શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુંદરકાંડમ્ ।
અથ અષ્ટચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।
તતસ્તુ રક્ષોધિપતિર્મહાત્મા હનૂમતાક્ષે નિહતે કુમારે ।
મનસ્સમાધાય સદેવકલ્પં સમાદિદેશેંદ્રજિતં સરોષઃ ॥ 1 ॥
ત્વમસ્ત્રવિચ્છસ્ત્રવિદાં વરિષ્ઠસ્સુરાસુરાણામપિ શોકદાતા ।
સુરેષુ સેંદ્રેષુ ચ દૃષ્ટકર્મા પિતામહારાધનસંચિતાસ્ત્રઃ ॥ 2 ॥
તવાસ્ત્રબલમાસાદ્ય સસુરાઃ સમરુદ્ગણાઃ ।
ન શેકુસ્સમરે સ્થાતું સુરેશ્વરસમાશ્રિતાઃ ॥ 3 ॥
ન કશ્ચિત્ત્રિષુ લોકેષુ સંયુગેન ગતશ્રમઃ ।
ભુજવીર્યાભિગુપ્તશ્ચ તપસા ચાભિરક્ષિતઃ ॥ 4 ॥
દેશકાલવિભાગજ્ઞસ્ત્વમેવ મતિસત્તમઃ ।
ન તેઽસ્ત્યશક્યં સમરેષુ કર્મણા ન તેઽસ્ત્યકાર્યં મતિપૂર્વમંત્રણે ।
ન સોઽસ્તિ કશ્ચિત્ત્રિષુ સંગ્રહેષુ વૈ ન વેદ યસ્તેઽસ્ત્રબલં બલં ચ તે ॥ 5 ॥
મમાનુરૂપં તપસો બલં ચ તે પરાક્રમશ્ચાસ્ત્રબલં ચ સંયુગે ।
ન ત્વાં સમાસાદ્ય રણાવમર્દે મનશ્શ્રમં ગચ્છતિ નિશ્ચિતાર્થમ્ ॥ 6 ॥
નિહતાઃ કિંકરાસ્સર્વે જંબુમાલી ચ રાક્ષસઃ ।
અમાત્યપુત્રા વીરાશ્ચ પંચ સેનાગ્રયાયિનઃ ॥ 7 ॥
બલાનિ સુસમૃદ્ધાનિ સાશ્વનાગરથાનિ ચ ।
સહોદરસ્તે દયિતઃ કુમારોઽક્ષશ્ચ સૂદિતઃ ॥ 8 ॥
ન હિ તેષ્વેવ મે સારો યસ્ત્વય્યરિનિષૂદન ।
ઇદં હિ દૃષ્ટ્વા મતિમન્મહદ્બલં કપેઃ પ્રભાવં ચ પરાક્રમં ચ ।
ત્વમાત્મનશ્ચાપિ સમીક્ષ્ય સારં કુરુષ્વ વેગં સ્વબલાનુરૂપમ્ ॥ 9 ॥
બલાવમર્થસ્તયિ સન્નિકૃષ્ટે યથા ગતે શામ્યતિ શાંતશત્રૌ ।
તથા સમીક્ષ્યાત્મબલં પરં ચ સમારભસ્વાસ્ત્રવિદાં વરિષ્ઠ ॥ 10 ॥
ન વીરસેના ગણશોચ્યવંતિ ન વજ્રમાદાય વિશાલસારમ્ ।
ન મારુતસ્યાસ્ય ગતેઃ પ્રમાણં ન ચાગ્નિકલ્પઃ કરણેન હંતુમ્ ॥ 11 ॥
તમેવમર્થં પ્રસમીક્ષ્ય સમ્યક્ સ્વકર્મસામ્યાદ્ધિ સમાહિતાત્મા ।
સ્મરંશ્ચ દિવ્યં ધનુષોઽસ્ત્રવીર્યં વ્રજાક્ષતં કર્મ સમારભસ્વ ॥ 12 ॥
ન ખલ્વિયં મતિશ્શ્રેષ્ઠા યત્ત્વાં સંપ્રેષયામ્યહમ્ ।
ઇયં ચ રાજધર્માણાં ક્ષત્રિયસ્ય મતિર્મતા ॥ 13 ॥
નાનાશસ્ત્રેષુ સંગ્રામે વૈશારદ્યમરિંદમ ।
