక్రుద్ధస్సజజ్వాలతేజసా ॥ 1 ॥
తౌధవనినౌజిఘాంసంతవన్యోన్యమిషుభిర్భృశమ్ ।
విజయేనాభినిష్క్రాంతౌవనేగజవృషావివ ॥ 2 ॥
నిబర్హయంతశ్చాన్యోన్యంతేరాక్ష్వనౌకసః ।
భర్తారం న జహుర్యుద్ధేసంపతంతస్తతస్తతః ॥ 3 ॥
తతస్తాన్ రాక్షసాన్ సర్వాన్ హర్షయన్ రావణాత్మజః ।
స్తువానోహర్షమాణశ్చైదంవచనమబ్రవీత్ ॥ 4 ॥
తమసాబహులేనేమాస్సమ్సక్తాంసర్వతోదిశః ।
నేహవిజ్ఞాయతేస్వోవాపరోవారక్షసోత్తమాః ॥ 5 ॥
ధృష్టంభవంతోయుధ్యంతుహరీణాంమోహనాయవై ।
అహంతురథమాస్థాయఆగమిష్యామిసంయుగే ॥ 6 ॥
తథాభవంతఃకుర్వంతుయథేమేహివనౌకసః ।
న యుధ్యేయుర్దురాత్మానఃప్రవిష్టేనగరంమయి ॥ 7 ॥
ఇత్యుక్త్వారావణసుతోవంచయిత్వావనౌకసః ।
ప్రవివేశపురీంలంకాంరథహేతోరమిత్రహా ॥ 8 ॥
స రథంభూషయిత్వాథరుచిరంహేమభూషితమ్ ।
ప్రాసాసిశరసంయుక్తంయుక్తంపరమవాజిభిః ॥ 9 ॥
అధిష్ఠితంహయజ్ఞేనసూతేనాప్తోపదేశినా ।
ఆరురోహమహాతేజారావణిఃసమతింజియః ॥ 10 ॥
స రాక్షసగణైర్ముఖ్యైర్వృతోమందోదరీసుతః ।
నిర్యయౌనగరావదీరఃకృతాంతబలచోదితః ॥ 11 ॥
సోఽభినిష్క్రమ్యనగరాదింద్రజిత్పరవీరహా ।
అభ్యయాజ్ఞవనైరశ్వైర్లక్ష్మణంసవిభీషణమ్ ॥ 12 ॥
తతోరథస్థమాలోక్యసౌమత్రీరావణాత్మజమ్ ।
వానరాశ్చమహావీర్యారాక్షసశ్చవిభీషణః ॥ 13 ॥
విస్మయంపరమంజగ్ముర్లాఘవాత్తస్యధీమతః ।
రావణిశ్చాపిసంక్రుద్ధోరణేవానరయూథపాన్ ॥ 14 ॥
పాతయామాసబాణౌఘైఃశతశోఽథసహస్రశః ।
మండలీకృతధనూరావణిఃసమతింజయః ॥ 15 ॥
హరీనభ్యహనత్కృద్ధఃపరంలాఘవమాస్థితః ।
తేవధ్యమానాహరయోనారాచైర్భీమవిక్రమైః ॥ 16 ॥
సౌమిత్రింశరణంప్రాప్తాఃప్రజాపతిమివప్రజాః ।
తతఃసమరకోపేనజ్వలితోరఘునందనః ॥ 17 ॥
చిచ్ఛేదకార్ముకంతస్యదర్శయన్ పాణిలాఘవమ్ ।
సోన్యఽత్కార్ముకం మాదాయసజ్జంచక్రేత్వరన్నివ ॥ 18 ॥
తదప్యస్యత్రిభిర్బాణైర్లక్ష్మణోనిరకృంతత ।
అథైవంఛిన్నధన్వానమాశీవిషవిషోపమైః ॥ 19 ॥
వివ్యాధోరసిసౌమిత్రీరావణింపంచభిఃశరైః ।
తేతస్యకాయంనిర్భిద్యమహాకార్ముకనిస్సృతాః ॥ 20 ॥
నిపేతుర్ధరణీంబాణారక్తాఇవమహోరగాః ।
భిన్నవర్మారుధిరంవమన్వక్త్రేణరావణిః ॥ 21 ॥
