શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાંડમ્ ।
અથ ચતુઃસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ।
તયોસ્તદાસાદિતયોરણાગ્રેમુમોહસૈન્યંહરિપુંગવાનામ્ ।
સુગ્રીવનીલાંગદજાંબવંતો ન ચાપિકિંચિત્પ્રતિપેદિરેતે ॥ 1 ॥
તતોવિષણ્ણંસમવેક્ષ્યસૈન્યંવિભીષણોબુદ્ધિમતાંવરિષ્ઠઃ ।
ઉવાચશાખમૃગરાજવીરાનાશ્વાસયન્નપ્રતિમૈર્વચોભિઃ ॥ 2 ॥
માભૈષ્ટનાસ્ત્યત્રવિષાદકાલોયદાર્યપુત્ત્રૌવિવશૌવિષણ્ણૌ ।
સ્વયંભુવોવાક્યમથોદ્વહંતૌયત્સાદિતાવિંદ્રજિદસ્ત્રજાલૈઃ ॥ 3 ॥
તસ્મૈતુદત્તંપરમાસ્ત્રમેતત્સ્વયંભુવાબ્રાહ્મમમોઘવેગમ્ ।
તન્માનયંતૌયુધિરાજપુત્રૌનિપાતિતૌકોઽત્રવિષાદકાલઃ ॥ 4 ॥
બ્રાહ્મમસ્ત્રંતતોધીમાન્માનયિત્વાતુમારુતિઃ ।
વિભીષણવચશ્શ્રુત્વાહનૂમાંસ્તમથાબ્રવીત્ ॥ 5 ॥
એતસ્મિન્નિહતેસૈન્યેવાનરાણાંતરસ્વિનામ્ ।
યોયોધારયતેપ્રાણાંસ્તંતમાશ્વાસયાવ ॥ 6 ॥
તાવુભૌયુગપવદીરૌહનૂમદ્રાક્ષસોત્તમૌ ।
ઉલ્કાહસ્તૌતદારાત્રૌરણશીર્ષેવિચેરતુઃ ॥ 7 ॥
ભિન્નલાંગૂલહસ્તોરુપાદાંગુલિ શિરો ધરૈઃ ।
સ્રવદ્ભિઃ ક્ષતજં ગાત્રૈઃ પ્રસ્રવદ્ભિઃ સમંતતઃ ॥ 8 ॥
પતિતૈઃપર્વતાકારૈર્વાનરૈરભિસંકુલામ્ ।
શસ્સૈશ્ચપતિતૈર્દીપ્તૈર્દદૃશાતેવસુંધરામ્ ॥ 9 ॥
સુગ્રીવમંગદંનીલંશરભંગંધમાદનમ્ ।
ગવાક્ષં ચ સુષેણં ચ વેગદર્શિનમાહુકમ્ ॥ 10 ॥
મૈંદં નલં જ્યોતિમુખં દ્વિવિદં પનસં તથા ।
વિભીષણો હનૂમાંશ્ચ દદૃશાતે હતાન્રણે ॥ 11 ॥
સપ્તષષ્ટિર્હતાઃકોટ્યોવાનરાણાંતરસ્વિનામ્ ।
અહ્નઃપંચમશેષેણવલ્લભેનસ્વયંભુવઃ ॥ 12 ॥
સાગરૌઘનિભંભીમંદૃષ્ટવાબાણાર્દિતંબલમ્ ।
માર્ગતેજાંબવંતંસ્મિહનૂમાન્ સવિભીષણઃ ॥ 13 ॥
સ્વભાવજરયાયુક્તંવૃદ્ધંશરશતૈશ્ચિતમ્ ।
પ્રજાપતિસુતંવીરંશામ્યંતમિવપાવકમ્ ॥ 14 ॥
દૃષ્ટવાતમુપસંગ્રમ્યપૌલસ્ત્યોવાક્યમબ્રવીત્ ।