અવશ્યમેવ બોદ્ધવ્યં કામ્યશ્ચ વિજયો રણે ॥ 14 ॥
તતઃ પિતુસ્તદ્વચનં નિશમ્ય પ્રદક્ષિણં દક્ષસુતપ્રભાવઃ ।
ચકાર ભર્તારમદીનસત્ત્વો રણાય વીરઃ પ્રતિપન્નબુદ્ધિઃ ॥ 15 ॥
તતસ્તૈ સ્સ્વગણૈરિષ્ટૈરિંદ્રજિત્ પ્રતિપૂજિતઃ ।
યુદ્ધોદ્ધતઃ કૃતોત્સાહસ્સંગ્રામં પ્રત્યપદ્યત ॥ 16 ॥
શ્રીમાન્પદ્મપલાશાક્ષો રાક્ષસાધિપતેસ્સુતઃ ।
નિર્જગામ મહાતેજાસ્સમુદ્ર ઇવ પર્વસુ ॥ 17 ॥
સ પક્ષિરાજોપમતુલ્યવેગૈ ।
ર્વ્યાળૈશ્ચતુર્ભિઃ સિતતીક્ષ્ણદમ્ષ્ટ્રૈઃ ।
રથં સમાયુક્તમસમ્ગવેગમ્ ।
સમારુરોહેંદ્રજિદિંદ્રકલ્પઃ ॥ 18 ॥
સ રથી ધન્વિનાં શ્રેષ્ઠઃ શસ્ત્રજ્ઞોસ્ત્રવિદાં વરઃ ।
રથેનાભિયયૌ ક્ષિપ્રં હનુમાન્યત્ર સોઽભવત્ ॥ 19 ॥
સ તસ્ય રથનિર્ઘોષં જ્યાસ્વનં કાર્મુકસ્ય ચ ।
નિશમ્ય હરિવીરોઽસૌ સંપ્રહૃષ્ટતરોઽભવત્ ॥ 20 ॥
સુમહચ્ચાપમાદાય શિતશલ્યાંશ્ચ સાયકાન્ ।
હનુમંતમભિપ્રેત્ય જગામ રણપંડિતઃ ॥ 21 ॥
તસ્મિંસ્તતઃ સંયતિ જાતહર્ષે રણાય નિર્ગચ્છતિ ચાપપાણૌ ।
દિશશ્ચ સર્વાઃ કલુષા બભૂવુ ર્મૃગાશ્ચ રૌદ્રા બહુધા વિનેદુઃ ॥ 22 ॥
સમાગતાસ્તત્ર તુ નાગયક્ષા મહર્ષયશ્ચક્રચરાશ્ચ સિદ્ધાઃ ।
નભસ્સમાવૃત્ય ચ પક્ષિસંઘા વિનેદુરુચ્ચૈઃ પરમપ્રહૃષ્ટાઃ ॥ 23 ॥
આયાંતં સરથં દૃષ્ટ્વા તૂર્ણમિંદ્રજિતં કપિઃ ।
વિનનાદ મહાનાદં વ્યવર્ધત ચ વેગવાન્ ॥ 24 ॥
ઇંદ્રજિત્તુ રથં દિવ્યમાસ્થિતશ્ચિત્રકાર્મુકઃ ।
ધનુર્વિષ્ફારયામાસ તટિદૂર્જિતન્નિસ્સ્વનમ્ ॥ 25 ॥
તતસ્સમેતાવતિતીક્ષ્ણવેગૌ મહાબલૌ તૌ રણનિર્વિશંકૌ ।
કપિશ્ચ રક્ષોધિપતેસ્તનૂજઃ સુરાસુરેંદ્રાવિવ બદ્ધવૈરૌ ॥ 26 ॥
સ તસ્ય વીરસ્ય મહારથસ્ય ધનુષ્મતઃ સંયતિ સમ્મતસ્ય ।
શરપ્રવેગં વ્યહનત્પ્રવૃદ્ધ શ્ચચાર માર્ગે પિતુરપ્રમેયઃ ॥ 27 ॥
તતશ્શરાનાયતતીક્ષ્ણશલ્યાન્ સુપત્રિણઃ કાંચનચિત્રપુંખાન્ ।
મુમોચ વીરઃ પરવીરહંતા સુસન્નતાન્ વજ્રનિપાતવેગાન્ ॥ 28 ॥
તતસ્તુ તત્સ્યંદનનિસ્સ્વનં ચ મૃદંગભેરીપટહસ્વનં ચ ।
વિકૃષ્યમાણસ્ય ચ કાર્મુકસ્ય નિશમ્ય ઘોષં પુનરુત્પપાત ॥ 29 ॥
શરાણામંતરેષ્વાશુ વ્યવર્તત મહાકપિઃ ।
હરિસ્તસ્યાભિલક્ષ્યસ્ય મોઘયન્લક્ષ્યસંગ્રહમ્ ॥ 30 ॥