జగ్రాహకార్ముకశ్రేష్ఠందృఢజ్యంబలవత్తరమ్ ।
సఃలక్ష్మణంసముద్ధిశ్యపరంలాఘవమాశ్రితః ॥ 22 ॥
వవర్షశరవర్షాణివర్షాణీవపురందరః ।
ముక్తమింద్రజితాతత్తుశరవర్షమరిందమః ॥ 23 ॥
అవారయదసంభ్రాంతోలక్ష్మణఃసుదురాసదమ్ ।
సందర్శయామాసతదారావణింరఘునందనః ॥ 24 ॥
అసంబ్రాంతోమహాతేజేస్తదద్భుతమివాభవత్ ।
తస్తాన్ రాక్షసాన్ సర్వాంస్త్రిభిరేకైకమాహవే ॥ 25 ॥
అవిధ్యత్పరమక్రుద్ధశ్శీఘ్రాస్త్రంసంప్రదర్శయన్ ।
రాక్షసేంద్రసుతంచాపిబాణౌఘైస్సమతాడయత్ ॥ 26 ॥
సోఽతివిద్ధోబలవతాశత్రుణాశత్రుఘాతినా ।
అసక్తంప్రేషయామాసలక్ష్మణాయబహూన్ శరాన్ ॥ 27 ॥
తానప్రాప్తాన్ శితైర్భాణైశ్చిచ్ఛేదపరవీరహా ।
సారథేరస్య చ రణేరథివోరఘుసత్తమః ॥ 28 ॥
శిరోజహారధర్మాత్మాభల్లేనానతపర్వణా ।
సూతాస్తేహయాస్తత్రరథమూహురవిక్లబాః ॥ 29 ॥
మండలాన్యభిధావంతస్తదద్భుతమివాభవత్ ।
అమర్షవశమాపన్నఃసౌమిత్రిర్దృఢవిక్రమః ॥ 30 ॥
ప్రత్యవిద్ధ్యద్ధయాంస్తస్యశరైర్విత్రాసయన్ రణే ।
అమర్షమాణస్తత్కర్మరావణస్యసుతోబలీ ॥ 31 ॥
వివ్యాథదశభిర్బాణైస్సౌమిత్రింతమమర్షణమ్ ।
తేతస్యవజ్రప్రతిమాఃశరాస్సర్పవిషోపమాః ॥ 32 ॥
విలయంజగ్మురాగత్యకవచంకాంచనప్రభమ్ ।
అభ్యేద్యకవచంమత్వాలక్ష్మణంరావణాత్మజః ॥ 33 ॥
లలాటేలక్ష్మణంబాణైస్సుపుంఖైస్త్రిభిరింద్రజిత్ ।
అవిధ్యత్పరమక్రుద్ధఃశీఘ్రమస్త్రంప్రదర్శయన్ ॥ 34 ॥
తైఃపృషత్కైర్లలాటస్థైశ్శుశుభేరఘునందనః ।
రణాగ్రేసమరశ్లాఘీత్రిశృంగైవపర్వతః ॥ 35 ॥
స తథాహ్యర్దితోబాణైరాక్షసేనతదామృధే ।
తమాశుప్రతివివ్యాధలక్ష్మణఃపంచభిఃశరైః ॥ 36 ॥
వికృష్వేంద్రజితోయుద్ధేవదనేశుభకుండలే ।
లక్ష్మణేంద్రజితౌవీరౌమహాబలశరాసనౌ ॥ 37 ॥
అన్యోన్యంజఘ్నతుర్బాణైర్విశిఖైర్మీవిక్రమౌ ।
తతఃశోణితదిగ్ధాంగౌలక్ష్మణేందజితావుభౌ ॥ 38 ॥
రణేతౌరాజతుర్వీరౌపుష్పితావివకింశుకౌ ।
తౌపరస్పరమభ్యేత్యసర్వగాత్రేషుధవనినౌ ॥ 39 ॥
ఘోరైర్వివ్యధతుర్భాణైఃకృతభావావుభౌజయే ।
తతఃసమరకోపేనసమ్వృతోరావణాత్మజః ॥ 40 ॥
విభీషణంత్రిభిర్బాణైర్వివ్యాథవదనేశుభే ।
