శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే యుద్ధకాండమ్ ।
అథ చతుఃసప్తతితమస్సర్గః ।
తయోస్తదాసాదితయోరణాగ్రేముమోహసైన్యంహరిపుంగవానామ్ ।
సుగ్రీవనీలాంగదజాంబవంతో న చాపికించిత్ప్రతిపేదిరేతే ॥ 1 ॥
తతోవిషణ్ణంసమవేక్ష్యసైన్యంవిభీషణోబుద్ధిమతాంవరిష్ఠః ।
ఉవాచశాఖమృగరాజవీరానాశ్వాసయన్నప్రతిమైర్వచోభిః ॥ 2 ॥
మాభైష్టనాస్త్యత్రవిషాదకాలోయదార్యపుత్త్రౌవివశౌవిషణ్ణౌ ।
స్వయంభువోవాక్యమథోద్వహంతౌయత్సాదితావింద్రజిదస్త్రజాలైః ॥ 3 ॥
తస్మైతుదత్తంపరమాస్త్రమేతత్స్వయంభువాబ్రాహ్మమమోఘవేగమ్ ।
తన్మానయంతౌయుధిరాజపుత్రౌనిపాతితౌకోఽత్రవిషాదకాలః ॥ 4 ॥
బ్రాహ్మమస్త్రంతతోధీమాన్మానయిత్వాతుమారుతిః ।
విభీషణవచశ్శ్రుత్వాహనూమాంస్తమథాబ్రవీత్ ॥ 5 ॥
ఏతస్మిన్నిహతేసైన్యేవానరాణాంతరస్వినామ్ ।
యోయోధారయతేప్రాణాంస్తంతమాశ్వాసయావ ॥ 6 ॥
తావుభౌయుగపవదీరౌహనూమద్రాక్షసోత్తమౌ ।
ఉల్కాహస్తౌతదారాత్రౌరణశీర్షేవిచేరతుః ॥ 7 ॥
భిన్నలాంగూలహస్తోరుపాదాంగులి శిరో ధరైః ।
స్రవద్భిః క్షతజం గాత్రైః ప్రస్రవద్భిః సమంతతః ॥ 8 ॥
పతితైఃపర్వతాకారైర్వానరైరభిసంకులామ్ ।
శస్సైశ్చపతితైర్దీప్తైర్దదృశాతేవసుంధరామ్ ॥ 9 ॥
సుగ్రీవమంగదంనీలంశరభంగంధమాదనమ్ ।
గవాక్షం చ సుషేణం చ వేగదర్శినమాహుకమ్ ॥ 10 ॥
మైందం నలం జ్యోతిముఖం ద్వివిదం పనసం తథా ।
విభీషణో హనూమాంశ్చ దదృశాతే హతాన్రణే ॥ 11 ॥
సప్తషష్టిర్హతాఃకోట్యోవానరాణాంతరస్వినామ్ ।
అహ్నఃపంచమశేషేణవల్లభేనస్వయంభువః ॥ 12 ॥
సాగరౌఘనిభంభీమందృష్టవాబాణార్దితంబలమ్ ।
మార్గతేజాంబవంతంస్మిహనూమాన్ సవిభీషణః ॥ 13 ॥
స్వభావజరయాయుక్తంవృద్ధంశరశతైశ్చితమ్ ।
ప్రజాపతిసుతంవీరంశామ్యంతమివపావకమ్ ॥ 14 ॥
దృష్టవాతముపసంగ్రమ్యపౌలస్త్యోవాక్యమబ్రవీత్ ।
చ్చిదార్యశరైస్తీక్ష్ణైర్నప్రాణాధ్వంసితాస్తవ ॥ 15 ॥
విభీషణవచశ్శ్రుత్వాజాంబవానృక్షపుంగవః ।
కృచ్ఛ్రాదభ్యుగ్దిరన్వాక్యమిదంవచనమబ్రవీత్ ॥ 16 ॥
నైరృతేంద్రమహావీర్యస్వరేణత్వాఽభిలక్ష్యే ।
పీడ్యమానశశితైర్బాణైర్నత్వాపశ్యామిచక్షుషా ॥ 17 ॥
అంజనాసుప్రజాయేనమాతరిశ్వా చ నైరృత ।
హనుమాన్ వానరశ్రేష్ఠఃప్రాణాన్ ధారయతేక్వచిత్ ॥ 18 ॥
శ్రుత్వాజాంబవతోవాక్యమువాచేదంవిభీషణః ।
ఆర్యపుత్రావతిక్రమ్యకస్మాత్పృచ్ఛసిమారుతిమ్ ॥ 19 ॥