શરાણામગ્રતસ્તસ્ય પુનઃ સમભિવર્તત ।
પ્રસાર્ય હસ્તૌ હનુમાનુત્પપાતાનિલાત્મજઃ ॥ 31 ॥
તાવુભૌ વેગસંપન્નૌ રણકર્મવિશારદૌ ।
સર્વભૂતમનોગ્રાહિ ચક્રતુર્યુદ્ધમુત્તમમ્ ॥ 32 ॥
હનુમતો વેદ ન રાક્ષસોઽંતરં ન મારુતિસ્તસ્ય મહાત્મનોઽંતરમ્ ।
પરસ્પરં નિર્વિષહૌ બભૂવતુઃ સમેત્ય તૌ દેવસમાનવિક્રમૌ ॥ 33 ॥
તતસ્તુ લક્ષ્યે સ વિહન્યમાને શરેષ્વમોઘેષુ ચ સંપતત્સુ ।
જગામ ચિંતાં મહતીં મહાત્મા સમાધિસંયોગસમાહિતાત્મા ॥ 34 ॥
તતો મતિં રાક્ષસરાજસૂનુ શ્ચકાર તસ્મિન્ હરિવીરમુખ્યે ।
અવધ્યતાં તસ્ય કપેસ્સમીક્ષ્ય કથં નિગચ્છેદિતિ નિગ્રહાર્થમ્ ॥ 35 ॥
તતઃ પૈતામહં વીરઃ સોઽસ્ત્રમસ્ત્રવિદાં વરઃ ।
સંદધે સુમહત્તેજાઃ તં હરિપ્રવરં પ્રતિ ॥ 36 ॥
અવધ્યોઽયમિતિ જ્ઞાત્વા તમસ્ત્રેણાસ્ત્રતત્ત્વવિત્ ।
નિજગ્રાહ મહાબાહુર્મારુતાત્મજમિંદ્રજિત્ ॥ 37 ॥
તેન બદ્ધસ્તતોઽસ્ત્રેણ રાક્ષસેન સ વાનરઃ ।
અભવન્નિર્વિચેષ્ટશ્ચ પપાત સ મહીતલે ॥ 38 ॥
તતોઽથ બુદ્ધ્વા સ તદસ્ત્રબંધં પ્રભોઃ પ્રભાવાદ્વિગતાત્મવેગઃ ।
પિતામહાનુગ્રહમાત્મનશ્ચ વિચિંતયામાસ હરિપ્રવીરઃ ॥ 39 ॥
તત સ્સ્વાયંબુવૈર્મંત્રૈર્બ્રહ્માસ્ત્રમભિમંત્રિતમ્ ।
હનુમાંશ્ચિંતયામાસ વરદાનં પિતામહાત્ ॥ 40 ॥
ન મેઽસ્ત્રબંધસ્ય ચ શક્તિરસ્તિ વિમોક્ષણે લોકગુરોઃ પ્રભાવાત્ ।
ઇત્યેવ મત્વા વિહિતોઽસ્ત્રબંધો મયાત્મયોનેરનુવર્તિતવ્યઃ ॥ 41 ॥
સ વીર્યમસ્ત્રસ્ય કપિર્વિચાર્ય પિતામહાનુગ્રહમાત્મનશ્ચ ।
વિમોક્ષશક્તિં પરિચિંતયિત્વા પિતામહાજ્ઞામનુવર્તતે સ્મ ॥ 42 ॥
અસ્ત્રેણાપિ હિ બદ્ધસ્ય ભયં મમ ન જાયતે ।
પિતામહમહેંદ્રાભ્યાં રક્ષિતસ્યાનિલેન ચ ॥ 43 ॥
ગ્રહણે ચાપિ રક્ષોભિર્મહન્મે ગુણદર્શનમ્ ।
રાક્ષસેંદ્રેણ સંવાદસ્તસ્માદ્ગૃહ્ણંતુ માં પરે ॥ 44 ॥
સ નિશ્ચિતાર્થઃ પરવીરહંતા સમીક્ષ્યકારી વિનિવૃત્તચેષ્ટઃ ।
પરૈઃ પ્રસહ્યાભિગતૈર્નિગૃહ્ય નનાદ તૈસ્ત્રૈઃ પરિભર્ત્સ્યમાનઃ ॥ 45 ॥
તતસ્તં રાક્ષસા દૃષ્ટ્વા નિર્વિચેષ્ટમરિંદમમ્ ।
બબંધુશ્શણવલ્કૈશ્ચ દ્રુમચીરૈશ્ચ સંહતૈઃ ॥ 46 ॥
સ રોચયામાસ પરૈશ્ચ બંધનં પ્રસહ્ય વીરૈરભિનિગ્રહં ચ ।
