శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే యుద్ధకాండమ్ ।
అథ షష్టితమస్సర్గః ।
సప్రవిశ్యపురీంలంకాంరామబాణభయార్ధితః ।
భగ్నదర్పస్తదారాజాబభూవవ్యథితేంద్రియః ॥ 1 ॥
మాతంగ ఇవ సిమ్హేన గరుడేనేవ పన్నగః ।
అభిభూతోఽభవద్రాజా రాఘవేణ మహాత్మనా ॥ 2 ॥
బ్రహ్మదండప్రతీకానాంవిద్యుత్సదృశవర్చసామ్ ।
స్మరన్రాఘవబాణానాంవివ్యథేరాక్షసేశ్వరః ॥ 3 ॥
నకాంచనమయందివ్యమాశ్రిత్యపరమాసనమ్ ।
విప్రేక్షమాణోరక్షాంసిరావణోవాక్యమబ్రవీత్ ॥ 4 ॥
సర్వంతత్ఖలుమేమోఘంయత్తప్తంపరమంతపః ।
యత్సమానోమహేంద్రేణమానుషేణాస్మిర్జితః ॥ 5 ॥
ఇదంతద్బ్రహ్మణోఘోరంవాక్యంమామభ్యుపస్థితమ్ ।
మానుషేభ్యోవిజానీహిభయంత్వమితితత్తథా ॥ 6 ॥
దేవదానవగంధర్వైర్యక్షరాక్షసపన్నగైః ।
అవధ్యత్వంమయాప్రాప్తంమానుషేభ్యోనయాచితమ్ ॥ 7 ॥
విదితం మానుషం మన్యే రామం దశరథాత్మజమ్ ।
ఇక్ష్వాకుకులజాతేన అనర్ణ్యేన యత్ పురా ॥ 8 ॥
ఉత్పత్స్యతేహిమద్వంశేపురుషోరాక్షసాధను ।
యస్త్వాంసపుత్రంసామాత్యంసబలంసాశ్వసారథిమ్ ॥ 9 ॥
నిహనిష్యతిసంగ్రామేత్వాంకులాధమ దుర్మతే ।
శప్తోఽహంవేదవత్యాచయదాసాధర్షితాపురా ॥ 10 ॥
సేయంసీతామహాభాగాజాతాజనకనందినీ ।
ఉమానందీశ్వరశ్చాపిరంభావరుణకన్యకా ॥ 11 ॥
యథోక్తాస్తన్మయాప్రాప్తంనమిథ్యాఋషిభాషితం ఏతదేవాభ్యుపాగమ్యయత్నంకర్తుమహార్హథ ॥ 12 ॥
రాక్షసాశ్చాపితిష్ఠంతుచర్యాగోపురమూర్థసు ।
సచాప్రతిమగాంభీర్యోదేవదానవదర్పహా ॥ 13 ॥
బ్రహ్మశాపాభిభూతస్తుకుంభకర్ణోవిబోధ్యతామ్ ।
సపరాజితమాత్మానంప్రహస్తంచనిషూదితమ్ ॥ 14 ॥
జ్ఞాత్వారక్షోబలంభీమమాదిదేశమహాబలః ।
ద్వారేషుయత్నఃక్రియతాంప్రాకారశ్చాధిరుహ్యతామ్ ॥ 15 ॥
నిద్రావశసమావిష్టఃకుంభకర్ణోవిబోద్యతామ్ ।
సుఖంస్వపితినిశ్చింతఃకాలోపహతచేతనః ॥ 16 ॥
నవషట్ సప్తచాష్టౌచమాసాన్ స్వపితిరాక్షసః ।
మంత్రయిత్వాప్రసుప్తోఽయమితస్తునవమేఽహని ॥ 17 ॥
తంతుబోధయతక్షిప్రంకుంభకర్ణంమహాబలమ్ ।
సతుసఙ్ ఖ్యేమహాబాహుఃకకుదస్సర్వరక్షసామ్ ॥ 18 ॥
వానరాన్ రాజపుత్రౌచక్షిప్రమేవహనిష్యతి ఏషఃకేతుఃపరంసఙ్ ఖ్యేముఖ్యోవైసర్వరక్షసామ్ ॥ 19 ॥
కుంభకర్ణఃసదాశేతేమూఢోగ్రామ్యసుఖేరతః ।
రామేణహినిరస్తస్యసంగ్రామేఽస్మిన్ సుదారుణే ॥ 20 ॥