అయోముఖైస్త్రిభిర్విద్ధ్వారాక్షసేంద్రంవిభీషణమ్ ॥ 41 ॥
ఏకైకేనాభివివ్యాథతాన్సర్వాన్ హరియూథపాన్ ।
తస్మైదృఢతరంక్రుద్ధోజఘానగదయాహయాన్ ॥ 42 ॥
విభీషణోమహాతేజారావణేస్సదురాత్మనః ।
పహతాశ్వాదవాప్లుత్యరథాన్నిహతసారథేః ॥ 43 ॥
రథశక్తింమహాతేజాఃపితృవ్యాయముమోచ హ ।
తామాపతతనీంసంప్రేక్ష్యసుమిత్రానందవర్ధనః ॥ 44 ॥
చిచ్ఛేదనిశితైర్బాణైర్ధశథాపాతయద్భువి ।
తస్మైదృఢతనుఃక్రుద్ధోహతాశ్వాయవిభీషణః ॥ 45 ॥
వజ్రస్పర్శసమాన్ పంచససర్జోరసిసాయకాన్ ।
తేతస్యకాయంభిత్వాతురుక్మపుంఖానిమిత్తగాః ॥ 46 ॥
బభూవుర్లోహితాదిగ్ధారక్తాఇవమహోరగాః ।
సఃపితృవ్యస్యసంక్రుద్ధఃఇంద్రజిచ్ఛరమాదదే ॥ 47 ॥
ఉత్తమంరక్షసాంమధ్యేయమదత్తంమహాబలమ్ ।
తంసమీక్ష్యమహాతేజామహేషుంతేనసంహితమ్ ॥ 48 ॥
లక్ష్మణోఽప్యాదదేబాణమద్యభదీమపరాక్రమః ।
కుబేరేణస్వయంస్వప్నేయద్దత్తమమితాత్మనా ॥ 49 ॥
దుర్జయందుర్విషహ్యం చ సేంద్రైరపిసురాసురైః ।
తయోస్తుధనుషీశ్రేష్ఠేబాహుభిఃపరిఘోపమైః ॥ 50 ॥
వికృష్యమాణేబలవత్ క్రౌంచవివచుకూజతుః ।
తాభ్యాంతుధనుషిశ్రేష్ఠేసంసితౌసాయకోత్తమౌ ॥ 51 ॥
వికృష్యమాణేవీరాభ్యాంభృశంజజ్వలతుఃశ్రియా ।
తౌభాసయంతావాకాశంధనుర్భ్యాంవిశిఖౌచ్యుతౌ ॥ 52 ॥
ముఖేనముఖమాహత్యసన్నిపేతతురోజసా ।
సన్నిపాతస్తయోశ్చాసీచ్ఛరయోర్ఘోరరూపయోః ॥ 53 ॥
సధూమవిస్ఫులింగశ్చతజ్జోఽనగిర్దారుణోఽభవత్ ।
తౌమహాగ్రహసంకాశావన్యోన్యంసన్నిపత్య చ ॥ 54 ॥
సంగ్రామేశతధాయాతౌమేదిన్యాంచైవపేతతుః ।
శరౌప్రతిహతౌదృష్టవాతావుభౌరణమూర్ధని ॥ 55 ॥
వ్రీడితౌజాతరోషౌ చ లక్ష్మణేంద్రజితౌతదా ।
సుసంరర్బ్ధస్తుసౌమిత్రిరస్త్రంవారుమాదదే ॥ 56 ॥
రౌద్రంమహేంద్రజిద్యుద్ధేఽప్యసృజద్యుద్ధనిష్ఠితః ।
తేనతద్విహతంశస్త్రంవారుణంపరమాద్భుతమ్ ॥ 57 ॥
తతఃక్రుద్ధోమహాతేజాఇంద్రజిత్సమితింజయః ।
ఆగ్నేయంసందధేదీప్తం స లోకంసంక్షిపన్నివ ॥ 58 ॥
సౌరేణాస్త్రణతవదీరోలక్ష్మణఃపర్యవారయత్ ।
అస్త్రంనివారితందృష్టవారావణిఃక్రోథమూర్ఛితః ॥ 59 ॥
ఆదదేనిశితంబాణమాసురంశత్రుదారుణమ్ ।
తస్మాచ్చాపాద్వినిష్పేతుర్భాస్వరాఃకూటముద్గరాః ॥ 60 ॥
శూలాని చ ముశుండ్యశ్చగదాఃఖంగాః పరశ్వథాః ।
తద్దృష్టవాలక్ష్మణఃసంఖ్యేఘోరమస్త్రంసుదారుణమ్ ॥ 61 ॥
అవార్యంసర్వభూతానాంసర్వశస్త్రవిదారణమ్ ।
మహేశ్వరేణద్యుతిమాంస్తదస్త్రంప్రత్యవారయత్ ॥ 62 ॥
తయోఃసముతులంయుద్ధంసంబభూవారోమహర్షణమ్ ।
గగనస్థానిభూతానిలక్ష్మణంపర్యవారయన్ ॥ 63 ॥
భైరవాభిరుతేభీమేయుద్ధేవానరక్షసామ్ ।
భూతైర్బహుభిరాకాశంవిస్మితైరావృతంబభౌ ॥ 64 ॥
ఋషయఃపితరోదేవాగంధర్వగరుడోరగాః ।
శతక్రతుంపురస్కృత్యరరక్షుర్లక్ష్మణంరణే ॥ 65 ॥
అథాన్యంమార్గణశ్రేష్ఠంసందధేరాఘవానుజః ।
హుతాశనసమస్పర్శంరావణాత్మజదారణమ్ ॥ 66 ॥
సుపత్రమనువృత్తాంగంసుపర్వాణంసుసంస్థితమ్ ।
సువర్ణవికృతంవీరశ్శరీరాంతకరంశరమ్ ॥ 67 ॥
దురావారందుర్విషహంరాక్షసానాంభయావహమ్ ।
ఆశీవిషవిషప్రఖ్యందేవసంఘైఃసమర్చితమ్ ॥ 68 ॥
యేనశక్రోమహాతేజాదానవానజత్ప్రభుః ।
పురాదేవాసురేయుద్ధేవీర్యవాన్ హరివాహనః ॥ 69 ॥
తదైంద్రమస్త్రంసౌమిత్రిఃసమ్యుగేష్వపరాజితమ్ ।
శరశ్రేష్ఠంధనుః శ్రేష్ఠేవికర్షన్నిదమిబ్రవీత్ ॥ 70 ॥
లక్ష్మీవాన్ లక్ష్మణోవాక్యమర్థసాధకమాత్మనః ।
ధర్మాత్మాసత్యసంధశ్చరామోదాశరథిర్యతి ॥ 71 ॥
పౌరుషేచాప్రతిద్వంద్వఃశరైనంజసిరావణిమ్ ।
ఇత్యుక్త్వాబాణమాకర్ణంవికృష్యతమజిహ్మగమ్ ॥ 72 ॥
లక్ష్మణఃసమరేవీరఃససర్జేంద్రజితంప్రతి ।
ఐంద్రాస్త్రేణసమాయుజ్యలక్ష్మణఃపరవీరహా ॥ 73 ॥
తతశిరఃసశిరస్త్రాణంశ్రీమజ్జ్వలితకుండలమ్ ।
ప్రమథ్యేంద్రజితఃకాయాత్పాతయామాసభూతలే ॥ 74 ॥
తద్రాక్షసతనూజస్యభిన్నస్కంధంశిరోమహత్ ।
తపనీయనిభంభూమౌదదృశేరుధిరోక్షితమ్ ॥ 75 ॥
హతః స నిపపాతాథధరణ్యాంరావణాత్మజః ।
కవచీసశిరస్త్రాణోవిద్ధస్థశరాసనః ॥ 76 ॥
చుక్రుశుస్తేతతఃసర్వేవానరాఃసవిభీషణాః ।
హృష్యంతోనిహతేతస్మిన్ దేవావృత్రవధేయథా ॥ 77 ॥
అథాంతరిక్షేభూతానామృషీణాం చ మహాత్మనామ్ ।
జజ్ఞేఽథజయసన్నాదోగంధర్వాప్సరసామపి ॥ 78 ॥
పతితంతమభిజ్ఞాయరాక్షసీసామహాచమూః ।
వధ్యమానాదిశోభేజేహరిభిర్జితకాశిభిః ॥ 79 ॥
వానరైర్వధ్యమానాస్తేశస్త్రానుత్సృజ్యరాక్షసాః ।
లంకామభిముఖాస్సస్రుర్భ్రష్టసంజ్ఞాఃప్రధావితాః ॥ 80 ॥
దుద్రువుర్భహుధాభీతారాక్షసాశ్శతశోదిశః ।
త్యక్త్వాప్రహరణాన్సర్వేపట్టసాసిపరశ్వధాన్ ॥ 81 ॥
కేచిల్లంకాంపరిత్రస్తాఃవిష్టావానరార్దితాః ।
సముద్రేపతితాఃకేచిత్కేచిత్పర్వతమాశ్రితాః ॥ 82 ॥
హతమింద్రజితందృష్టవాశయానం చ రణక్షితౌ ।
రాక్షసానాంసహస్రేషు న కశ్చిత్ప్రత్యదృశ్యత ॥ 83 ॥
యథాస్తంగతఆదిత్యేనావతిష్ఠంతిరశ్మయః ।
తథాతస్మిన్నిపతితేరాక్షసాస్తేగతాదిశః ॥ 84 ॥
శాంతరశ్మిరివాదిత్యోనిర్వాణైవపావకః ।
బభూవ స మహాబాహుర్వ్యపాస్తగతజీవితః ॥ 85 ॥
ప్రశాంతపీడాబహులోవినష్టారిఃప్రహర్షవాన్ ।
బభూవలోకఃపతితేరాక్షసేంద్రసుతోతదా ॥ 86 ॥
హర్షం చ శక్రోభగవాన్ సహసర్వైర్మహర్షిభిః ।
జగామనిహతేతస్మిన్రాక్షసేపాపకర్మణి ॥ 87 ॥
ఆకాశేచాపిదేవానాంశుశ్రువేదుందుభిస్వనః ।
నృత్యద్భిరప్సరోభిశ్చగంధర్వైశ్చమహాత్మభిః ॥ 88 ॥
వవర్షుఃపుష్పవర్షాణితదద్భుతమివాభవత్ ।
ప్రశశంసుర్హతేతస్మిన్రాక్షసేక్రూరకర్మణి ॥ 89 ॥
శుద్ధాఆపోనభశ్చైవజహృషుర్దేవదానవాః ।
ఆజగ్ముఃపతితేతస్మిన్సర్వలోకభయావహే ॥ 90 ॥
ఊచుశ్చసహితాస్తుష్టాదేవగంధర్వదానవాః ।
విజ్వరాశ్శాంతకలుషాబ్రాహ్మణావిచరంత్వితి ॥ 91 ॥
తతోఽభ్యనందన్సమ్హృష్టాస్సమరేహరియూథపాః ।
తమప్రతిబలందృష్టవాహతంనైరృతపుంగవమ్ ॥ 92 ॥
విభీషణోహనూమాంశ్చజాంబవాంశ్చర్క్షయూథపః ।
విజయేనాభినందంతసుష్టువుశ్చాపిలక్ష్మణమ్ ॥ 93 ॥
క్ష్వేళంతశ్చప్లవంతశ్చగర్జంతశ్చప్లవంగమాః ।
లబ్దలక్షారఘుసుతంపరివార్యోపతస్థిరే ॥ 94 ॥
లాంగూలానిప్రవిధ్యంతస్స్ఫోటయంతశ్చవానరాః ।
లక్ష్మణోజయతీత్యేవంవాక్యంవిశ్రావయంస్తదా ॥ 95 ॥
అన్యోన్యం చ సమాలశిష్యహరయోహృష్టమానసాః ।
చక్రురుచ్చావగుణారాఘవాశ్రయసజాః కథాః ॥ 96 ॥
తదసుకరమథాభివీక్ష్యహృష్టాఃప్రియసుహృదోయుధిలక్ష్మణస్యకర్మ ।
పరమముపలభన్మనఃప్రహర్షంవినిహతమింద్రరిపుంనిశమ్యదేవాః ॥ 97 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే యుద్ధకాండే ఏకనవతితమస్సర్గః ॥