ચ્ચિદાર્યશરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્નપ્રાણાધ્વંસિતાસ્તવ ॥ 15 ॥
વિભીષણવચશ્શ્રુત્વાજાંબવાનૃક્ષપુંગવઃ ।
કૃચ્છ્રાદભ્યુગ્દિરન્વાક્યમિદંવચનમબ્રવીત્ ॥ 16 ॥
નૈરૃતેંદ્રમહાવીર્યસ્વરેણત્વાઽભિલક્ષ્યે ।
પીડ્યમાનશશિતૈર્બાણૈર્નત્વાપશ્યામિચક્ષુષા ॥ 17 ॥
અંજનાસુપ્રજાયેનમાતરિશ્વા ચ નૈરૃત ।
હનુમાન્ વાનરશ્રેષ્ઠઃપ્રાણાન્ ધારયતેક્વચિત્ ॥ 18 ॥
શ્રુત્વાજાંબવતોવાક્યમુવાચેદંવિભીષણઃ ।
આર્યપુત્રાવતિક્રમ્યકસ્માત્પૃચ્છસિમારુતિમ્ ॥ 19 ॥
નૈવરાજનિસુગ્રીવેનાંગદેનાપિરાઘવે ।
આર્યસંદર્શિતસ્સ્નેહોયથાવાયુસુતેપરઃ ॥ 20 ॥
વિભીષણવચશ્શ્રુત્વાજાંબવાન્વાક્યમબ્રવીત્ ।
શૃણુનૈરૃતશાર્દૂલયસ્માત્ પૃચ્છામિમારુતિમ્ ॥ 21 ॥
તસ્મિન્જીવતિવીરેતુહતમપ્યહતંબલમ્ ।
હનૂમત્યુજ્ઝિતપ્રાણેજીવંતોઽપિવયં હૃતા ॥ 22 ॥
ધરતેમારુતિસ્તાતમારુતપ્રતિમોયદિ ।
વૈશ્વાનરસમોવીર્વેજીવિતાશાતતોભવેત્ ॥ 23 ॥
તતોવૃદ્ધમુપાગમ્યનિયમેનાભ્યવાદયત્ ।
ગૃહ્યજાંબવતઃપાદૌહનૂમાન્મારુતાત્મજઃ ॥ 24 ॥
શ્રુત્વાહનુમતોવાક્યંતદાઽપિવ્યથિતેંદ્રિયઃ ।
પુનર્જાતમિવાત્માનંમન્યતેપ્લવગોત્તમઃ ॥ 25 ॥
તતોઽબ્રવીન્મહાતેજાહનૂમંતં સ જાંબવાન્ ।
આગચ્છહરિશાર્દૂલ વાનરાંસ્ત્રાતુમર્હસિ ॥ 26 ॥
નાન્યોવક્રમપર્યાપ્તસ્ત્વમેષાંપરમસ્સખા ।
ત્વત્પરાક્રમકાલોઽયંનાન્યંપશ્યામિકથંચન ॥ 27 ॥
ઋક્ષ્વાનરવીરાણામનીકાનિપ્રહર્ષય ।
શલ્યૌકુરુચાપ્યેતાસાદિતૌરામલક્ષ્મણૌ ॥ 28 ॥
ગત્વાપરમમધ્વાનમુપર્યુપરિસાગરમ્ ।
હિમવંતંનગશ્રેષ્ઠંહનુમન્ગંતુમર્હસિ ॥ 29 ॥
તતઃકાંચનમત્યુચ્ચમૃષભંપર્વતોત્તમમ્ ।
કૈલાસશિખરંચાપિદ્રક્ષ્યસ્યરિનિષૂદન ॥ 30 ॥
તયોશશિખરયોર્મધ્યેપ્રદીપ્તમતુલપ્રભમ્ ।
સર્યૌષધિયુતંવીર દ્રક્ષ્યસ્યૌષધિપર્યતમ્ ॥ 31 ॥
તસ્યવાનરશાર્દૂલ ચતસ્રો મૂધિ સંભવાઃ ।
દ્રક્ષ્યસ્યોષધયોદીપ્તાદીપય્નત્યોદિશોદશ ॥ 32 ॥
મૃતસંજીવનીંચૈવવિશલ્યકરણીમપિ ।
સુવર્ણકરણીંચૈવસંધાનકરણીંતથા ॥ 33 ॥
તાસ્સર્વાહનુમન્ગૃહ્વક્ષિપ્રમાગંતુમર્હસિ ।
આશ્વાસયહરીન્ પ્રાણૈર્યોજ્યગંધવહાત્મજ ॥ 34 ॥
શ્રુત્વાજાંબવતોવાક્યંહનૂમાન્ હરિપુંગવઃ ।
આપૂર્યતબલોદ્ધર્ષૈસ્તોયવેગૈરિવાર્ણવઃ ॥ 35 ॥
સ પર્વતતટાગ્રસ્થઃ પીડયન્પર્વતોત્તરમ્ ।
હનૂમાંદૃશ્યતે વીરો દ્વિતીય ઇવ પર્વતઃ ॥ 36 ॥
હરિપાદવિનિર્ભગ્નોનિષસાદ સ પર્વતઃ ।
ન શશાકતદાત્માનંસોઢુંભૃશનિપીડિતઃ ॥ 37 ॥
તસ્યપેતુર્નગાભૂમૌહરિવેગાચ્ચજજ્વલુઃ ।
શૃંગાણિ ચ વ્યશીર્યંતપીડિતસ્યહનૂમતા ॥ 38 ॥
તસ્મિન્ સંપીડ્યમાનેતુભગ્નદ્રુમશિલાતલે ।
ન શેકુર્વાનરાસ્સ્થાતુંઘૂર્ણમાનેનગોત્તમે ॥ 39 ॥
સાઘૂર્ણિતમહાદ્વારાપ્રભગ્નગૃહગોપુરા ।
લંકાત્રાસાકુલારાત્રૌપ્રવૃત્તેવાભવત્તદા ॥ 40 ॥
પૃથિવીધરસંકાશોનિપીડ્યધરણીધરમ્ ।
પૃથિવીંક્ષોભયામાસસાર્ણવાંમારુતાત્મજઃ ॥ 41 ॥
આરુરોહતદાતસ્માદ્ધરિર્મલયપર્વતમ્ ।
મેરુમંદરસંકાશંનાનાપ્રસ્રવણાકુલમ્ ॥ 42 ॥
નાનાદ્રુમલતાકીર્ણંવિકાસિકમલોત્પલમ્ ।
સેવિતંદેવગંધર્વૈષ્ષષ્ટિયોજનમુચ્છ્રિતમ્ ॥ 43 ॥
વિદ્યાધરૈર્મુનિગણૈરપ્સરોભિર્નિષેવિતમ્ ।
નાનામૃગગણાકીર્ણંબહુકંદરશોભિતમ્ ॥ 44 ॥
સર્વાનાકુલયંસ્તત્રયક્ષગંધર્વકિન્નરાન્ ।
હનુમાન્ મેઘસંકાશોવવૃધેમારુતાત્મજઃ ॥ 45 ॥
પદ્ભ્યાંતુશૈલમાપીડ્યબડબામુખવન્મુખમ્ ।
વિવૃત્યોગ્રંનનાદોચ્ચૈસ્ત્રાસયન્નિવરાક્ષસાન્ ॥ 46 ॥
તસ્યનાનદ્યમાનસ્યશ્રુત્વાનિનદમદ્ભુતમ્ ।
લંકાસ્થારાક્ષસાસ્સર્વે ન શેકુસ્સ્પંદિતુંભયાત્ ॥ 47 ॥
નમસ્કૃત્વાઽથરામાયમારુતિર્ભીમવિક્રમઃ ।
રાઘવાર્થેપરંકર્મસમીહતપરંતપઃ ॥ 48 ॥
સ પુચ્છમુદ્યમ્યભુજંગકલ્પંવિનમ્યપૃષ્ઠંશ્રવણેનિકુંચ્ય ।
વિવૃત્યવક્ત્રંબડબામુખાભમાપુફ્લુવેવ્યોમનિચંડવેગઃ ॥ 49 ॥
સવૃક્ષષંડાંસ્તરસાજહારશૈલાન્ શિલાઃપ્રાકૃતવાનરાંશ્ચ ।
બાહૂરુવેગોદ્ધતસંપ્રણુન્નાસ્તેક્ષીણવેગાસ્સલિલેનિપેતુઃ ॥ 50 ॥
તૌપ્રસાર્યોરગભોગકલ્પૌભુજૌભુજંગારિનિકાશવીર્યઃ ।
જગામમેરુંનગરાજમગ્ય્રંદિશઃપ્રકર્ષન્નિવવાયુસૂનુઃ ॥ 51 ॥
સ સાગરંઘૂર્ણિતવીચિમાલંતથાભૃશંભ્રામિતસર્વસત્ત્વમ્ ।
સમીક્ષમાણસ્સહસાજગામચક્રંયથાવિષ્ણુકરાગ્રમુક્તમ્ ॥ 52 ॥
સ પર્વતાન્વૃક્ષગવાન્ સરાંસિનદીસ્તટાકાનિપુરોત્તમાનિ ।
સ્ફીતાન્ જનાંતાનપિસંપ્રવીક્ષ્યજગામવેગાપતિતૃતુલ્યવેગઃ ॥ 53 ॥
આદિત્યપથમાશ્રિત્યજગામ સ ગતક્લમઃ ।
હનૂમાંસ્ત્વરિતોવીરઃપિતૃતુલ્યપરાક્રમઃ ॥ 54 ॥
જવેનમહતાયુક્તોમારુતિર્મારુતોયથા ।
જગામહરિશાર્દૂલોદિશશ્શબ્દેનપૂરયન્ ॥ 55 ॥
સ્મ્મરન્જાંબવતોવાક્યંમારુતિર્વાતરંહસા ।
દદર્શસહસાગત્વાહિમવંતંમહાકપિઃ ॥ 56 ॥
નાનાપ્રસ્રવણોપેતંનાનાકંદરનિર્ઘરમ્ ।
શ્વેતાભ્રચયસંકાશૈશશિખરૈશ્ચારુદર્શનૈઃ ॥ 57 ॥
શોભિતંવિવિધૈર્વૃક્ષૈરગમત્પર્વતોત્તમમ્ ।
સ તંસમાસાદ્યમહાનગેંદ્રમતિપ્રવૃદ્ધોત્તમઘોરશૃંગમ્ ।
દદર્શપુણ્યાનિમહાશ્રમાણિસુરર્ષિસંઘોત્તમસેવિતાનિ ॥ 58 ॥
સ બ્રહ્મકોશંરજતાલયં ચ શક્રાલયંરુદ્રશરપ્રમોક્ષમ્ ।
હયાનનંબ્રહ્મશિરશ્ચદીપ્તંદદર્શવૈવસ્વતકિંકરાંશ્ચ ॥ 59 ॥
વજ્રાલયં વૈશ્વરણાલયં ચ ।
સૂર્યપ્રભં સૂર્યનિબંધનં ચ ।
બ્રહ્માસનં શંકરકાર્મુકં ચ ।
દદર્શ નાભિં ચ વસુંધરાયાઃ ॥ 60 ॥
કૈલાસમગ્ય્રંહિમવચ્છિલાં ચ તથર્ષભંકાંચનશૈલમગ્ય્રમ્ ।
સંદીપ્તસર્વૌષધિસન્પ્રદીપ્તંદદર્શસર્વૌષધિપર્વતેંદ્રમ્ ॥ 61 ॥
સ તંસમીક્ષ્યાનલરશ્મિદીપ્તંવિસિષ્મિયેવાસવદૂતસૂનુઃ ।
આવૃત્યતંચૌષધિપર્વતેંદ્રંતત્રૌષધીનાંવિચયંચકાર ॥ 62 ॥
સયોજનસહસ્રાણિસમતીત્યમહાકપિઃ ।
દિવ્યૌષધિધરંશૈલંવ્યચરન્મારુતાત્મજઃ ॥ 63 ॥
મહૌષધ્યસ્તતસ્સર્વાસ્તસ્મિન્ પર્વતસત્તમે ।
વિજ્ઞાયાર્થિનમાયાંતંતતોજગ્મુરદર્શનમ્ ॥ 64 ॥
