શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાંડમ્ ।
અથ ષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।
સપ્રવિશ્યપુરીંલંકાંરામબાણભયાર્ધિતઃ ।
ભગ્નદર્પસ્તદારાજાબભૂવવ્યથિતેંદ્રિયઃ ॥ 1 ॥
માતંગ ઇવ સિમ્હેન ગરુડેનેવ પન્નગઃ ।
અભિભૂતોઽભવદ્રાજા રાઘવેણ મહાત્મના ॥ 2 ॥
બ્રહ્મદંડપ્રતીકાનાંવિદ્યુત્સદૃશવર્ચસામ્ ।
સ્મરન્રાઘવબાણાનાંવિવ્યથેરાક્ષસેશ્વરઃ ॥ 3 ॥
નકાંચનમયંદિવ્યમાશ્રિત્યપરમાસનમ્ ।
વિપ્રેક્ષમાણોરક્ષાંસિરાવણોવાક્યમબ્રવીત્ ॥ 4 ॥
સર્વંતત્ખલુમેમોઘંયત્તપ્તંપરમંતપઃ ।
યત્સમાનોમહેંદ્રેણમાનુષેણાસ્મિર્જિતઃ ॥ 5 ॥
ઇદંતદ્બ્રહ્મણોઘોરંવાક્યંમામભ્યુપસ્થિતમ્ ।
માનુષેભ્યોવિજાનીહિભયંત્વમિતિતત્તથા ॥ 6 ॥
દેવદાનવગંધર્વૈર્યક્ષરાક્ષસપન્નગૈઃ ।
અવધ્યત્વંમયાપ્રાપ્તંમાનુષેભ્યોનયાચિતમ્ ॥ 7 ॥
વિદિતં માનુષં મન્યે રામં દશરથાત્મજમ્ ।
ઇક્ષ્વાકુકુલજાતેન અનર્ણ્યેન યત્ પુરા ॥ 8 ॥
ઉત્પત્સ્યતેહિમદ્વંશેપુરુષોરાક્ષસાધનુ ।
યસ્ત્વાંસપુત્રંસામાત્યંસબલંસાશ્વસારથિમ્ ॥ 9 ॥
નિહનિષ્યતિસંગ્રામેત્વાંકુલાધમ દુર્મતે ।
શપ્તોઽહંવેદવત્યાચયદાસાધર્ષિતાપુરા ॥ 10 ॥
સેયંસીતામહાભાગાજાતાજનકનંદિની ।
ઉમાનંદીશ્વરશ્ચાપિરંભાવરુણકન્યકા ॥ 11 ॥
યથોક્તાસ્તન્મયાપ્રાપ્તંનમિથ્યાઋષિભાષિતં એતદેવાભ્યુપાગમ્યયત્નંકર્તુમહાર્હથ ॥ 12 ॥
રાક્ષસાશ્ચાપિતિષ્ઠંતુચર્યાગોપુરમૂર્થસુ ।
સચાપ્રતિમગાંભીર્યોદેવદાનવદર્પહા ॥ 13 ॥
બ્રહ્મશાપાભિભૂતસ્તુકુંભકર્ણોવિબોધ્યતામ્ ।
સપરાજિતમાત્માનંપ્રહસ્તંચનિષૂદિતમ્ ॥ 14 ॥
જ્ઞાત્વારક્ષોબલંભીમમાદિદેશમહાબલઃ ।
દ્વારેષુયત્નઃક્રિયતાંપ્રાકારશ્ચાધિરુહ્યતામ્ ॥ 15 ॥
નિદ્રાવશસમાવિષ્ટઃકુંભકર્ણોવિબોદ્યતામ્ ।
સુખંસ્વપિતિનિશ્ચિંતઃકાલોપહતચેતનઃ ॥ 16 ॥
નવષટ્ સપ્તચાષ્ટૌચમાસાન્ સ્વપિતિરાક્ષસઃ ।
મંત્રયિત્વાપ્રસુપ્તોઽયમિતસ્તુનવમેઽહનિ ॥ 17 ॥
તંતુબોધયતક્ષિપ્રંકુંભકર્ણંમહાબલમ્ ।
સતુસઙ્ ખ્યેમહાબાહુઃકકુદસ્સર્વરક્ષસામ્ ॥ 18 ॥
વાનરાન્ રાજપુત્રૌચક્ષિપ્રમેવહનિષ્યતિ એષઃકેતુઃપરંસઙ્ ખ્યેમુખ્યોવૈસર્વરક્ષસામ્ ॥ 19 ॥
કુંભકર્ણઃસદાશેતેમૂઢોગ્રામ્યસુખેરતઃ ।
રામેણહિનિરસ્તસ્યસંગ્રામેઽસ્મિન્ સુદારુણે ॥ 20 ॥
ભવિષ્યતિનમેશોકઃકુંભકર્ણેવિબોધિતે ।
કિંકરિષ્યામ્યહંતેનશક્રતુલ્યબલેનહિ ॥ 21 ॥
ઈદૃશેવ્યસનેઘોરેયોનસાહ્યાયકલ્પતે ।
તેતુતદ્વચનંશ્રુત્વારાક્ષસેંદ્રસ્યરાક્ષસાઃ ॥ 22 ॥
જગ્મુઃપરમસંભ્રાંતાઃકુંભકર્ણનિવેશનમ્ ।
તાંપ્રવિશ્યમહાદ્વારંસર્વતોયોજનાયતામ્ ॥ 23 ॥
કુંભકર્ણગુહાંરમ્યાંસર્વગંધપ્રવાહિનીમ્ ।
કુંભકર્ણસ્યનિઃશ્વાસાદવધૂતામહાબલાઃ ॥ 24 ॥
પ્રતિષ્ઠમાનાઃકૃચ્છ્રેણયત્નાત્પ્રવિવિશુર્ગુહામ્ ।
તાંપ્રવિશ્યગુહાંરમ્યાંશુભાંકાંચનકુટ્ટિમામ્ ॥ 25 ॥
દદૃશુર્નૈરૃતવ્યાઘ્રંશયાનંભીમવિદર્શનમ્ ।
તેતુતંવિકૃતંસુપ્તંવિકીર્ણમિવપર્વતમ્ ॥ 26 ॥
કુંભકર્ણંમહાનિદ્રંસહિતાઃપ્રત્યબોધયન્ ।
ઊર્ધ્વરોમાંચિતતનુંશ્વસંતમિવપન્નગમ્ ।
ભ્રામયંતં ન્વિશ્શ્વસૈઃશયાનં ભીમવિદર્શમમ્ ॥ 27 ॥
ભીમનાસાપુટંતંતુપાતાલોવિપુલાનનમ્ ।
શયનેન્યસ્તસર્વાંગંમેદોરુધિરગંધિનમ્ ॥ 28 ॥
કાંચનાંગદનદ્ધાંગંકિરીટિનમરિંદમમ્ ।
દદૃશુર્નૈરૃતવ્યાઘ્રંકુંભકર્ણમરિંદમમ્ ॥ 29 ॥
તતશ્ચક્રુર્મહાત્માનંકુંભકર્ણાગ્રતસ્તદાચાગ્રતઃ ॥ 30 ॥
માંસાનાંમેરુસંકાશંરાશિંપરમતર્પણમ્ ।
મૃગાણાંમહિષાણાંચવરાહાણાંચસંચયાન્ ॥ 31 ॥
ચક્રુર્નૈરૃતશાર્દૂલારાશિમન્નસ્યચાદ્ભુતમ્ ।
તતશ્શોણિતકુંભાંશ્ચમદ્યાનિવિવિધાનિચ ॥ 32 ॥
પુરસ્તાત્કુંભકર્ણસ્યચક્રુસ્ત્રિદશશત્રવઃ ।
લિલિપુશ્ચપરાર્ધ્યેનચંદનેનપરંતપમ્ ॥ 33 ॥
દિવ્યૈરાશ્વાસયામામાસુર્માલ્યૈર્ગંધૈસ્સુગંધિભિઃ ।