કૌતૂહલાન્માં યદિ રાક્ષસેંદ્રો દ્રષ્ટું વ્યવસ્યેદિતિ નિશ્ચિતાર્થઃ ॥ 47 ॥
સ બદ્ધસ્તેન વલ્કેન વિમુક્તોઽસ્ત્રેણ વીર્યવાન્ ।
અસ્ત્રબંધઃ સ ચાન્યં હિ ન બંધમનુવર્તતે ॥ 48 ॥
અથેંદ્રજિત્તુ દ્રુમચીરબદ્ધં વિચાર્ય વીરઃ કપિસત્તમં તમ્ ।
વિમુક્તમસ્ત્રેણ જગામ ચિંતાં નાન્યેન બદ્ધો હ્યનુવર્તતેઽસ્ત્રમ્ ॥ 49 ॥
અહો મહત્કર્મ કૃતં નિરર્થકમ્કં ન રાક્ષસૈર્મંત્રગતિર્વિમૃષ્ટા ।
પુનશ્ચ મંત્રે વિહતેઽસ્ત્રમન્યત્પ્રવર્તતે સંશયિતા સ્સ્મસર્વે ॥ 50 ॥
અસ્ત્રેણ હનુમાન્મુક્તો નાત્માનમવબુધ્યત ।
કૃષ્યમાણસ્તુ રક્ષોભિ સ્તૌશ્ચ બંધૈર્નિપીડિતઃ ॥ 51 ॥
હન્યમાનસ્તતઃ ક્રૂરૈ રાક્ષસૈઃ કાષ્ઠમુષ્ટિભિઃ ।
સમીપં રાક્ષસેંદ્રસ્ય પ્રાકૃષ્યત સ વાનરઃ ॥ 52 ॥
અથેંદ્રજિત્તં પ્રસમીક્ષ્ય મુક્તમસ્ત્રેણ બદ્ધં દ્રુમચીરસૂત્રૈઃ ।
ન્યદર્શયત્તત્ર મહાબલં તં હરિપ્રવીરં સગણાય રાજ્ઞે ॥ 53 ॥
તં મત્તમિવ માતંગં બદ્ધં કપિવરોત્તમમ્ ।
રાક્ષસા રાક્ષસેંદ્રાય રાવણાય ન્યવેદયન્ ॥ 54 ॥
કોઽયં કસ્ય કુતોવાત્ર કિં કાર્યં કો વ્યપાશ્રયઃ ।
ઇતિ રાક્ષસવીરાણાં તત્ર સંજજ્ઞિરે કથાઃ ॥ 55 ॥
હન્યતાં દહ્યતાં વાપિ ભક્ષ્યતામિતિ ચાપરે ।
રાક્ષસાસ્તત્ર સંક્રુદ્ધાઃ પરસ્પરમથાબ્રુવન્ ॥ 56 ॥
અતીત્ય માર્ગં સહસા મહાત્મા સ તત્ર રક્ષોધિપપાદમૂલે ।
દદર્શ રાજ્ઞઃ પરિચારવૃદ્ધાન્ ગૃહં મહારત્નવિભૂષિતં ચ ॥ 57 ॥
સ દદર્શ મહાતેજા રાવણઃ કપિસત્તમમ્ ।
રક્ષોભિર્વિકૃતાકારૈઃ કૃષ્યમાણમિતસ્તતઃ ॥ 58 ॥
રાક્ષસાધિપતિં ચાપિ દદર્શ કપિસત્તમઃ ।
તેજોબલસમાયુક્તં તપંતમિવ ભાસ્કરમ્ ॥ 59 ॥
સરોષસમ્વર્તિતતામ્રદૃષ્ટિર્દશાનનસ્તં કપિમન્વવેક્ષ્ય ।
અથોપવિષ્ટાન્ કુલશીલવૃદ્ધાન્ સમાદિશત્તં પ્રતિ મંત્રિમુખ્યાન્ ॥ 60 ॥
યથાક્રમં તૈસ્સ કપિર્વિપૃષ્ટઃ કાર્યાર્થમર્ધસ્ય ચ મૂલમાદૌ ।
નિવેદયામાસ હરીશ્વરસ્ય દૂતઃ સકાશાદહમાગતોઽસ્મિ ॥ 61 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુંદરકાંડે અષ્ટચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥
