શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાંડમ્ ।
અથ એકનવતિતમસ્સર્ગઃ ।
સ હતાશ્વોમહાતેજાભૂમૌતિષ્ઠન્નિશાચરઃ ।
ઇંદ્રજિત્પરમક્રુદ્ધસ્સજજ્વાલતેજસા ॥ 1 ॥
તૌધવનિનૌજિઘાંસંતવન્યોન્યમિષુભિર્ભૃશમ્ ।
વિજયેનાભિનિષ્ક્રાંતૌવનેગજવૃષાવિવ ॥ 2 ॥
નિબર્હયંતશ્ચાન્યોન્યંતેરાક્ષ્વનૌકસઃ ।
ભર્તારં ન જહુર્યુદ્ધેસંપતંતસ્તતસ્તતઃ ॥ 3 ॥
તતસ્તાન્ રાક્ષસાન્ સર્વાન્ હર્ષયન્ રાવણાત્મજઃ ।
સ્તુવાનોહર્ષમાણશ્ચૈદંવચનમબ્રવીત્ ॥ 4 ॥
તમસાબહુલેનેમાસ્સમ્સક્તાંસર્વતોદિશઃ ।
નેહવિજ્ઞાયતેસ્વોવાપરોવારક્ષસોત્તમાઃ ॥ 5 ॥
ધૃષ્ટંભવંતોયુધ્યંતુહરીણાંમોહનાયવૈ ।
અહંતુરથમાસ્થાયઆગમિષ્યામિસંયુગે ॥ 6 ॥
તથાભવંતઃકુર્વંતુયથેમેહિવનૌકસઃ ।
ન યુધ્યેયુર્દુરાત્માનઃપ્રવિષ્ટેનગરંમયિ ॥ 7 ॥
ઇત્યુક્ત્વારાવણસુતોવંચયિત્વાવનૌકસઃ ।
પ્રવિવેશપુરીંલંકાંરથહેતોરમિત્રહા ॥ 8 ॥
સ રથંભૂષયિત્વાથરુચિરંહેમભૂષિતમ્ ।
પ્રાસાસિશરસંયુક્તંયુક્તંપરમવાજિભિઃ ॥ 9 ॥
અધિષ્ઠિતંહયજ્ઞેનસૂતેનાપ્તોપદેશિના ।
આરુરોહમહાતેજારાવણિઃસમતિંજિયઃ ॥ 10 ॥
સ રાક્ષસગણૈર્મુખ્યૈર્વૃતોમંદોદરીસુતઃ ।
નિર્યયૌનગરાવદીરઃકૃતાંતબલચોદિતઃ ॥ 11 ॥
સોઽભિનિષ્ક્રમ્યનગરાદિંદ્રજિત્પરવીરહા ।
અભ્યયાજ્ઞવનૈરશ્વૈર્લક્ષ્મણંસવિભીષણમ્ ॥ 12 ॥
તતોરથસ્થમાલોક્યસૌમત્રીરાવણાત્મજમ્ ।
વાનરાશ્ચમહાવીર્યારાક્ષસશ્ચવિભીષણઃ ॥ 13 ॥
વિસ્મયંપરમંજગ્મુર્લાઘવાત્તસ્યધીમતઃ ।
રાવણિશ્ચાપિસંક્રુદ્ધોરણેવાનરયૂથપાન્ ॥ 14 ॥
પાતયામાસબાણૌઘૈઃશતશોઽથસહસ્રશઃ ।
મંડલીકૃતધનૂરાવણિઃસમતિંજયઃ ॥ 15 ॥
હરીનભ્યહનત્કૃદ્ધઃપરંલાઘવમાસ્થિતઃ ।
તેવધ્યમાનાહરયોનારાચૈર્ભીમવિક્રમૈઃ ॥ 16 ॥
સૌમિત્રિંશરણંપ્રાપ્તાઃપ્રજાપતિમિવપ્રજાઃ ।
તતઃસમરકોપેનજ્વલિતોરઘુનંદનઃ ॥ 17 ॥
ચિચ્છેદકાર્મુકંતસ્યદર્શયન્ પાણિલાઘવમ્ ।
સોન્યઽત્કાર્મુકં માદાયસજ્જંચક્રેત્વરન્નિવ ॥ 18 ॥
તદપ્યસ્યત્રિભિર્બાણૈર્લક્ષ્મણોનિરકૃંતત ।
અથૈવંછિન્નધન્વાનમાશીવિષવિષોપમૈઃ ॥ 19 ॥
વિવ્યાધોરસિસૌમિત્રીરાવણિંપંચભિઃશરૈઃ ।
તેતસ્યકાયંનિર્ભિદ્યમહાકાર્મુકનિસ્સૃતાઃ ॥ 20 ॥
નિપેતુર્ધરણીંબાણારક્તાઇવમહોરગાઃ ।
ભિન્નવર્મારુધિરંવમન્વક્ત્રેણરાવણિઃ ॥ 21 ॥
જગ્રાહકાર્મુકશ્રેષ્ઠંદૃઢજ્યંબલવત્તરમ્ ।
સઃલક્ષ્મણંસમુદ્ધિશ્યપરંલાઘવમાશ્રિતઃ ॥ 22 ॥
વવર્ષશરવર્ષાણિવર્ષાણીવપુરંદરઃ ।
મુક્તમિંદ્રજિતાતત્તુશરવર્ષમરિંદમઃ ॥ 23 ॥
અવારયદસંભ્રાંતોલક્ષ્મણઃસુદુરાસદમ્ ।
સંદર્શયામાસતદારાવણિંરઘુનંદનઃ ॥ 24 ॥
અસંબ્રાંતોમહાતેજેસ્તદદ્ભુતમિવાભવત્ ।
તસ્તાન્ રાક્ષસાન્ સર્વાંસ્ત્રિભિરેકૈકમાહવે ॥ 25 ॥
અવિધ્યત્પરમક્રુદ્ધશ્શીઘ્રાસ્ત્રંસંપ્રદર્શયન્ ।
રાક્ષસેંદ્રસુતંચાપિબાણૌઘૈસ્સમતાડયત્ ॥ 26 ॥
સોઽતિવિદ્ધોબલવતાશત્રુણાશત્રુઘાતિના ।
અસક્તંપ્રેષયામાસલક્ષ્મણાયબહૂન્ શરાન્ ॥ 27 ॥
તાનપ્રાપ્તાન્ શિતૈર્ભાણૈશ્ચિચ્છેદપરવીરહા ।
સારથેરસ્ય ચ રણેરથિવોરઘુસત્તમઃ ॥ 28 ॥
શિરોજહારધર્માત્માભલ્લેનાનતપર્વણા ।
સૂતાસ્તેહયાસ્તત્રરથમૂહુરવિક્લબાઃ ॥ 29 ॥
મંડલાન્યભિધાવંતસ્તદદ્ભુતમિવાભવત્ ।
અમર્ષવશમાપન્નઃસૌમિત્રિર્દૃઢવિક્રમઃ ॥ 30 ॥
પ્રત્યવિદ્ધ્યદ્ધયાંસ્તસ્યશરૈર્વિત્રાસયન્ રણે ।
અમર્ષમાણસ્તત્કર્મરાવણસ્યસુતોબલી ॥ 31 ॥
વિવ્યાથદશભિર્બાણૈસ્સૌમિત્રિંતમમર્ષણમ્ ।
તેતસ્યવજ્રપ્રતિમાઃશરાસ્સર્પવિષોપમાઃ ॥ 32 ॥
વિલયંજગ્મુરાગત્યકવચંકાંચનપ્રભમ્ ।
અભ્યેદ્યકવચંમત્વાલક્ષ્મણંરાવણાત્મજઃ ॥ 33 ॥
લલાટેલક્ષ્મણંબાણૈસ્સુપુંખૈસ્ત્રિભિરિંદ્રજિત્ ।
અવિધ્યત્પરમક્રુદ્ધઃશીઘ્રમસ્ત્રંપ્રદર્શયન્ ॥ 34 ॥
તૈઃપૃષત્કૈર્લલાટસ્થૈશ્શુશુભેરઘુનંદનઃ ।
રણાગ્રેસમરશ્લાઘીત્રિશૃંગૈવપર્વતઃ ॥ 35 ॥
સ તથાહ્યર્દિતોબાણૈરાક્ષસેનતદામૃધે ।
તમાશુપ્રતિવિવ્યાધલક્ષ્મણઃપંચભિઃશરૈઃ ॥ 36 ॥
વિકૃષ્વેંદ્રજિતોયુદ્ધેવદનેશુભકુંડલે ।
લક્ષ્મણેંદ્રજિતૌવીરૌમહાબલશરાસનૌ ॥ 37 ॥
અન્યોન્યંજઘ્નતુર્બાણૈર્વિશિખૈર્મીવિક્રમૌ ।
તતઃશોણિતદિગ્ધાંગૌલક્ષ્મણેંદજિતાવુભૌ ॥ 38 ॥
રણેતૌરાજતુર્વીરૌપુષ્પિતાવિવકિંશુકૌ ।
તૌપરસ્પરમભ્યેત્યસર્વગાત્રેષુધવનિનૌ ॥ 39 ॥
ઘોરૈર્વિવ્યધતુર્ભાણૈઃકૃતભાવાવુભૌજયે ।
તતઃસમરકોપેનસમ્વૃતોરાવણાત્મજઃ ॥ 40 ॥
વિભીષણંત્રિભિર્બાણૈર્વિવ્યાથવદનેશુભે ।
અયોમુખૈસ્ત્રિભિર્વિદ્ધ્વારાક્ષસેંદ્રંવિભીષણમ્ ॥ 41 ॥
એકૈકેનાભિવિવ્યાથતાન્સર્વાન્ હરિયૂથપાન્ ।
તસ્મૈદૃઢતરંક્રુદ્ધોજઘાનગદયાહયાન્ ॥ 42 ॥
વિભીષણોમહાતેજારાવણેસ્સદુરાત્મનઃ ।
પહતાશ્વાદવાપ્લુત્યરથાન્નિહતસારથેઃ ॥ 43 ॥
રથશક્તિંમહાતેજાઃપિતૃવ્યાયમુમોચ હ ।
તામાપતતનીંસંપ્રેક્ષ્યસુમિત્રાનંદવર્ધનઃ ॥ 44 ॥
ચિચ્છેદનિશિતૈર્બાણૈર્ધશથાપાતયદ્ભુવિ ।
તસ્મૈદૃઢતનુઃક્રુદ્ધોહતાશ્વાયવિભીષણઃ ॥ 45 ॥
વજ્રસ્પર્શસમાન્ પંચસસર્જોરસિસાયકાન્ ।
તેતસ્યકાયંભિત્વાતુરુક્મપુંખાનિમિત્તગાઃ ॥ 46 ॥
બભૂવુર્લોહિતાદિગ્ધારક્તાઇવમહોરગાઃ ।
સઃપિતૃવ્યસ્યસંક્રુદ્ધઃઇંદ્રજિચ્છરમાદદે ॥ 47 ॥
ઉત્તમંરક્ષસાંમધ્યેયમદત્તંમહાબલમ્ ।
તંસમીક્ષ્યમહાતેજામહેષુંતેનસંહિતમ્ ॥ 48 ॥
લક્ષ્મણોઽપ્યાદદેબાણમદ્યભદીમપરાક્રમઃ ।
કુબેરેણસ્વયંસ્વપ્નેયદ્દત્તમમિતાત્મના ॥ 49 ॥
દુર્જયંદુર્વિષહ્યં ચ સેંદ્રૈરપિસુરાસુરૈઃ ।
તયોસ્તુધનુષીશ્રેષ્ઠેબાહુભિઃપરિઘોપમૈઃ ॥ 50 ॥
વિકૃષ્યમાણેબલવત્ ક્રૌંચવિવચુકૂજતુઃ ।
તાભ્યાંતુધનુષિશ્રેષ્ઠેસંસિતૌસાયકોત્તમૌ ॥ 51 ॥
વિકૃષ્યમાણેવીરાભ્યાંભૃશંજજ્વલતુઃશ્રિયા ।
તૌભાસયંતાવાકાશંધનુર્ભ્યાંવિશિખૌચ્યુતૌ ॥ 52 ॥
મુખેનમુખમાહત્યસન્નિપેતતુરોજસા ।
સન્નિપાતસ્તયોશ્ચાસીચ્છરયોર્ઘોરરૂપયોઃ ॥ 53 ॥
સધૂમવિસ્ફુલિંગશ્ચતજ્જોઽનગિર્દારુણોઽભવત્ ।
તૌમહાગ્રહસંકાશાવન્યોન્યંસન્નિપત્ય ચ ॥ 54 ॥
સંગ્રામેશતધાયાતૌમેદિન્યાંચૈવપેતતુઃ ।
શરૌપ્રતિહતૌદૃષ્ટવાતાવુભૌરણમૂર્ધનિ ॥ 55 ॥
વ્રીડિતૌજાતરોષૌ ચ લક્ષ્મણેંદ્રજિતૌતદા ।
સુસંરર્બ્ધસ્તુસૌમિત્રિરસ્ત્રંવારુમાદદે ॥ 56 ॥
રૌદ્રંમહેંદ્રજિદ્યુદ્ધેઽપ્યસૃજદ્યુદ્ધનિષ્ઠિતઃ ।
તેનતદ્વિહતંશસ્ત્રંવારુણંપરમાદ્ભુતમ્ ॥ 57 ॥
તતઃક્રુદ્ધોમહાતેજાઇંદ્રજિત્સમિતિંજયઃ ।
આગ્નેયંસંદધેદીપ્તં સ લોકંસંક્ષિપન્નિવ ॥ 58 ॥
સૌરેણાસ્ત્રણતવદીરોલક્ષ્મણઃપર્યવારયત્ ।
અસ્ત્રંનિવારિતંદૃષ્ટવારાવણિઃક્રોથમૂર્છિતઃ ॥ 59 ॥
આદદેનિશિતંબાણમાસુરંશત્રુદારુણમ્ ।
તસ્માચ્ચાપાદ્વિનિષ્પેતુર્ભાસ્વરાઃકૂટમુદ્ગરાઃ ॥ 60 ॥
શૂલાનિ ચ મુશુંડ્યશ્ચગદાઃખંગાઃ પરશ્વથાઃ ।
તદ્દૃષ્ટવાલક્ષ્મણઃસંખ્યેઘોરમસ્ત્રંસુદારુણમ્ ॥ 61 ॥
અવાર્યંસર્વભૂતાનાંસર્વશસ્ત્રવિદારણમ્ ।
મહેશ્વરેણદ્યુતિમાંસ્તદસ્ત્રંપ્રત્યવારયત્ ॥ 62 ॥
તયોઃસમુતુલંયુદ્ધંસંબભૂવારોમહર્ષણમ્ ।
ગગનસ્થાનિભૂતાનિલક્ષ્મણંપર્યવારયન્ ॥ 63 ॥
ભૈરવાભિરુતેભીમેયુદ્ધેવાનરક્ષસામ્ ।
ભૂતૈર્બહુભિરાકાશંવિસ્મિતૈરાવૃતંબભૌ ॥ 64 ॥
ઋષયઃપિતરોદેવાગંધર્વગરુડોરગાઃ ।
શતક્રતુંપુરસ્કૃત્યરરક્ષુર્લક્ષ્મણંરણે ॥ 65 ॥
અથાન્યંમાર્ગણશ્રેષ્ઠંસંદધેરાઘવાનુજઃ ।
હુતાશનસમસ્પર્શંરાવણાત્મજદારણમ્ ॥ 66 ॥
સુપત્રમનુવૃત્તાંગંસુપર્વાણંસુસંસ્થિતમ્ ।
સુવર્ણવિકૃતંવીરશ્શરીરાંતકરંશરમ્ ॥ 67 ॥
દુરાવારંદુર્વિષહંરાક્ષસાનાંભયાવહમ્ ।
આશીવિષવિષપ્રખ્યંદેવસંઘૈઃસમર્ચિતમ્ ॥ 68 ॥
યેનશક્રોમહાતેજાદાનવાનજત્પ્રભુઃ ।
પુરાદેવાસુરેયુદ્ધેવીર્યવાન્ હરિવાહનઃ ॥ 69 ॥
તદૈંદ્રમસ્ત્રંસૌમિત્રિઃસમ્યુગેષ્વપરાજિતમ્ ।
શરશ્રેષ્ઠંધનુઃ શ્રેષ્ઠેવિકર્ષન્નિદમિબ્રવીત્ ॥ 70 ॥
લક્ષ્મીવાન્ લક્ષ્મણોવાક્યમર્થસાધકમાત્મનઃ ।
ધર્માત્માસત્યસંધશ્ચરામોદાશરથિર્યતિ ॥ 71 ॥
પૌરુષેચાપ્રતિદ્વંદ્વઃશરૈનંજસિરાવણિમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વાબાણમાકર્ણંવિકૃષ્યતમજિહ્મગમ્ ॥ 72 ॥
લક્ષ્મણઃસમરેવીરઃસસર્જેંદ્રજિતંપ્રતિ ।
ઐંદ્રાસ્ત્રેણસમાયુજ્યલક્ષ્મણઃપરવીરહા ॥ 73 ॥
તતશિરઃસશિરસ્ત્રાણંશ્રીમજ્જ્વલિતકુંડલમ્ ।
પ્રમથ્યેંદ્રજિતઃકાયાત્પાતયામાસભૂતલે ॥ 74 ॥
તદ્રાક્ષસતનૂજસ્યભિન્નસ્કંધંશિરોમહત્ ।
તપનીયનિભંભૂમૌદદૃશેરુધિરોક્ષિતમ્ ॥ 75 ॥
હતઃ સ નિપપાતાથધરણ્યાંરાવણાત્મજઃ ।
કવચીસશિરસ્ત્રાણોવિદ્ધસ્થશરાસનઃ ॥ 76 ॥
ચુક્રુશુસ્તેતતઃસર્વેવાનરાઃસવિભીષણાઃ ।
હૃષ્યંતોનિહતેતસ્મિન્ દેવાવૃત્રવધેયથા ॥ 77 ॥
અથાંતરિક્ષેભૂતાનામૃષીણાં ચ મહાત્મનામ્ ।
જજ્ઞેઽથજયસન્નાદોગંધર્વાપ્સરસામપિ ॥ 78 ॥
પતિતંતમભિજ્ઞાયરાક્ષસીસામહાચમૂઃ ।
વધ્યમાનાદિશોભેજેહરિભિર્જિતકાશિભિઃ ॥ 79 ॥
વાનરૈર્વધ્યમાનાસ્તેશસ્ત્રાનુત્સૃજ્યરાક્ષસાઃ ।
લંકામભિમુખાસ્સસ્રુર્ભ્રષ્ટસંજ્ઞાઃપ્રધાવિતાઃ ॥ 80 ॥
દુદ્રુવુર્ભહુધાભીતારાક્ષસાશ્શતશોદિશઃ ।
ત્યક્ત્વાપ્રહરણાન્સર્વેપટ્ટસાસિપરશ્વધાન્ ॥ 81 ॥
કેચિલ્લંકાંપરિત્રસ્તાઃવિષ્ટાવાનરાર્દિતાઃ ।
સમુદ્રેપતિતાઃકેચિત્કેચિત્પર્વતમાશ્રિતાઃ ॥ 82 ॥
હતમિંદ્રજિતંદૃષ્ટવાશયાનં ચ રણક્ષિતૌ ।
રાક્ષસાનાંસહસ્રેષુ ન કશ્ચિત્પ્રત્યદૃશ્યત ॥ 83 ॥
યથાસ્તંગતઆદિત્યેનાવતિષ્ઠંતિરશ્મયઃ ।
તથાતસ્મિન્નિપતિતેરાક્ષસાસ્તેગતાદિશઃ ॥ 84 ॥
શાંતરશ્મિરિવાદિત્યોનિર્વાણૈવપાવકઃ ।
બભૂવ સ મહાબાહુર્વ્યપાસ્તગતજીવિતઃ ॥ 85 ॥
પ્રશાંતપીડાબહુલોવિનષ્ટારિઃપ્રહર્ષવાન્ ।
બભૂવલોકઃપતિતેરાક્ષસેંદ્રસુતોતદા ॥ 86 ॥
હર્ષં ચ શક્રોભગવાન્ સહસર્વૈર્મહર્ષિભિઃ ।
જગામનિહતેતસ્મિન્રાક્ષસેપાપકર્મણિ ॥ 87 ॥
આકાશેચાપિદેવાનાંશુશ્રુવેદુંદુભિસ્વનઃ ।
નૃત્યદ્ભિરપ્સરોભિશ્ચગંધર્વૈશ્ચમહાત્મભિઃ ॥ 88 ॥
વવર્ષુઃપુષ્પવર્ષાણિતદદ્ભુતમિવાભવત્ ।
પ્રશશંસુર્હતેતસ્મિન્રાક્ષસેક્રૂરકર્મણિ ॥ 89 ॥
શુદ્ધાઆપોનભશ્ચૈવજહૃષુર્દેવદાનવાઃ ।
આજગ્મુઃપતિતેતસ્મિન્સર્વલોકભયાવહે ॥ 90 ॥
ઊચુશ્ચસહિતાસ્તુષ્ટાદેવગંધર્વદાનવાઃ ।
વિજ્વરાશ્શાંતકલુષાબ્રાહ્મણાવિચરંત્વિતિ ॥ 91 ॥
તતોઽભ્યનંદન્સમ્હૃષ્ટાસ્સમરેહરિયૂથપાઃ ।
તમપ્રતિબલંદૃષ્ટવાહતંનૈરૃતપુંગવમ્ ॥ 92 ॥
વિભીષણોહનૂમાંશ્ચજાંબવાંશ્ચર્ક્ષયૂથપઃ ।
વિજયેનાભિનંદંતસુષ્ટુવુશ્ચાપિલક્ષ્મણમ્ ॥ 93 ॥
ક્ષ્વેળંતશ્ચપ્લવંતશ્ચગર્જંતશ્ચપ્લવંગમાઃ ।
લબ્દલક્ષારઘુસુતંપરિવાર્યોપતસ્થિરે ॥ 94 ॥
લાંગૂલાનિપ્રવિધ્યંતસ્સ્ફોટયંતશ્ચવાનરાઃ ।
લક્ષ્મણોજયતીત્યેવંવાક્યંવિશ્રાવયંસ્તદા ॥ 95 ॥
અન્યોન્યં ચ સમાલશિષ્યહરયોહૃષ્ટમાનસાઃ ।
ચક્રુરુચ્ચાવગુણારાઘવાશ્રયસજાઃ કથાઃ ॥ 96 ॥
તદસુકરમથાભિવીક્ષ્યહૃષ્ટાઃપ્રિયસુહૃદોયુધિલક્ષ્મણસ્યકર્મ ।
પરમમુપલભન્મનઃપ્રહર્ષંવિનિહતમિંદ્રરિપુંનિશમ્યદેવાઃ ॥ 97 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાંડે એકનવતિતમસ્સર્ગઃ ॥