నైవరాజనిసుగ్రీవేనాంగదేనాపిరాఘవే ।
ఆర్యసందర్శితస్స్నేహోయథావాయుసుతేపరః ॥ 20 ॥
విభీషణవచశ్శ్రుత్వాజాంబవాన్వాక్యమబ్రవీత్ ।
శృణునైరృతశార్దూలయస్మాత్ పృచ్ఛామిమారుతిమ్ ॥ 21 ॥
తస్మిన్జీవతివీరేతుహతమప్యహతంబలమ్ ।
హనూమత్యుజ్ఝితప్రాణేజీవంతోఽపివయం హృతా ॥ 22 ॥
ధరతేమారుతిస్తాతమారుతప్రతిమోయది ।
వైశ్వానరసమోవీర్వేజీవితాశాతతోభవేత్ ॥ 23 ॥
తతోవృద్ధముపాగమ్యనియమేనాభ్యవాదయత్ ।
గృహ్యజాంబవతఃపాదౌహనూమాన్మారుతాత్మజః ॥ 24 ॥
శ్రుత్వాహనుమతోవాక్యంతదాఽపివ్యథితేంద్రియః ।
పునర్జాతమివాత్మానంమన్యతేప్లవగోత్తమః ॥ 25 ॥
తతోఽబ్రవీన్మహాతేజాహనూమంతం స జాంబవాన్ ।
ఆగచ్ఛహరిశార్దూల వానరాంస్త్రాతుమర్హసి ॥ 26 ॥
నాన్యోవక్రమపర్యాప్తస్త్వమేషాంపరమస్సఖా ।
త్వత్పరాక్రమకాలోఽయంనాన్యంపశ్యామికథంచన ॥ 27 ॥
ఋక్ష్వానరవీరాణామనీకానిప్రహర్షయ ।
శల్యౌకురుచాప్యేతాసాదితౌరామలక్ష్మణౌ ॥ 28 ॥
గత్వాపరమమధ్వానముపర్యుపరిసాగరమ్ ।
హిమవంతంనగశ్రేష్ఠంహనుమన్గంతుమర్హసి ॥ 29 ॥
తతఃకాంచనమత్యుచ్చమృషభంపర్వతోత్తమమ్ ।
కైలాసశిఖరంచాపిద్రక్ష్యస్యరినిషూదన ॥ 30 ॥
తయోశశిఖరయోర్మధ్యేప్రదీప్తమతులప్రభమ్ ।
సర్యౌషధియుతంవీర ద్రక్ష్యస్యౌషధిపర్యతమ్ ॥ 31 ॥
తస్యవానరశార్దూల చతస్రో మూధి సంభవాః ।
ద్రక్ష్యస్యోషధయోదీప్తాదీపయ్నత్యోదిశోదశ ॥ 32 ॥
మృతసంజీవనీంచైవవిశల్యకరణీమపి ।
సువర్ణకరణీంచైవసంధానకరణీంతథా ॥ 33 ॥
తాస్సర్వాహనుమన్గృహ్వక్షిప్రమాగంతుమర్హసి ।
ఆశ్వాసయహరీన్ ప్రాణైర్యోజ్యగంధవహాత్మజ ॥ 34 ॥
శ్రుత్వాజాంబవతోవాక్యంహనూమాన్ హరిపుంగవః ।
ఆపూర్యతబలోద్ధర్షైస్తోయవేగైరివార్ణవః ॥ 35 ॥
స పర్వతతటాగ్రస్థః పీడయన్పర్వతోత్తరమ్ ।
హనూమాందృశ్యతే వీరో ద్వితీయ ఇవ పర్వతః ॥ 36 ॥
హరిపాదవినిర్భగ్నోనిషసాద స పర్వతః ।
న శశాకతదాత్మానంసోఢుంభృశనిపీడితః ॥ 37 ॥
తస్యపేతుర్నగాభూమౌహరివేగాచ్చజజ్వలుః ।
శృంగాణి చ వ్యశీర్యంతపీడితస్యహనూమతా ॥ 38 ॥
తస్మిన్ సంపీడ్యమానేతుభగ్నద్రుమశిలాతలే ।
న శేకుర్వానరాస్స్థాతుంఘూర్ణమానేనగోత్తమే ॥ 39 ॥
సాఘూర్ణితమహాద్వారాప్రభగ్నగృహగోపురా ।
లంకాత్రాసాకులారాత్రౌప్రవృత్తేవాభవత్తదా ॥ 40 ॥
పృథివీధరసంకాశోనిపీడ్యధరణీధరమ్ ।
పృథివీంక్షోభయామాససార్ణవాంమారుతాత్మజః ॥ 41 ॥
ఆరురోహతదాతస్మాద్ధరిర్మలయపర్వతమ్ ।
మేరుమందరసంకాశంనానాప్రస్రవణాకులమ్ ॥ 42 ॥
నానాద్రుమలతాకీర్ణంవికాసికమలోత్పలమ్ ।
సేవితందేవగంధర్వైష్షష్టియోజనముచ్ఛ్రితమ్ ॥ 43 ॥
విద్యాధరైర్మునిగణైరప్సరోభిర్నిషేవితమ్ ।
నానామృగగణాకీర్ణంబహుకందరశోభితమ్ ॥ 44 ॥
సర్వానాకులయంస్తత్రయక్షగంధర్వకిన్నరాన్ ।
హనుమాన్ మేఘసంకాశోవవృధేమారుతాత్మజః ॥ 45 ॥
పద్భ్యాంతుశైలమాపీడ్యబడబాముఖవన్ముఖమ్ ।
వివృత్యోగ్రంననాదోచ్చైస్త్రాసయన్నివరాక్షసాన్ ॥ 46 ॥
తస్యనానద్యమానస్యశ్రుత్వానినదమద్భుతమ్ ।
లంకాస్థారాక్షసాస్సర్వే న శేకుస్స్పందితుంభయాత్ ॥ 47 ॥
నమస్కృత్వాఽథరామాయమారుతిర్భీమవిక్రమః ।
రాఘవార్థేపరంకర్మసమీహతపరంతపః ॥ 48 ॥
స పుచ్ఛముద్యమ్యభుజంగకల్పంవినమ్యపృష్ఠంశ్రవణేనికుంచ్య ।
వివృత్యవక్త్రంబడబాముఖాభమాపుఫ్లువేవ్యోమనిచండవేగః ॥ 49 ॥
సవృక్షషండాంస్తరసాజహారశైలాన్ శిలాఃప్రాకృతవానరాంశ్చ ।
బాహూరువేగోద్ధతసంప్రణున్నాస్తేక్షీణవేగాస్సలిలేనిపేతుః ॥ 50 ॥
తౌప్రసార్యోరగభోగకల్పౌభుజౌభుజంగారినికాశవీర్యః ।
జగామమేరుంనగరాజమగ్య్రందిశఃప్రకర్షన్నివవాయుసూనుః ॥ 51 ॥
స సాగరంఘూర్ణితవీచిమాలంతథాభృశంభ్రామితసర్వసత్త్వమ్ ।
సమీక్షమాణస్సహసాజగామచక్రంయథావిష్ణుకరాగ్రముక్తమ్ ॥ 52 ॥
స పర్వతాన్వృక్షగవాన్ సరాంసినదీస్తటాకానిపురోత్తమాని ।
స్ఫీతాన్ జనాంతానపిసంప్రవీక్ష్యజగామవేగాపతితృతుల్యవేగః ॥ 53 ॥
ఆదిత్యపథమాశ్రిత్యజగామ స గతక్లమః ।
హనూమాంస్త్వరితోవీరఃపితృతుల్యపరాక్రమః ॥ 54 ॥
జవేనమహతాయుక్తోమారుతిర్మారుతోయథా ।
జగామహరిశార్దూలోదిశశ్శబ్దేనపూరయన్ ॥ 55 ॥
స్మ్మరన్జాంబవతోవాక్యంమారుతిర్వాతరంహసా ।
దదర్శసహసాగత్వాహిమవంతంమహాకపిః ॥ 56 ॥
నానాప్రస్రవణోపేతంనానాకందరనిర్ఘరమ్ ।
శ్వేతాభ్రచయసంకాశైశశిఖరైశ్చారుదర్శనైః ॥ 57 ॥
శోభితంవివిధైర్వృక్షైరగమత్పర్వతోత్తమమ్ ।
స తంసమాసాద్యమహానగేంద్రమతిప్రవృద్ధోత్తమఘోరశృంగమ్ ।
దదర్శపుణ్యానిమహాశ్రమాణిసురర్షిసంఘోత్తమసేవితాని ॥ 58 ॥
స బ్రహ్మకోశంరజతాలయం చ శక్రాలయంరుద్రశరప్రమోక్షమ్ ।
హయాననంబ్రహ్మశిరశ్చదీప్తందదర్శవైవస్వతకింకరాంశ్చ ॥ 59 ॥
వజ్రాలయం వైశ్వరణాలయం చ ।
సూర్యప్రభం సూర్యనిబంధనం చ ।
బ్రహ్మాసనం శంకరకార్ముకం చ ।
దదర్శ నాభిం చ వసుంధరాయాః ॥ 60 ॥
కైలాసమగ్య్రంహిమవచ్ఛిలాం చ తథర్షభంకాంచనశైలమగ్య్రమ్ ।
సందీప్తసర్వౌషధిసన్ప్రదీప్తందదర్శసర్వౌషధిపర్వతేంద్రమ్ ॥ 61 ॥
స తంసమీక్ష్యానలరశ్మిదీప్తంవిసిష్మియేవాసవదూతసూనుః ।
ఆవృత్యతంచౌషధిపర్వతేంద్రంతత్రౌషధీనాంవిచయంచకార ॥ 62 ॥
సయోజనసహస్రాణిసమతీత్యమహాకపిః ।
దివ్యౌషధిధరంశైలంవ్యచరన్మారుతాత్మజః ॥ 63 ॥
మహౌషధ్యస్తతస్సర్వాస్తస్మిన్ పర్వతసత్తమే ।
విజ్ఞాయార్థినమాయాంతంతతోజగ్మురదర్శనమ్ ॥ 64 ॥
స తామహాత్మాహనుమానపశ్యంశ్చుకోపకోపాచ్చభృశంననాద ।
అమృష్యమాణోఽనగినికాశచక్షుర్మహీధరేంద్రంతమువాచవాక్యమ్ ॥ 65 ॥
కీమేతదేవంసువినిశ్చితంతేయద్రాఘవేనాసికృతానుకంప ।
పశ్యాద్యమద్బాహుబలాభిభూతోవికీర్ణమాత్మానమథోనగేంద్ర ॥ 66 ॥
స తస్యశృంగంసనగంసనాగంసకాంచనంధాతుసహస్రజుష్టమ్ ।
వికీర్ణకూటంజ్వలితాగ్రసానుంప్రగృహ్యవేగాత్సహసోన్మమాథ ॥ 67 ॥
సతసముత్పాట్యఖముత్పపాతవిత్రాస్యలోకాన్ ససురాసురేంద్రాన్ ।
సంస్తూయమానఃఖచరైరనేకైర్జగామవేగాద్గరుడోగ్రవేగః ॥ 68 ॥
స భాస్కరాధ్వానమనుప్రపన్నస్తంభాస్కరాభంశిఖరంప్రగృహ్య ।
బభౌతదాభాస్కరసన్నికాశోరవేస్సమీపేప్రతిభాస్కరాభః ॥ 69 ॥
స తేనశైలేనభృశంరరాజశైలోపమోగంధవహాత్మజస్తు ।
సహస్రధారేణసపావకేనచక్రేణఖేవిష్ణురివార్పితేన ॥ 70 ॥
తంవానరాఃప్రేక్ష్యవినేదురుచ్చైస్సతానపిప్రేక్ష్యముదాననాద ।
తేషాంసముధ్ఘుష్టరవంనిశమ్యలంకాలయాభీమతరంవినేదుః ॥ 71 ॥
తతోమహాత్మానిపపాతతస్మిన్ శైలోత్తమేవానరసైన్యమథ్యే ।
హర్యుత్తమేభ్యశశిరసాఽభివాద్యవిభీషణంతత్ర స సస్వజే చ ॥ 72 ॥
తావప్యుభౌమానుషరాజపుత్రౌతంగంధమాఘ్రాయమహౌషధీనామ్ ।
బభూవతుస్తత్రతదావిశల్యావుత్తస్థురన్యే చ హరిప్రవీరాః ॥ 73 ॥
సర్వేవిశల్యావిరుజాఃక్షణేనహరిప్రవీరాశ్చహతాశ్చయేస్యుః ।
గంధేనతాసాంప్రవరౌషధీనాంసుప్తానిశాంతేష్వివసంప్రబుద్ధాః ॥ 74 ॥
దాప్రభృతిలంకాయాంయుధ్యంతేహరిరాక్షసాః ।
తదాప్రభృతిమానార్థమాజ్ఞయారావణస్య చ ॥ 75 ॥
యేహన్యంతేరణేతత్రరాక్షసాఃకపికుంజరైః ।
హతాహతాస్తుక్షిప్యంతేసర్వఏవతుసాగరే ॥ 76 ॥
తతోహరిర్గంధవహాత్మజస్తుతమోషధీశైలముదగ్రవేగః ।
నినాయవేగాద్ధిమవంతమేవపునశ్చరామేణసమాజగామ ॥ 77 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే యుద్ధకాండే చతుఃసప్తతితమస్సర్గః ॥