સ તામહાત્માહનુમાનપશ્યંશ્ચુકોપકોપાચ્ચભૃશંનનાદ ।
અમૃષ્યમાણોઽનગિનિકાશચક્ષુર્મહીધરેંદ્રંતમુવાચવાક્યમ્ ॥ 65 ॥
કીમેતદેવંસુવિનિશ્ચિતંતેયદ્રાઘવેનાસિકૃતાનુકંપ ।
પશ્યાદ્યમદ્બાહુબલાભિભૂતોવિકીર્ણમાત્માનમથોનગેંદ્ર ॥ 66 ॥
સ તસ્યશૃંગંસનગંસનાગંસકાંચનંધાતુસહસ્રજુષ્ટમ્ ।
વિકીર્ણકૂટંજ્વલિતાગ્રસાનુંપ્રગૃહ્યવેગાત્સહસોન્મમાથ ॥ 67 ॥
સતસમુત્પાટ્યખમુત્પપાતવિત્રાસ્યલોકાન્ સસુરાસુરેંદ્રાન્ ।
સંસ્તૂયમાનઃખચરૈરનેકૈર્જગામવેગાદ્ગરુડોગ્રવેગઃ ॥ 68 ॥
સ ભાસ્કરાધ્વાનમનુપ્રપન્નસ્તંભાસ્કરાભંશિખરંપ્રગૃહ્ય ।
બભૌતદાભાસ્કરસન્નિકાશોરવેસ્સમીપેપ્રતિભાસ્કરાભઃ ॥ 69 ॥
સ તેનશૈલેનભૃશંરરાજશૈલોપમોગંધવહાત્મજસ્તુ ।
સહસ્રધારેણસપાવકેનચક્રેણખેવિષ્ણુરિવાર્પિતેન ॥ 70 ॥
તંવાનરાઃપ્રેક્ષ્યવિનેદુરુચ્ચૈસ્સતાનપિપ્રેક્ષ્યમુદાનનાદ ।
તેષાંસમુધ્ઘુષ્ટરવંનિશમ્યલંકાલયાભીમતરંવિનેદુઃ ॥ 71 ॥
તતોમહાત્માનિપપાતતસ્મિન્ શૈલોત્તમેવાનરસૈન્યમથ્યે ।
હર્યુત્તમેભ્યશશિરસાઽભિવાદ્યવિભીષણંતત્ર સ સસ્વજે ચ ॥ 72 ॥
તાવપ્યુભૌમાનુષરાજપુત્રૌતંગંધમાઘ્રાયમહૌષધીનામ્ ।
બભૂવતુસ્તત્રતદાવિશલ્યાવુત્તસ્થુરન્યે ચ હરિપ્રવીરાઃ ॥ 73 ॥
સર્વેવિશલ્યાવિરુજાઃક્ષણેનહરિપ્રવીરાશ્ચહતાશ્ચયેસ્યુઃ ।
ગંધેનતાસાંપ્રવરૌષધીનાંસુપ્તાનિશાંતેષ્વિવસંપ્રબુદ્ધાઃ ॥ 74 ॥
દાપ્રભૃતિલંકાયાંયુધ્યંતેહરિરાક્ષસાઃ ।
તદાપ્રભૃતિમાનાર્થમાજ્ઞયારાવણસ્ય ચ ॥ 75 ॥
યેહન્યંતેરણેતત્રરાક્ષસાઃકપિકુંજરૈઃ ।
હતાહતાસ્તુક્ષિપ્યંતેસર્વએવતુસાગરે ॥ 76 ॥
તતોહરિર્ગંધવહાત્મજસ્તુતમોષધીશૈલમુદગ્રવેગઃ ।
નિનાયવેગાદ્ધિમવંતમેવપુનશ્ચરામેણસમાજગામ ॥ 77 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાંડે ચતુઃસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ॥