ધૂપંસુગંધાંશ્ચસસૃજુસ્તુષ્ટવુશ્ચપરંતતમ્ ॥ 34 ॥
જલદાઇવચાનેદુર્યાતુધાનાસ્તતસ્તતઃ ।
શંખાંનાપૂરયામાસુશ્શશાંકસદૃશપ્રભાન્ ॥ 35 ॥
તુમુલંયુગપચ્છાપિવિનેદુશ્ચાપ્યમર્ષિતાઃ ।
નેદુરાસ્ફોટયામાસુશ્ચિક્ષિપુસ્તેનિશાચરાઃ ॥ 36 ॥
કુંભકર્ણવિબોધાર્થં ચક્રુસ્તેવિપુલં સ્વનમ્ ।
સશંખભેરીપણવપ્રણાદ ।
માસ્ફોટિતક્ષ્વેલિતસિમ્હનાદમ્ ।
દિશો દ્રવંતસ્ત્રિદિવં કિરંતઃ ।
શ્રુત્વા વિહમ્ગાઃ સહસા નિપેતુઃ ॥ 37 ॥
યદાભૃશંતૈર્નિનદૈર્મહાત્માનકુંબકર્ણોબુબુધેપ્રસુપ્તઃ ।
તતોમુસુંઠીર્મુસલાનિસર્વેરક્ષોગણાસ્તેજગૃહુર્ગદાશ્ચ ॥ 38 ॥
તંશૈલશૃંગૈર્મુસલૈર્ગદાભિર્વૃક્ષૈસ્તરૈર્મુદ્ગરમુષ્ટિભિશ્ચ ।
સુખપ્રસુપ્તંભુવિકુંભકર્ણંરક્ષાંસ્યુદગ્રાણિતદાનિજઘ્નુઃ ॥ 39 ॥
તસ્યનિઃશ્વાસવાતેનકુંભકર્ણસ્યરક્ષસઃ ।
રાક્ષસાબલવંતોઽપિસ્થાતુનાશક્નુવન્પુરઃ ॥ 40 ॥
તતઃપરિહિતાગાઢંરાક્ષસાભીમવિક્રમાઃ ।
મૃદંગપણવાન્ ભેરીશ્શંખકુંભગણાંસ્તથા ॥ 41 ॥
દશરાક્ષસસાહસ્રંયુગપત્પર્યવારયન્ ।
નીલાંજનચયાકારંતેતુતંપ્રત્યબોધયન્ ॥ 42 ॥
અભિઘ્નંતોનદંતશ્ચનૈવસંવિવિદેતુસઃ ।
યદાચૈનંનશેકુસ્તેપ્રતિબોધયિતુંતદા ॥ 43 ॥
તતોગુરુતરંયત્નંદારુણંસમુપાક્રમન્ ।
આશ્વાનુષ્ટ્રાન્ ખરન્નાગાન્ જઘ્નુર્દંડકશાંકુશૈઃ ॥ 44 ॥
ભેરીશંખમૃદંગાંશ્ચસર્વપ્રાણૈરવાદયન્ ।
નિજઘ્નુશ્ચાસ્યગાત્રાણિમહાકાષ્ઠકંકરૈઃ ॥ 45 ॥
મુદ્ગરૈર્મુસલૈશ્ચાપિસર્વપ્રાણસમુદ્યતૈઃ ।
તેનનાદેવમહતાલંકાસમભિપૂરિતા ॥ 46 ॥
સપર્વતવનાસર્વાસોઽપિનૈવપ્રબુધ્યતે ।
તતસ્સહસ્રંભેરીણાંયુગસત્સમહન્યત ॥ 47 ॥
મૃષ્ટકાંચનકોણાનામાસક્તાનાંસમંતતઃ ।
એવમપ્યંતિદ્રિસ્તુયદાનૈવપ્રબુધ્યત ॥ 48 ॥
શાપસ્યવશમાપન્નસ્તતઃક્રુદ્ધાનિશાચરાઃ ।
મહાક્રોધસમાવિષ્ટાસ્સર્વેભીમપરાક્રમાઃ ॥ 49 ॥
તદ્રક્ષોબોધયિષ્યંતશ્ચક્રુરન્યેપરાક્રમમ્ ।
અન્યેભેરીસ્સમાજઘ્નુરન્યેચક્રુર્મહાસ્વનમ્ ॥ 50 ॥
કેશાનન્યેપ્રલુલુપુઃકર્ણાવન્યેદશંતિચ ।
ઉદકુંબશતાન્યન્યેસમસિંચંતકર્ણયોઃ ॥ 51 ॥
નકુંભકર્ણઃપસ્પંદેમહાનિદ્રાવશંગતઃ ।
અન્યેચબલિનસ્તસ્યકૂટમુદ્ગરપાણયઃ ॥ 52 ॥
મૂર્ધ્નિવક્ષસિગાત્રેષુપાતન્ કૂટમુદ્ગરાન્ ।
રજ્જુબંધનબદ્ધાભિશ્શતઘ્નીભિશ્ચસર્વશઃ ॥ 53 ॥
વધ્યમાનોમહાકાયોનપ્રાબુધ્યતરાક્ષસઃ ।
વારણાનાંસહસ્રંચશરીરેઽસ્યપ્રધાવિતમ્ ॥ 54 ॥
કુંબકર્ણસ્તદાબુદ્ ધ્વાસ્પર્શંપરમબુધ્યત ।
સપાત્યમાનૈર્ગિરિશૃંગવૃક્ષૈરચિંતયંસ્તાન્વિપુલાન્ પ્રહારાન્ ।
નિદ્રાક્ષ્યાત્ ક્ષુદ્ભયપીડિતશ્ચવિજૃંભમાણસ્સહસોત્પપાપ ॥ 55 ॥
સનાગભોગાચલશૃંગકલ્પૌવિક્ષિપ્યબાહૂગિરશૃંગસારૌ ।
નિવૃત્યવક્ત્રંવડવામુખાભંનિશાચરોઽસૌવિકૃતંજજૃંભે ॥ 56 ॥
તસ્ય જાજૃંભમાણસ્ય વક્ત્રં પાતાલસમ્નિભમ્ ।
દદ્Rઉશે મેરુશૃંગાગ્રે દિવાકર ઇવોદિતઃ ॥ 57 ॥
સજૃંભમાણોઽતિબલઃપ્રદ્ધોનિશાચરઃ ।
નિઃશ્વાસશ્ચાસ્યસંજજ્ઞેપર્વતાદિવમારુતઃ ॥ 58 ॥
રૂપમુત્તિષ્ઠતસ્તસ્યકુંભકર્ણસ્યતદ્બભૌ ।
તપાંતેસબલાકસ્યમેઘસ્યેવવિવર્ષતઃ ॥ 59 ॥
તસ્યદીપ્તાગ્નિસદૃશેવિદ્યુત્સદૃશવર્ચસી ।
દદૃશાતેમહાનેત્રેદીપ્તાવિવમહાગ્રહૌ ॥ 60 ॥
તતસ્ત્વદર્શયન્ સર્વાન્ભક્ષ્યાંશ્ચવિવિધાન્ બહૂન્ ।
વરાહાન્મહિષાંશ્ચૈવબભક્ષસમહાબલઃ ॥ 61 ॥
આદદુન્ભુક્ષિતોમાંસંશોણિતંતૃષિતઃપિબન્ ।
મેદઃકુંભાંશ્ચમદ્યાંશ્ચપપૌશક્રરિપુસ્તદા ॥ 62 ॥
તતસ્તૃપ્ત ઇતિ જ્ઞાત્વા સમુત્પેરુર્નિશાચરાઃ ।
શિરોભિશ્ચ પ્રણમ્યૈનં સર્વતઃ પર્યવારયન્ ॥ 63 ॥
નિદ્રાવિશદનેત્રસ્તુકલુષીકૃતલોચનઃ ।
ચારયન્ સર્વતોદૃષ્ટિંતાન્ દદર્શનિશાચરાન્ ॥ 64 ॥
સસર્વાન્ સાંત્વયામાસનૈરૃતાન્ નૈરૃતર્ષભઃ ।
બોધનાદ્વિસ્મિતશ્ચાપિરાક્ષસાનિદમબ્રવીત્ ॥ 65 ॥
કિમર્થમહમાદૃત્યભવદ્ભિઃપ્રતિબોધિતઃ ।
કચ્છિત્સુકુશલંરાજ્ઞોભયંવાનેષનકિમ્ ॥ 66 ॥
અથવાધ્રુવમન્યેભ્યોભયંપરમુપસ્થિતમ્ ।
યદર્થમેવત્વરિતૈર્ભવદ્ભિઃપ્રતિબોધિતઃ ॥ 67 ॥
અદ્યરાક્ષસરાજસ્યભયમુત્પાટયામ્યહમ્ ।
દારયિષ્યેમહેંદ્રંવાશાતયિષ્યેતથાનલમ્ ॥ 68 ॥
નહ્યલ્પકારણેસુપ્તંબોધયિષ્યતિમાંગુરુઃ ।
તદાખ્યાતાર્થતત્ત્વેનમત્પ્રબોધનકારણમ્ ॥ 69 ॥
એવંબ્રુવાણંસમ્રબ્ધંકુંભકર્ણમરિંદમમ્ ।
યૂપાક્ષઃસચિવોરાજ્ઞઃકૃતાંજલિરભાષત ॥ 70 ॥
નનોદેવકૃતંકિંચિદ્ભયમસ્તિકદાચન ।
માનુષાન્નોભયંરાજંસ્તુમુલંસંપ્રબાધતે ॥ 71 ॥
નદૈત્યદાનવેભ્યોવાભયમસ્તિહિતાદૃશમ્ ।
યાદૃશંમાનુષંરાજન્ ભયમસ્માનુપસ્થિતમ્ ॥ 72 ॥
વાનરૈઃપર્વતાકારૈર્લંકેયંપરિવારિતા ।
સીતાહરણસંતપ્તાદ્રામાન્નસ્તુમુલંભયમ્ ॥ 73 ॥
એકેનવાનરેણેયંપૂર્વંદગ્ધામહાપુરી ।
કુમારોનિહતશ્ચાક્ષસ્સાનુયાત્રઃસકુંજરઃ ॥ 74 ॥
સ્વયંરક્ષોધિપશ્ચાપિપૌલસ્ત્યોદેવકંટકઃ ।
મૃતેતિસંયુગેમુક્તોરામેણાદિત્યતેજસા ॥ 75 ॥
યન્ન દેવૈઃ કૃતો રાજા નાપિ દૈત્યૈર્ન દાનવૈઃ ।
કૃતઃ સ ઇહ રામેણ વિમુક્તઃ પ્રાણસંશયાત્ ॥ 76 ॥
સયૂપાક્ષ્વચશ્શ્રુત્વાભ્રાતુર્યુધિપરાભવમ્ ।
કુંભકર્ણોવિવૃત્તાક્ષોયૂપાક્ષમિદમબ્રવીત્ ॥ 77 ॥
સર્વમદ્યૈવયૂપાક્ષહરિસૈન્યંસલક્ષ્મણમ્ ।
રાઘવંચરણેજિત્વાતતોદ્રક્ષ્યામિરાવણમ્ ॥ 78 ॥
રાક્ષસાંસ્તર્પયિષ્યામિહરીણાંમાંસશોણિતૈઃ ।
રામલક્ષ્મણયોશ્ચાપિસ્વયંપાસ્યામિશોણિતમ્ ॥ 79 ॥
તત્તસ્યવાક્યંબ્રુવતોનિશમ્યસગર્વિતંરોષવિવૃદ્ધદોષમ્ ।
મહોદરોનૈરૃતયોધમુખ્યઃકૃતાંજલિર્વાક્યમિદંબભાષે ॥ 80 ॥
રાવણસ્યવચઃશ્રુત્વાગુણદોષૌવિમૃશ્યચ ।
પશ્ચાદપિમહાબાહો શત્રૂન્યુધિવિજેષ્યસિ ॥ 81 ॥
મહોદરવચશ્શ્રુત્વારાક્ષસૈઃપરિવારિતઃ ।
કુંભકર્ણોમહાતેજાસ્સંપ્રતસ્થેમહાબલઃ ॥ 82 ॥
સુપ્તમુત્થાપ્યભીમાક્ષંભીમરૂપપરાક્રમમ્ ।
રાક્ષસાસ્ત્વરિતાજુગ્મર્દશગ્રીન્વિવેશનમ્ ॥ 83 ॥
તતોગત્વાદશગ્રીવમાસીનંપરમાસને ।
ઊચુર્બદ્ધાંજલિપુટાસ્સર્વએવનિશાચરાઃ ॥ 84 ॥
પ્રબુદ્ધોઽયંકુંભકર્ણભ્રાતાતેરાક્ષસેશ્વર ।
કથંતત્રૈવનિર્યાતુદ્રક્ષ્યસેતમિહાગતમ્ ॥ 85 ॥
રાવણસ્ત્વબ્રવીદ્ધૃષ્ટોરાક્ષસાંસ્તાનુપસ્થિતાન્ ।
દ્રષ્ટુમેનમિહેચ્છામિયથાન્યાયંચપૂજ્યતામ્ ॥ 86 ॥
તથેત્યુક્ત્વાતુતેસર્વેપુનરાગમ્યરાક્ષસાઃ ।
કુંભકર્ણમિદંવાક્યમૂચૂરાવણચોદિતાઃ ॥ 87 ॥
દ્રષ્ટુંત્વાંકાંક્ષતેરાજાસર્વરાક્ષસપુંગવઃ ।
ગમનેક્રિયતાંબુદ્ધિર્ભ્રાતરંસંપ્રહર્ષયઃ ॥ 88 ॥
કુંભકર્ણસ્તુદુર્ધર્ષોભ્રાતુરાજ્ઞાયશાસનમ્ ।
તથેત્યુક્ત્વામહાવીર્યશ્શયનાદુત્પપાતહ ॥ 89 ॥
પ્રક્ષાલ્ય વદનં હ્Rષ્ટઃ સ્નાતઃ પરમભૂષિતઃ ।
પિપાસુસ્ત્વરયામાસ પાનં બલસમીરણમ્ ॥ 90 ॥
તતસ્તેત્વરિતાસ્તત્રરાક્ષસારાવણાજ્ઞયા ।
મદ્યકુંભાંશ્ચવિવિધાન્ ક્ષિપ્રમેવોપહારયન્ ॥ 91 ॥
પીત્વાઘટસહસ્રેદ્વેગમનાયોપચક્રમે ।
ઈષત્સમુત્કટોમત્તસ્તેજોબલસમન્વિતઃ ॥ 92 ॥
કુંભકર્ણોબભૌહૃષ્ટઃકાલાંતકયમોપમઃ ।
ભ્રાતુસ્સભવનંગચ્છન્રક્ષોબલસમન્વિતઃ ॥ 93 ॥
કુંભકર્ણઃ પદન્યાસૈરકંપયત મેદિનીમ્ ।
સ રાજમાર્ગં વપુષા પ્રકાશયન્ ।
સહસ્રરસ્મિર્ધરણીમિવાંશુભિઃ ।
જગામ તત્રાંજલિમાલયા વૃતઃ ।
શતક્રતુર્ગેહમિવ સ્વયંભુવઃ ॥ 94 ॥
તંરાજમાર્ગસ્થમમિત્રઘાતિનંવનૌકસસ્તેસહસાબહિસ્સ્થિતાઃ ।
દૃષ્ટવાઽપ્રમેયંગિરિશૃંગકલ્પંવિતત્રસુસ્તેહરિયૂથપાલાઃ ॥ 95 ॥
કેચિચ્છરણ્યંશરણંસ્મરામંવ્રજંતિકેચિદ્ વ્યથિતાઃપતંતિ ।
કેચિદ્ધશસ્મવ્યથિતાઃપતંતિકેચિદ્ભયાર્તાભુવિશેરતેસ્મ ॥ 96 ॥
તમદ્રિશૃંગપ્રતિમંકિરીટિનંસ્પૃશંતમાદિત્યમિવાઽત્મતેજસા ।
વનૌકસઃપ્રેક્ષ્યવિવૃદ્ધમદ્ભુતં 3 ભયાર્ધિતાદુદ્રુવિરેતતસ્તતઃ ॥ 97 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાંડે ષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥
