శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే యుద్ధకాండమ్ ।
అథ త్రినవతితమస్సర్గః ।
తతఃపౌలస్త్యసచివాశ్రుత్వాచేంద్రజితోవధమ్ ।
ఆచచక్షురభిజ్ఞాయదశగ్రీవాయసవ్యథాః ॥ 1 ॥
యుద్ధేహతోమహారాజలక్ష్మణేనతవాత్మజః ।
విభీషణసహాయేనమిషతాంనోమహాద్యుతిః ॥ 2 ॥
శూరంశూరేణసమ్గమ్యసమ్యుగేష్వపరాజితః ।
లక్ష్మణేనహతశ్శూరఃపుత్రస్తేమహేంద్రజిత్ ॥ 3 ॥
గతస్సపరమాన్లోకాన్శరైస్సంతాప్యలక్ష్మణమ్ ।
స తంప్రతిభయంశ్రుత్వావధంపుత్రస్యదారుణమ్ ॥ 4 ॥
ఘోరమింద్రజితఃసంఖ్యేకశ్మలంప్రావిశన్మహత్ ।
ఉపలభ్యచిరాత్సంజ్ఞాం రాజారాక్షసపుంగవ ॥ 5 ॥
పుత్రశోకాకులోదీనోవిలలాపాకులేంద్రియః ।
హారాక్షసచమూముఖ్యమమవత్సమహాబల ॥ 6 ॥
జిత్వేంద్రంకథమద్యత్వంలక్ష్మణస్యవశంగతః ।
ననుత్వమిషుభిఃక్రుద్ధోభింద్యాఃకాలాంతకావపి ॥ 7 ॥
మందరస్యాపిశృంగాణికింపునర్లక్ష్మణంయుధి ।
అద్యవైనస్వతోరాజాభూయోబహుమతోమమ ॥ 8 ॥
యేనాద్యత్వంమహాబాహో సంయుక్తఃకాలధర్మణా ।
ఏషపంథాఃసుయోధానాంసర్వామరగణేష్వపి ॥ 9 ॥
యఃకృతేహన్యతేభర్తుస్సపుమాన్స్వర్గమృచ్ఛతి ।
అద్యదేవగణాస్సర్వేలోకపాలామహర్షయః ॥ 10 ॥
హతమింద్రజితందృష్టవాసుఖంస్వప్స్యంతినిర్భయాః ।
అద్యలోకాస్త్రయః కృత్స్నాపృథివీ చ సకాననా ॥ 11 ॥
ఏకేనేంద్రజితాహీనాశూన్యేవప్రతిభాతిమే ।
అద్యనైరృతకన్యానాంశ్రోష్యామ్యంతఃపురేరవమ్ ॥ 12 ॥
కరేణుసంఘస్యయథానినాదంగిరిగహ్వరే ।
యౌవరాజ్యం చ లంకాం చ రక్షాంసి చ పరంతప ॥ 13 ॥
మాతరంమాం చ భార్యాశ్చక్వగతోఽసివిహాయనః ।
మమనామత్వయావీరగతస్యయమసాదనమ్ ॥ 14 ॥
ప్రేతకార్యాణికార్యాణివిపరీతేహివర్తసే ।
స త్వంజీవతిసుగ్రీవేలక్ష్మణేన చ రాఘవే ॥ 15 ॥
మమశల్యమనుద్ధృత్యక్వగతోఽసివిహాయనః ।
ఏవమాదివిలాపార్తంరావణంరాక్షసాధిపమ్ ॥ 16 ॥
ఆవివేశమహాన్ కోపఃపుత్రవ్యసనసంభవః ।
ప్రకృత్యాకోపనంహ్యేనంపుత్రస్యపునరాధయః ॥ 17 ॥
దీప్తంసందీపయామాసుర్ఘర్మేఽర్కమివరశ్మయః ।
లలాటేభ్రుకుటీభిశ్చసంగతాభిర్వ్యరోచత ॥ 18 ॥
యుగాంతేసహనక్రైస్తుమహోర్మిభిరివోదధిః ।
కోపాద్విజృంభమాణస్యవక్త్రాద్వ్యక్తమివజ్వలన్ ॥ 19 ॥
ఉత్పపాతసధూమానగిర్వృత్రస్యవదనాదివ ।
స పుత్రవధసంతప్తశ్శూరఃక్రోధవశంగతః ॥ 20 ॥
సమీక్ష్యరావణోబుద్ధ్యావైదేహ్యారోచయద్వధమ్ ।
తస్యప్రకృత్యారక్తే చ రక్తేక్రోథానగినాపి చ ॥ 21 ॥
రావణస్యమహాఘోరేదీప్తేనేత్రేబభూవతుః ।
ఘోరంప్రకృత్యారూపంతత్తస్యక్రోధాగ్నిమూర్ఛితమ్ ॥ 22 ॥
బభూవరూపంక్రుద్ధస్యరుద్రస్యేవదురాసదమ్ ।
తస్యక్రుద్ధస్యనేత్రాభ్యాంప్రాపతన్నాశ్రృబిందవః ॥ 23 ॥
దీపాభ్యామివదీప్తాభ్యాంసార్చిషస్స్నేహబిందవః ।
దంతావనిదశతస్తస్యశ్రూయతేదశనస్వనః ॥ 24 ॥
యంత్రస్యావేష్ట్యమాణస్య మహతో దానవైరివ ।
కాలానగిరివసంక్రుద్ధోయాంయాందిశమవైక్షత ॥ 25 ॥
తస్యాంతస్యాంభయత్రస్తారాక్షసాస్సన్విలియలిరే ।
తమంతకమివక్రుద్ధంచరాచరచిఖాదిషుమ్ ॥ 26 ॥
వీక్షమాణందిశస్సర్వారాక్షసానోపచక్రముః ।
తతఃపరమసంక్రుద్ధోరావణోరాక్షసాధిపః ॥ 27 ॥
అబ్రవీద్రక్షసాంమధ్యేసంస్తంభయిషురాహవే ।
మయావర్షసహస్రాణిచరిత్వాపరమంతపః ॥ 28 ॥
తేషుతేష్వవకాశేషుస్వయంభూఃపరితోషితః ।
తస్యైవతపసోవ్యుష్ట్యాప్రసాదాచ్ఛస్వయంభువః ॥ 29 ॥
నాసురేభ్యో న దేవేభ్యోభయంమమకదాచన ।
కవచంబ్రహ్మదత్తంమేయదాదిత్యసమప్రభమ్ ॥ 30 ॥
దేవాసురవిమర్ధేషు న భిన్నంవజ్రముష్టిభిః ।
తేనమామద్యసమ్యుక్తంరథస్థమిహసమ్యుగే ॥ 31 ॥
ప్రతీయాత్కోఽద్యమామాజౌసాక్షాదపిపురందరః ।
త్తదాతిప్రసన్నేనసశరంకార్ముకంమహత్ ॥ 32 ॥
దేవాసురవిమర్ధేషుమమదత్తంస్వయంభువా ।
అద్యతూర్యశతైర్భీమంధనురుత్థాప్యతాంమమ ॥ 33 ॥
రామలక్ష్మణయోరేవవధాయపరమాహవే ।
స పుత్రవధసంతప్తఃక్రూరఃక్రోధవశంగతః ॥ 34 ॥
సమీక్ష్యరావణోబుద్ధ్యాసీతాంహంతుంవ్యవస్యత ।
ప్రత్యవేక్ష్యతామ్రాక్షస్సుఘోరోఘోరదర్శనః ॥ 35 ॥
దీనోదీనస్వరాన్సర్వాంస్తానువాచనిశాచరాన్ ।
మాయయామమవత్సేనవంచనార్థంవనౌకసామ్ ॥ 36 ॥
కించిదేవహతంతత్రసీతేయమితిదర్శితమ్ ।
తదిదంతథ్యమేవాహంకరిష్యేప్రియమాత్మనః ॥ 37 ॥
వైదేహీంనాశయిష్యామిక్షత్రబంధుమనువ్రతామ్ ।
ఇత్యేవముక్త్వాసచివాన్ఖంగమాశుపరామృశత్ ॥ 38 ॥
ఉత్ప్లుత్యగుణసంపన్నంవిమలాంబరవర్చసమ్ ।
నిష్పపాత స వేగేనసభార్యఃసచివైర్వృతః ॥ 39 ॥
రావణఃపుత్రశోకేనభృశమాకులచేతనః ।
సంక్రుద్ధఃఖడగమాదాయసహసాయత్రమైథిలీ ॥ 40 ॥
వ్రజంతంరాక్షసంప్రేక్ష్యసింహనాదంవిచక్రుశుః ।
ఊచుశ్చాన్యోన్యమాలింగ్యసంక్రుద్ధంప్రేక్ష్యరాక్షసమ్ ॥ 41 ॥
అద్యైనంతావుభౌదృష్టవాభ్రాతరౌప్రవ్యధిష్యతః ।
లోకపాలాహిచత్వారఃక్రుద్ధేనానేనతర్జితాః ॥ 42 ॥
బహవఃశత్రవశ్చాన్యేసమ్యుగేష్వభిపాతితాః ।
త్రిషులోకేషురత్నానిభుఙక్తేచాహృత్యరావణః ॥ 43 ॥
విక్రమే చ బలేచైవనాస్త్యస్యసదృశోభువి ।
తేషాంసంజల్పమానామశోకవనికాంగతామ్ ॥ 44 ॥
అభిదుద్రావవైదేహీంరావణఃక్రోధమూర్ఛితః ।
వార్యమాణఃసుసంక్రుద్ధఃసుహృద్భిర్హితబుద్ధిభిః ॥ 45 ॥
అభ్యధావతసంక్రుద్ధఃఖేగ్రహోరోహిణీమివ ।
మైథిలీరక్ష్యమాణాతురాక్షసీరనిందితా ॥ 46 ॥
దదర్శరాక్షసంక్రుద్ధంనిస్త్రింశవరధారిణమ్ ।
తంనిశామ్యసవిస్త్రింశంవ్యథితాజనకాత్మజా ॥ 47 ॥
నివార్యమాణంబహుశఃసుహృద్భిరనివర్తినమ్ ।
సీతాదుఃఖసమావిష్టావిలపంతీదమబ్రవీత్ ॥ 48 ॥
యథాయంమామభిక్రుద్ధఃసమభిద్రవతిస్వయమ్ ।
వధిష్యతిసనాథాంమామనాథామివదుర్మతిః ॥ 49 ॥
బహుశశ్చోదయామాసభర్తారంమామనువ్రతామ్ ।
భార్యాభవరమస్వేతిప్రత్యాఖ్యాతోధ్రువంమయా ॥ 50 ॥
సోఽయంమామనుపస్థానేవ్యక్తంనైరాశ్యమాగతః ।
క్రోధమోహసమావిష్టోనిహంతుంమాంసముద్యతః ॥ 51 ॥
అథవాతౌనరవ్యాఘ్రౌభ్రాతరౌరామలక్ష్మణౌ ।
మన్నిమిత్తమనార్యేణసమరేఽద్యనిపాతితౌ ॥ 52 ॥
భైరవోహిమహాన్నాదోరాక్షసానాంశ్రుతోమయా ।
బహూనామిహహృష్టానాంతథావిక్రోశతాంప్రియమ్ ॥ 53 ॥
అహోధిఙ్మన్నిమిత్తోఽయంవినాశోరాజపుత్రయోః ।
అథవాపుత్రశోకేనాహత్యారామలక్ష్మణౌ ॥ 54 ॥
విధమిష్యతిమాంరౌద్రోరాక్షసఃపాపనిశ్చయః ।
హనూమతస్తుతద్వాక్యం న కృతంక్షుద్రయామయా ॥ 55 ॥
యద్యహంతస్యపృష్ఠేవతదాయాసమనిర్జితా ।
నాద్యైవమనుశోచేయంభర్తురంకగతాసతీ ॥ 56 ॥
మన్యేతుహృదయంతస్యాఃకౌసల్యాయాఃఫలిష్యతి ।
ఏకపుత్రాయదాపుత్రంవినష్టంశ్రోష్యతేయుధి ॥ 57 ॥
సాహిజన్మ చ బాల్యం చ యౌవనం చ మహాత్మనః ।
ధర్మకార్యాణిరూపం చ రుదతీసంస్మరిష్యతి ॥ 58 ॥
నిరాశానిహతేపుత్రేదత్త్వాశ్రాద్ధమచేతనా ।
అగ్నిమావేక్ష్యతేనూనమాపోవాపిప్రవేక్ష్యతి ॥ 59 ॥
ధిగస్తుకుబ్జామసతీంమంథరాంపాపనిశ్చయామ్ ।
యన్నిమిత్తమిమంశోకంకౌసల్యాప్రతిపత్స్యతే ॥ 60 ॥
ఇత్యేవంమైథిలీందృష్టవావిలపంతీంతపస్వినీమ్ ।
రోహిణీమివచంద్రేణవినాగ్రహవశంగతామ్ ॥ 61 ॥
ఏతస్మిన్నంతరేతస్యామాత్యఃశీలవాన్ శుచిః ।
సుపార్శ్వోనామమేధావీరావణంరక్షసేశ్వరమ్ ॥ 62 ॥
నివార్యమాణఃసచివైరిదంవచనమబ్రవీత్ ।
కథంనామదశగ్రీవ సాక్షద్వైశ్రవణానుజ ॥ 63 ॥
హంతుమిచ్ఛసివైదేహీంక్రోధాద్ధర్మమపాస్య చ ।
వేదవిద్యావ్రతస్నాతఃస్వకర్మనిరతస్తథా ॥ 64 ॥
స్త్రియఃకస్మాద్వధంవీరమన్యసేరాక్షసేశ్వర ।
మైథిలీంరూపసంపన్నాంప్రత్యవేక్షస్వపార్థివ ॥ 65 ॥
తస్మిన్నేవసహాస్మాభిరాహేవక్రోధముత్సృజ ।
అభ్యుత్థానంత్వమద్యైవకృష్ణపక్షచతుర్ధశీమ్ ॥ 66 ॥
కృత్వానిర్యాహ్యమావాస్యాంవిజయాయబలైర్వృతః ।
శూరఃధీమాన్ రథీఖడగీరథప్రవమాస్థితః ॥ 67 ॥
హత్వాదాశరథింరామంభవాన్ ప్రాప్స్యసిమైథిలీమ్ ।
స తద్దురాత్మాసుహృదానివేదితంవచఃసుధర్మ్యంప్రతిగృహ్యరావణః ।
గృహంజగామథతతశ్చవీర్యవాన్ పునఃసభాం చ ప్రయయౌసుహృద్వృతః ॥ 68 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే యుద్ధకాండే త్రినవతితమస్సర్గః ॥