భవిష్యతినమేశోకఃకుంభకర్ణేవిబోధితే ।
కింకరిష్యామ్యహంతేనశక్రతుల్యబలేనహి ॥ 21 ॥
ఈదృశేవ్యసనేఘోరేయోనసాహ్యాయకల్పతే ।
తేతుతద్వచనంశ్రుత్వారాక్షసేంద్రస్యరాక్షసాః ॥ 22 ॥
జగ్ముఃపరమసంభ్రాంతాఃకుంభకర్ణనివేశనమ్ ।
తాంప్రవిశ్యమహాద్వారంసర్వతోయోజనాయతామ్ ॥ 23 ॥
కుంభకర్ణగుహాంరమ్యాంసర్వగంధప్రవాహినీమ్ ।
కుంభకర్ణస్యనిఃశ్వాసాదవధూతామహాబలాః ॥ 24 ॥
ప్రతిష్ఠమానాఃకృచ్ఛ్రేణయత్నాత్ప్రవివిశుర్గుహామ్ ।
తాంప్రవిశ్యగుహాంరమ్యాంశుభాంకాంచనకుట్టిమామ్ ॥ 25 ॥
దదృశుర్నైరృతవ్యాఘ్రంశయానంభీమవిదర్శనమ్ ।
తేతుతంవికృతంసుప్తంవికీర్ణమివపర్వతమ్ ॥ 26 ॥
కుంభకర్ణంమహానిద్రంసహితాఃప్రత్యబోధయన్ ।
ఊర్ధ్వరోమాంచితతనుంశ్వసంతమివపన్నగమ్ ।
భ్రామయంతం న్విశ్శ్వసైఃశయానం భీమవిదర్శమమ్ ॥ 27 ॥
భీమనాసాపుటంతంతుపాతాలోవిపులాననమ్ ।
శయనేన్యస్తసర్వాంగంమేదోరుధిరగంధినమ్ ॥ 28 ॥
కాంచనాంగదనద్ధాంగంకిరీటినమరిందమమ్ ।
దదృశుర్నైరృతవ్యాఘ్రంకుంభకర్ణమరిందమమ్ ॥ 29 ॥
తతశ్చక్రుర్మహాత్మానంకుంభకర్ణాగ్రతస్తదాచాగ్రతః ॥ 30 ॥
మాంసానాంమేరుసంకాశంరాశింపరమతర్పణమ్ ।
మృగాణాంమహిషాణాంచవరాహాణాంచసంచయాన్ ॥ 31 ॥
చక్రుర్నైరృతశార్దూలారాశిమన్నస్యచాద్భుతమ్ ।
తతశ్శోణితకుంభాంశ్చమద్యానివివిధానిచ ॥ 32 ॥
పురస్తాత్కుంభకర్ణస్యచక్రుస్త్రిదశశత్రవః ।
లిలిపుశ్చపరార్ధ్యేనచందనేనపరంతపమ్ ॥ 33 ॥
దివ్యైరాశ్వాసయామామాసుర్మాల్యైర్గంధైస్సుగంధిభిః ।
ధూపంసుగంధాంశ్చససృజుస్తుష్టవుశ్చపరంతతమ్ ॥ 34 ॥
జలదాఇవచానేదుర్యాతుధానాస్తతస్తతః ।
శంఖాంనాపూరయామాసుశ్శశాంకసదృశప్రభాన్ ॥ 35 ॥
తుములంయుగపచ్ఛాపివినేదుశ్చాప్యమర్షితాః ।
నేదురాస్ఫోటయామాసుశ్చిక్షిపుస్తేనిశాచరాః ॥ 36 ॥
కుంభకర్ణవిబోధార్థం చక్రుస్తేవిపులం స్వనమ్ ।
సశంఖభేరీపణవప్రణాద ।
మాస్ఫోటితక్ష్వేలితసిమ్హనాదమ్ ।
దిశో ద్రవంతస్త్రిదివం కిరంతః ।
శ్రుత్వా విహమ్గాః సహసా నిపేతుః ॥ 37 ॥
యదాభృశంతైర్నినదైర్మహాత్మానకుంబకర్ణోబుబుధేప్రసుప్తః ।
తతోముసుంఠీర్ముసలానిసర్వేరక్షోగణాస్తేజగృహుర్గదాశ్చ ॥ 38 ॥
తంశైలశృంగైర్ముసలైర్గదాభిర్వృక్షైస్తరైర్ముద్గరముష్టిభిశ్చ ।
సుఖప్రసుప్తంభువికుంభకర్ణంరక్షాంస్యుదగ్రాణితదానిజఘ్నుః ॥ 39 ॥
తస్యనిఃశ్వాసవాతేనకుంభకర్ణస్యరక్షసః ।
రాక్షసాబలవంతోఽపిస్థాతునాశక్నువన్పురః ॥ 40 ॥
తతఃపరిహితాగాఢంరాక్షసాభీమవిక్రమాః ।
మృదంగపణవాన్ భేరీశ్శంఖకుంభగణాంస్తథా ॥ 41 ॥
దశరాక్షససాహస్రంయుగపత్పర్యవారయన్ ।
నీలాంజనచయాకారంతేతుతంప్రత్యబోధయన్ ॥ 42 ॥
అభిఘ్నంతోనదంతశ్చనైవసంవివిదేతుసః ।
యదాచైనంనశేకుస్తేప్రతిబోధయితుంతదా ॥ 43 ॥
తతోగురుతరంయత్నందారుణంసముపాక్రమన్ ।
ఆశ్వానుష్ట్రాన్ ఖరన్నాగాన్ జఘ్నుర్దండకశాంకుశైః ॥ 44 ॥
భేరీశంఖమృదంగాంశ్చసర్వప్రాణైరవాదయన్ ।
నిజఘ్నుశ్చాస్యగాత్రాణిమహాకాష్ఠకంకరైః ॥ 45 ॥
ముద్గరైర్ముసలైశ్చాపిసర్వప్రాణసముద్యతైః ।
తేననాదేవమహతాలంకాసమభిపూరితా ॥ 46 ॥
సపర్వతవనాసర్వాసోఽపినైవప్రబుధ్యతే ।
తతస్సహస్రంభేరీణాంయుగసత్సమహన్యత ॥ 47 ॥
మృష్టకాంచనకోణానామాసక్తానాంసమంతతః ।
ఏవమప్యంతిద్రిస్తుయదానైవప్రబుధ్యత ॥ 48 ॥
శాపస్యవశమాపన్నస్తతఃక్రుద్ధానిశాచరాః ।
మహాక్రోధసమావిష్టాస్సర్వేభీమపరాక్రమాః ॥ 49 ॥
తద్రక్షోబోధయిష్యంతశ్చక్రురన్యేపరాక్రమమ్ ।
అన్యేభేరీస్సమాజఘ్నురన్యేచక్రుర్మహాస్వనమ్ ॥ 50 ॥
కేశానన్యేప్రలులుపుఃకర్ణావన్యేదశంతిచ ।
ఉదకుంబశతాన్యన్యేసమసించంతకర్ణయోః ॥ 51 ॥
నకుంభకర్ణఃపస్పందేమహానిద్రావశంగతః ।
అన్యేచబలినస్తస్యకూటముద్గరపాణయః ॥ 52 ॥
మూర్ధ్నివక్షసిగాత్రేషుపాతన్ కూటముద్గరాన్ ।
రజ్జుబంధనబద్ధాభిశ్శతఘ్నీభిశ్చసర్వశః ॥ 53 ॥
వధ్యమానోమహాకాయోనప్రాబుధ్యతరాక్షసః ।
వారణానాంసహస్రంచశరీరేఽస్యప్రధావితమ్ ॥ 54 ॥
కుంబకర్ణస్తదాబుద్ ధ్వాస్పర్శంపరమబుధ్యత ।
సపాత్యమానైర్గిరిశృంగవృక్షైరచింతయంస్తాన్విపులాన్ ప్రహారాన్ ।
నిద్రాక్ష్యాత్ క్షుద్భయపీడితశ్చవిజృంభమాణస్సహసోత్పపాప ॥ 55 ॥
సనాగభోగాచలశృంగకల్పౌవిక్షిప్యబాహూగిరశృంగసారౌ ।
నివృత్యవక్త్రంవడవాముఖాభంనిశాచరోఽసౌవికృతంజజృంభే ॥ 56 ॥
తస్య జాజృంభమాణస్య వక్త్రం పాతాలసమ్నిభమ్ ।
దద్Rఉశే మేరుశృంగాగ్రే దివాకర ఇవోదితః ॥ 57 ॥
సజృంభమాణోఽతిబలఃప్రద్ధోనిశాచరః ।
నిఃశ్వాసశ్చాస్యసంజజ్ఞేపర్వతాదివమారుతః ॥ 58 ॥
రూపముత్తిష్ఠతస్తస్యకుంభకర్ణస్యతద్బభౌ ।
తపాంతేసబలాకస్యమేఘస్యేవవివర్షతః ॥ 59 ॥
తస్యదీప్తాగ్నిసదృశేవిద్యుత్సదృశవర్చసీ ।
దదృశాతేమహానేత్రేదీప్తావివమహాగ్రహౌ ॥ 60 ॥
తతస్త్వదర్శయన్ సర్వాన్భక్ష్యాంశ్చవివిధాన్ బహూన్ ।
వరాహాన్మహిషాంశ్చైవబభక్షసమహాబలః ॥ 61 ॥
ఆదదున్భుక్షితోమాంసంశోణితంతృషితఃపిబన్ ।
మేదఃకుంభాంశ్చమద్యాంశ్చపపౌశక్రరిపుస్తదా ॥ 62 ॥
తతస్తృప్త ఇతి జ్ఞాత్వా సముత్పేరుర్నిశాచరాః ।
శిరోభిశ్చ ప్రణమ్యైనం సర్వతః పర్యవారయన్ ॥ 63 ॥
నిద్రావిశదనేత్రస్తుకలుషీకృతలోచనః ।
చారయన్ సర్వతోదృష్టింతాన్ దదర్శనిశాచరాన్ ॥ 64 ॥
ససర్వాన్ సాంత్వయామాసనైరృతాన్ నైరృతర్షభః ।
బోధనాద్విస్మితశ్చాపిరాక్షసానిదమబ్రవీత్ ॥ 65 ॥
కిమర్థమహమాదృత్యభవద్భిఃప్రతిబోధితః ।
కచ్ఛిత్సుకుశలంరాజ్ఞోభయంవానేషనకిమ్ ॥ 66 ॥
అథవాధ్రువమన్యేభ్యోభయంపరముపస్థితమ్ ।
యదర్థమేవత్వరితైర్భవద్భిఃప్రతిబోధితః ॥ 67 ॥
అద్యరాక్షసరాజస్యభయముత్పాటయామ్యహమ్ ।
దారయిష్యేమహేంద్రంవాశాతయిష్యేతథానలమ్ ॥ 68 ॥
నహ్యల్పకారణేసుప్తంబోధయిష్యతిమాంగురుః ।
తదాఖ్యాతార్థతత్త్వేనమత్ప్రబోధనకారణమ్ ॥ 69 ॥
ఏవంబ్రువాణంసమ్రబ్ధంకుంభకర్ణమరిందమమ్ ।
యూపాక్షఃసచివోరాజ్ఞఃకృతాంజలిరభాషత ॥ 70 ॥
ననోదేవకృతంకించిద్భయమస్తికదాచన ।
మానుషాన్నోభయంరాజంస్తుములంసంప్రబాధతే ॥ 71 ॥
నదైత్యదానవేభ్యోవాభయమస్తిహితాదృశమ్ ।
యాదృశంమానుషంరాజన్ భయమస్మానుపస్థితమ్ ॥ 72 ॥
వానరైఃపర్వతాకారైర్లంకేయంపరివారితా ।
సీతాహరణసంతప్తాద్రామాన్నస్తుములంభయమ్ ॥ 73 ॥
ఏకేనవానరేణేయంపూర్వందగ్ధామహాపురీ ।
కుమారోనిహతశ్చాక్షస్సానుయాత్రఃసకుంజరః ॥ 74 ॥
స్వయంరక్షోధిపశ్చాపిపౌలస్త్యోదేవకంటకః ।
మృతేతిసంయుగేముక్తోరామేణాదిత్యతేజసా ॥ 75 ॥
యన్న దేవైః కృతో రాజా నాపి దైత్యైర్న దానవైః ।
కృతః స ఇహ రామేణ విముక్తః ప్రాణసంశయాత్ ॥ 76 ॥
సయూపాక్ష్వచశ్శ్రుత్వాభ్రాతుర్యుధిపరాభవమ్ ।
కుంభకర్ణోవివృత్తాక్షోయూపాక్షమిదమబ్రవీత్ ॥ 77 ॥
సర్వమద్యైవయూపాక్షహరిసైన్యంసలక్ష్మణమ్ ।
రాఘవంచరణేజిత్వాతతోద్రక్ష్యామిరావణమ్ ॥ 78 ॥
రాక్షసాంస్తర్పయిష్యామిహరీణాంమాంసశోణితైః ।
రామలక్ష్మణయోశ్చాపిస్వయంపాస్యామిశోణితమ్ ॥ 79 ॥
తత్తస్యవాక్యంబ్రువతోనిశమ్యసగర్వితంరోషవివృద్ధదోషమ్ ।
మహోదరోనైరృతయోధముఖ్యఃకృతాంజలిర్వాక్యమిదంబభాషే ॥ 80 ॥
రావణస్యవచఃశ్రుత్వాగుణదోషౌవిమృశ్యచ ।
పశ్చాదపిమహాబాహో శత్రూన్యుధివిజేష్యసి ॥ 81 ॥
మహోదరవచశ్శ్రుత్వారాక్షసైఃపరివారితః ।
కుంభకర్ణోమహాతేజాస్సంప్రతస్థేమహాబలః ॥ 82 ॥
సుప్తముత్థాప్యభీమాక్షంభీమరూపపరాక్రమమ్ ।
రాక్షసాస్త్వరితాజుగ్మర్దశగ్రీన్వివేశనమ్ ॥ 83 ॥
తతోగత్వాదశగ్రీవమాసీనంపరమాసనే ।
ఊచుర్బద్ధాంజలిపుటాస్సర్వఏవనిశాచరాః ॥ 84 ॥
ప్రబుద్ధోఽయంకుంభకర్ణభ్రాతాతేరాక్షసేశ్వర ।
కథంతత్రైవనిర్యాతుద్రక్ష్యసేతమిహాగతమ్ ॥ 85 ॥
రావణస్త్వబ్రవీద్ధృష్టోరాక్షసాంస్తానుపస్థితాన్ ।
ద్రష్టుమేనమిహేచ్ఛామియథాన్యాయంచపూజ్యతామ్ ॥ 86 ॥
తథేత్యుక్త్వాతుతేసర్వేపునరాగమ్యరాక్షసాః ।
కుంభకర్ణమిదంవాక్యమూచూరావణచోదితాః ॥ 87 ॥
ద్రష్టుంత్వాంకాంక్షతేరాజాసర్వరాక్షసపుంగవః ।
గమనేక్రియతాంబుద్ధిర్భ్రాతరంసంప్రహర్షయః ॥ 88 ॥
కుంభకర్ణస్తుదుర్ధర్షోభ్రాతురాజ్ఞాయశాసనమ్ ।
తథేత్యుక్త్వామహావీర్యశ్శయనాదుత్పపాతహ ॥ 89 ॥
ప్రక్షాల్య వదనం హ్Rష్టః స్నాతః పరమభూషితః ।
పిపాసుస్త్వరయామాస పానం బలసమీరణమ్ ॥ 90 ॥
తతస్తేత్వరితాస్తత్రరాక్షసారావణాజ్ఞయా ।
మద్యకుంభాంశ్చవివిధాన్ క్షిప్రమేవోపహారయన్ ॥ 91 ॥
పీత్వాఘటసహస్రేద్వేగమనాయోపచక్రమే ।
ఈషత్సముత్కటోమత్తస్తేజోబలసమన్వితః ॥ 92 ॥
కుంభకర్ణోబభౌహృష్టఃకాలాంతకయమోపమః ।
భ్రాతుస్సభవనంగచ్ఛన్రక్షోబలసమన్వితః ॥ 93 ॥
కుంభకర్ణః పదన్యాసైరకంపయత మేదినీమ్ ।
స రాజమార్గం వపుషా ప్రకాశయన్ ।
సహస్రరస్మిర్ధరణీమివాంశుభిః ।
జగామ తత్రాంజలిమాలయా వృతః ।
శతక్రతుర్గేహమివ స్వయంభువః ॥ 94 ॥
తంరాజమార్గస్థమమిత్రఘాతినంవనౌకసస్తేసహసాబహిస్స్థితాః ।
దృష్టవాఽప్రమేయంగిరిశృంగకల్పంవితత్రసుస్తేహరియూథపాలాః ॥ 95 ॥
కేచిచ్ఛరణ్యంశరణంస్మరామంవ్రజంతికేచిద్ వ్యథితాఃపతంతి ।
కేచిద్ధశస్మవ్యథితాఃపతంతికేచిద్భయార్తాభువిశేరతేస్మ ॥ 96 ॥
తమద్రిశృంగప్రతిమంకిరీటినంస్పృశంతమాదిత్యమివాఽత్మతేజసా ।
వనౌకసఃప్రేక్ష్యవివృద్ధమద్భుతం 3 భయార్ధితాదుద్రువిరేతతస్తతః ॥ 97 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే యుద్ధకాండే షష్టితమస్సర్గః ॥
