શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાંડમ્ ।
અથ ત્રિનવતિતમસ્સર્ગઃ ।
તતઃપૌલસ્ત્યસચિવાશ્રુત્વાચેંદ્રજિતોવધમ્ ।
આચચક્ષુરભિજ્ઞાયદશગ્રીવાયસવ્યથાઃ ॥ 1 ॥
યુદ્ધેહતોમહારાજલક્ષ્મણેનતવાત્મજઃ ।
વિભીષણસહાયેનમિષતાંનોમહાદ્યુતિઃ ॥ 2 ॥
શૂરંશૂરેણસમ્ગમ્યસમ્યુગેષ્વપરાજિતઃ ।
લક્ષ્મણેનહતશ્શૂરઃપુત્રસ્તેમહેંદ્રજિત્ ॥ 3 ॥
ગતસ્સપરમાન્લોકાન્શરૈસ્સંતાપ્યલક્ષ્મણમ્ ।
સ તંપ્રતિભયંશ્રુત્વાવધંપુત્રસ્યદારુણમ્ ॥ 4 ॥
ઘોરમિંદ્રજિતઃસંખ્યેકશ્મલંપ્રાવિશન્મહત્ ।
ઉપલભ્યચિરાત્સંજ્ઞાં રાજારાક્ષસપુંગવ ॥ 5 ॥
પુત્રશોકાકુલોદીનોવિલલાપાકુલેંદ્રિયઃ ।
હારાક્ષસચમૂમુખ્યમમવત્સમહાબલ ॥ 6 ॥
જિત્વેંદ્રંકથમદ્યત્વંલક્ષ્મણસ્યવશંગતઃ ।
નનુત્વમિષુભિઃક્રુદ્ધોભિંદ્યાઃકાલાંતકાવપિ ॥ 7 ॥
મંદરસ્યાપિશૃંગાણિકિંપુનર્લક્ષ્મણંયુધિ ।
અદ્યવૈનસ્વતોરાજાભૂયોબહુમતોમમ ॥ 8 ॥
યેનાદ્યત્વંમહાબાહો સંયુક્તઃકાલધર્મણા ।
એષપંથાઃસુયોધાનાંસર્વામરગણેષ્વપિ ॥ 9 ॥
યઃકૃતેહન્યતેભર્તુસ્સપુમાન્સ્વર્ગમૃચ્છતિ ।
અદ્યદેવગણાસ્સર્વેલોકપાલામહર્ષયઃ ॥ 10 ॥
હતમિંદ્રજિતંદૃષ્ટવાસુખંસ્વપ્સ્યંતિનિર્ભયાઃ ।
અદ્યલોકાસ્ત્રયઃ કૃત્સ્નાપૃથિવી ચ સકાનના ॥ 11 ॥
એકેનેંદ્રજિતાહીનાશૂન્યેવપ્રતિભાતિમે ।
અદ્યનૈરૃતકન્યાનાંશ્રોષ્યામ્યંતઃપુરેરવમ્ ॥ 12 ॥
કરેણુસંઘસ્યયથાનિનાદંગિરિગહ્વરે ।
યૌવરાજ્યં ચ લંકાં ચ રક્ષાંસિ ચ પરંતપ ॥ 13 ॥
માતરંમાં ચ ભાર્યાશ્ચક્વગતોઽસિવિહાયનઃ ।
મમનામત્વયાવીરગતસ્યયમસાદનમ્ ॥ 14 ॥
પ્રેતકાર્યાણિકાર્યાણિવિપરીતેહિવર્તસે ।
સ ત્વંજીવતિસુગ્રીવેલક્ષ્મણેન ચ રાઘવે ॥ 15 ॥
મમશલ્યમનુદ્ધૃત્યક્વગતોઽસિવિહાયનઃ ।
એવમાદિવિલાપાર્તંરાવણંરાક્ષસાધિપમ્ ॥ 16 ॥
આવિવેશમહાન્ કોપઃપુત્રવ્યસનસંભવઃ ।
પ્રકૃત્યાકોપનંહ્યેનંપુત્રસ્યપુનરાધયઃ ॥ 17 ॥
દીપ્તંસંદીપયામાસુર્ઘર્મેઽર્કમિવરશ્મયઃ ।
લલાટેભ્રુકુટીભિશ્ચસંગતાભિર્વ્યરોચત ॥ 18 ॥
યુગાંતેસહનક્રૈસ્તુમહોર્મિભિરિવોદધિઃ ।
કોપાદ્વિજૃંભમાણસ્યવક્ત્રાદ્વ્યક્તમિવજ્વલન્ ॥ 19 ॥
ઉત્પપાતસધૂમાનગિર્વૃત્રસ્યવદનાદિવ ।
સ પુત્રવધસંતપ્તશ્શૂરઃક્રોધવશંગતઃ ॥ 20 ॥
સમીક્ષ્યરાવણોબુદ્ધ્યાવૈદેહ્યારોચયદ્વધમ્ ।
તસ્યપ્રકૃત્યારક્તે ચ રક્તેક્રોથાનગિનાપિ ચ ॥ 21 ॥
રાવણસ્યમહાઘોરેદીપ્તેનેત્રેબભૂવતુઃ ।
ઘોરંપ્રકૃત્યારૂપંતત્તસ્યક્રોધાગ્નિમૂર્છિતમ્ ॥ 22 ॥
બભૂવરૂપંક્રુદ્ધસ્યરુદ્રસ્યેવદુરાસદમ્ ।
તસ્યક્રુદ્ધસ્યનેત્રાભ્યાંપ્રાપતન્નાશ્રૃબિંદવઃ ॥ 23 ॥
દીપાભ્યામિવદીપ્તાભ્યાંસાર્ચિષસ્સ્નેહબિંદવઃ ।
દંતાવનિદશતસ્તસ્યશ્રૂયતેદશનસ્વનઃ ॥ 24 ॥
યંત્રસ્યાવેષ્ટ્યમાણસ્ય મહતો દાનવૈરિવ ।
કાલાનગિરિવસંક્રુદ્ધોયાંયાંદિશમવૈક્ષત ॥ 25 ॥
તસ્યાંતસ્યાંભયત્રસ્તારાક્ષસાસ્સન્વિલિયલિરે ।
તમંતકમિવક્રુદ્ધંચરાચરચિખાદિષુમ્ ॥ 26 ॥
વીક્ષમાણંદિશસ્સર્વારાક્ષસાનોપચક્રમુઃ ।
તતઃપરમસંક્રુદ્ધોરાવણોરાક્ષસાધિપઃ ॥ 27 ॥
અબ્રવીદ્રક્ષસાંમધ્યેસંસ્તંભયિષુરાહવે ।
મયાવર્ષસહસ્રાણિચરિત્વાપરમંતપઃ ॥ 28 ॥
તેષુતેષ્વવકાશેષુસ્વયંભૂઃપરિતોષિતઃ ।
તસ્યૈવતપસોવ્યુષ્ટ્યાપ્રસાદાચ્છસ્વયંભુવઃ ॥ 29 ॥
નાસુરેભ્યો ન દેવેભ્યોભયંમમકદાચન ।
કવચંબ્રહ્મદત્તંમેયદાદિત્યસમપ્રભમ્ ॥ 30 ॥
દેવાસુરવિમર્ધેષુ ન ભિન્નંવજ્રમુષ્ટિભિઃ ।
તેનમામદ્યસમ્યુક્તંરથસ્થમિહસમ્યુગે ॥ 31 ॥
પ્રતીયાત્કોઽદ્યમામાજૌસાક્ષાદપિપુરંદરઃ ।
ત્તદાતિપ્રસન્નેનસશરંકાર્મુકંમહત્ ॥ 32 ॥
દેવાસુરવિમર્ધેષુમમદત્તંસ્વયંભુવા ।
અદ્યતૂર્યશતૈર્ભીમંધનુરુત્થાપ્યતાંમમ ॥ 33 ॥
રામલક્ષ્મણયોરેવવધાયપરમાહવે ।
સ પુત્રવધસંતપ્તઃક્રૂરઃક્રોધવશંગતઃ ॥ 34 ॥
સમીક્ષ્યરાવણોબુદ્ધ્યાસીતાંહંતુંવ્યવસ્યત ।
પ્રત્યવેક્ષ્યતામ્રાક્ષસ્સુઘોરોઘોરદર્શનઃ ॥ 35 ॥
દીનોદીનસ્વરાન્સર્વાંસ્તાનુવાચનિશાચરાન્ ।
માયયામમવત્સેનવંચનાર્થંવનૌકસામ્ ॥ 36 ॥
કિંચિદેવહતંતત્રસીતેયમિતિદર્શિતમ્ ।
તદિદંતથ્યમેવાહંકરિષ્યેપ્રિયમાત્મનઃ ॥ 37 ॥
વૈદેહીંનાશયિષ્યામિક્ષત્રબંધુમનુવ્રતામ્ ।
ઇત્યેવમુક્ત્વાસચિવાન્ખંગમાશુપરામૃશત્ ॥ 38 ॥
ઉત્પ્લુત્યગુણસંપન્નંવિમલાંબરવર્ચસમ્ ।
નિષ્પપાત સ વેગેનસભાર્યઃસચિવૈર્વૃતઃ ॥ 39 ॥
રાવણઃપુત્રશોકેનભૃશમાકુલચેતનઃ ।
સંક્રુદ્ધઃખડગમાદાયસહસાયત્રમૈથિલી ॥ 40 ॥
વ્રજંતંરાક્ષસંપ્રેક્ષ્યસિંહનાદંવિચક્રુશુઃ ।
ઊચુશ્ચાન્યોન્યમાલિંગ્યસંક્રુદ્ધંપ્રેક્ષ્યરાક્ષસમ્ ॥ 41 ॥
અદ્યૈનંતાવુભૌદૃષ્ટવાભ્રાતરૌપ્રવ્યધિષ્યતઃ ।
લોકપાલાહિચત્વારઃક્રુદ્ધેનાનેનતર્જિતાઃ ॥ 42 ॥
બહવઃશત્રવશ્ચાન્યેસમ્યુગેષ્વભિપાતિતાઃ ।
ત્રિષુલોકેષુરત્નાનિભુઙક્તેચાહૃત્યરાવણઃ ॥ 43 ॥
વિક્રમે ચ બલેચૈવનાસ્ત્યસ્યસદૃશોભુવિ ।
તેષાંસંજલ્પમાનામશોકવનિકાંગતામ્ ॥ 44 ॥
અભિદુદ્રાવવૈદેહીંરાવણઃક્રોધમૂર્છિતઃ ।
વાર્યમાણઃસુસંક્રુદ્ધઃસુહૃદ્ભિર્હિતબુદ્ધિભિઃ ॥ 45 ॥
અભ્યધાવતસંક્રુદ્ધઃખેગ્રહોરોહિણીમિવ ।
મૈથિલીરક્ષ્યમાણાતુરાક્ષસીરનિંદિતા ॥ 46 ॥
દદર્શરાક્ષસંક્રુદ્ધંનિસ્ત્રિંશવરધારિણમ્ ।
તંનિશામ્યસવિસ્ત્રિંશંવ્યથિતાજનકાત્મજા ॥ 47 ॥
નિવાર્યમાણંબહુશઃસુહૃદ્ભિરનિવર્તિનમ્ ।
સીતાદુઃખસમાવિષ્ટાવિલપંતીદમબ્રવીત્ ॥ 48 ॥
યથાયંમામભિક્રુદ્ધઃસમભિદ્રવતિસ્વયમ્ ।
વધિષ્યતિસનાથાંમામનાથામિવદુર્મતિઃ ॥ 49 ॥
બહુશશ્ચોદયામાસભર્તારંમામનુવ્રતામ્ ।
ભાર્યાભવરમસ્વેતિપ્રત્યાખ્યાતોધ્રુવંમયા ॥ 50 ॥
સોઽયંમામનુપસ્થાનેવ્યક્તંનૈરાશ્યમાગતઃ ।
ક્રોધમોહસમાવિષ્ટોનિહંતુંમાંસમુદ્યતઃ ॥ 51 ॥
અથવાતૌનરવ્યાઘ્રૌભ્રાતરૌરામલક્ષ્મણૌ ।
મન્નિમિત્તમનાર્યેણસમરેઽદ્યનિપાતિતૌ ॥ 52 ॥
ભૈરવોહિમહાન્નાદોરાક્ષસાનાંશ્રુતોમયા ।
બહૂનામિહહૃષ્ટાનાંતથાવિક્રોશતાંપ્રિયમ્ ॥ 53 ॥
અહોધિઙ્મન્નિમિત્તોઽયંવિનાશોરાજપુત્રયોઃ ।
અથવાપુત્રશોકેનાહત્યારામલક્ષ્મણૌ ॥ 54 ॥
વિધમિષ્યતિમાંરૌદ્રોરાક્ષસઃપાપનિશ્ચયઃ ।
હનૂમતસ્તુતદ્વાક્યં ન કૃતંક્ષુદ્રયામયા ॥ 55 ॥
યદ્યહંતસ્યપૃષ્ઠેવતદાયાસમનિર્જિતા ।
નાદ્યૈવમનુશોચેયંભર્તુરંકગતાસતી ॥ 56 ॥
મન્યેતુહૃદયંતસ્યાઃકૌસલ્યાયાઃફલિષ્યતિ ।
એકપુત્રાયદાપુત્રંવિનષ્ટંશ્રોષ્યતેયુધિ ॥ 57 ॥
સાહિજન્મ ચ બાલ્યં ચ યૌવનં ચ મહાત્મનઃ ।
ધર્મકાર્યાણિરૂપં ચ રુદતીસંસ્મરિષ્યતિ ॥ 58 ॥
નિરાશાનિહતેપુત્રેદત્ત્વાશ્રાદ્ધમચેતના ।
અગ્નિમાવેક્ષ્યતેનૂનમાપોવાપિપ્રવેક્ષ્યતિ ॥ 59 ॥
ધિગસ્તુકુબ્જામસતીંમંથરાંપાપનિશ્ચયામ્ ।
યન્નિમિત્તમિમંશોકંકૌસલ્યાપ્રતિપત્સ્યતે ॥ 60 ॥
ઇત્યેવંમૈથિલીંદૃષ્ટવાવિલપંતીંતપસ્વિનીમ્ ।
રોહિણીમિવચંદ્રેણવિનાગ્રહવશંગતામ્ ॥ 61 ॥
એતસ્મિન્નંતરેતસ્યામાત્યઃશીલવાન્ શુચિઃ ।
સુપાર્શ્વોનામમેધાવીરાવણંરક્ષસેશ્વરમ્ ॥ 62 ॥
નિવાર્યમાણઃસચિવૈરિદંવચનમબ્રવીત્ ।
કથંનામદશગ્રીવ સાક્ષદ્વૈશ્રવણાનુજ ॥ 63 ॥
હંતુમિચ્છસિવૈદેહીંક્રોધાદ્ધર્મમપાસ્ય ચ ।
વેદવિદ્યાવ્રતસ્નાતઃસ્વકર્મનિરતસ્તથા ॥ 64 ॥
સ્ત્રિયઃકસ્માદ્વધંવીરમન્યસેરાક્ષસેશ્વર ।
મૈથિલીંરૂપસંપન્નાંપ્રત્યવેક્ષસ્વપાર્થિવ ॥ 65 ॥
તસ્મિન્નેવસહાસ્માભિરાહેવક્રોધમુત્સૃજ ।
અભ્યુત્થાનંત્વમદ્યૈવકૃષ્ણપક્ષચતુર્ધશીમ્ ॥ 66 ॥
કૃત્વાનિર્યાહ્યમાવાસ્યાંવિજયાયબલૈર્વૃતઃ ।
શૂરઃધીમાન્ રથીખડગીરથપ્રવમાસ્થિતઃ ॥ 67 ॥
હત્વાદાશરથિંરામંભવાન્ પ્રાપ્સ્યસિમૈથિલીમ્ ।
સ તદ્દુરાત્માસુહૃદાનિવેદિતંવચઃસુધર્મ્યંપ્રતિગૃહ્યરાવણઃ ।
ગૃહંજગામથતતશ્ચવીર્યવાન્ પુનઃસભાં ચ પ્રયયૌસુહૃદ્વૃતઃ ॥ 68 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાંડે ત્રિનવતિતમસ્સર્ગઃ ॥
