శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే కిష్కింధాకాండమ్ ।
అథ అష్టావింశస్సర్గః ।
స తదా వాలినం హత్వా సుగ్రీవమభిషిచ్య చ ।
వసన్మాల్యవతః పృష్ఠే రామో లక్ష్మణమబ్రవీత్ ॥ 1 ॥
అయం స కాలస్సంప్రాప్తస్సమయోఽద్య జలాగమః ।
సంపశ్య త్వం నభో మేఘైస్సంవృతం గిరిసన్నిభైః ॥ 2 ॥
నవమాసధృతం గర్భం భాస్కరస్య గభస్తిభిః ।
పీత్వా రసం సముద్రాణాం ద్యౌః ప్రసూతే రసాయనమ్ ॥ 3 ॥
శక్యమంబరమారుహ్య మేఘసోపానపంక్తిభిః ।
కుటజార్జునమాలాభిరలంకర్తుం దివాకరమ్ ॥ 4 ॥
సంధ్యారాగోత్థితైస్తామ్రైరంతేష్వధిక పాండరైః ।
స్నిగ్ధైరభ్రపటచ్ఛేదైర్బద్ధవ్రణమివాంబరమ్ ॥ 5 ॥
మందమారుత నిశ్వాసం సంధ్యాచందనరంజితమ్ ।
ఆపాండుజలదం భాతి కామాతురమివాంబరమ్ ॥ 6 ॥
ఏషా ఘర్మపరిక్లిష్టా నవవారిపరిప్లుతా ।
సీతేవ శోకసంతప్తా మహీ బాష్పం విముంచతి ॥ 7 ॥
మేఘోదరవినిర్ముక్తాః కహ్లారసుఖశీతలాః ।
శక్యమంజలిభిః పాతుం వాతాః కేతకిగంధినః ॥ 8 ॥
ఏష ఫుల్లార్జునశ్శైలః కేతకైరధివాసితః ।
సుగ్రీవ ఇవ శాంతారిర్ధారాభిరభిషిచ్యతే ॥ 9 ॥
మేఘకృష్ణాజినధరాః ధారాయజ్ఞోపవీతినః ।
మారుతాపూరితగుహాః ప్రాధీతా ఇవ పర్వతాః ॥ 10 ॥
కశాభిరివ హైమీభిర్విద్యుద్భిరివతాడితమ్ ।
అంతస్త్సతనిర్ఘోషం సవేదనమివాంబరమ్ ॥ 11 ॥
నీలమేఘాశ్రితా విద్యుత్స్ఫురంతీ ప్రతిభాతి మా ।
స్ఫురంతీ రావణస్యాంకే వైదేహీవ తపస్వినీ ॥ 12 ॥
ఇమాస్తా మన్మథవతాం హితాః ప్రతిహతా దిశః ।
అనులిప్తా ఇవ ఘనైర్నష్టగ్రహనిశాకరాః ॥ 13 ॥
చిద్బాష్పాభిసంరుద్ధాన్ వర్షాగమసముత్సుకాన్ ।
కుటజాన్పశ్య సౌమిత్రే పుష్పితాన్గిరిసానుషు ॥ 14 ॥
మమ శోకాభిభూతస్య కామసందీపనాన్ స్థితాన్ ।
రజః ప్రశాంతం సహిమోఽద్య వాయు ర్నిదాఘదోషప్రసరాః ప్రశాంతాః ।
స్థితా హి యాత్రా వసుధాధిపానాం ప్రవాసినో యాంతి నరాస్స్వదేశాన్ ॥ 15 ॥
సంప్రస్థితా మానసవాసలుబ్ధాః ప్రియాన్వితాః సంప్రతి చక్రవాకాః ।
అభీక్ష్ణవర్షోదకవిక్షతేషు యానాని మార్గేషు న సంపతంతి ॥ 16 ॥
క్వచిత్ప్రకాశం క్వచిదప్రకాశం నభః ప్రకీర్ణాంబుధరం విభాతి ।
క్వచిత్క్వచిత్పర్వతసన్నిరుద్ధం రూపం యథా శాంతమహార్ణవస్య ॥ 17 ॥
వ్యామిశ్రితం సార్జకదంబపుష్పై ర్నవం జలం పర్వతధాతుతామ్రమ్ ।
మయూరకేకాభిరనుప్రయాతం శైలాపగాశ్శీఘ్రతరం వహంతి ॥ 18 ॥
రసాకులం షట్పదసన్నికాశం ప్రభుజ్యతే జంబుఫలం ప్రకామమ్ ।
అనేకవర్ణం పవనావధూతం భూమౌ పతత్యామ్రఫలం విపక్వమ్ ॥ 19 ॥
విద్యుత్పతాకాస్సబలాకమాలాః శైలేంద్రకూటాకృతిసన్నికాశాః ।
గర్జంతి మేఘాః సముదీర్ణనాదాః మత్తా గజేంద్రా ఇవ సంయుగస్థాః ॥ 20 ॥
వర్షోదకాప్యాయితశాద్వలాని ప్రవృత్తనృత్తోత్సవబర్హిణాని ।
వనాని నిర్వృష్టవలాహకాని పశ్యాపరాహ్ణేష్వధికం విభాంతి ॥ 21 ॥
సముద్వహంత స్సలిలాతిభారం బలాకినో వారిధరా నదంతః ।
మహత్సు శృంగేషు మహీధరాణాం విశ్రమ్య విశ్రమ్య పునః ప్రయాంతి ॥ 22 ॥
మేఘాభికామా పరిసంపతంతీ సమ్మోదితా భాతి బలాకపంక్తిః ।
వాతావధూతా వరపౌండరీకీ లంబేవ మాలా రచితాంబరస్య ॥ 23 ॥
బాలేంద్రగోపాంతరచిత్రితేన విభాతి భూమిర్నవశాద్వలేన ।
గాత్రానుపృక్తేన శుకప్రభేణ నారీవ లాక్షోక్షితకంబలేన ॥ 24 ॥
నిద్రా శనైః కేశవమభ్యుపైతి ద్రుతం నదీ సాగరమభ్యుపైతి ।
హృష్టా బలాకా ఘనమభ్యుపైతి కాంతా సకామా ప్రియమభ్యుపైతి ॥ 25 ॥
జాతా వనాంతాశ్శిఖిసంప్రనృత్తా జాతాః కదంబాః సకదంబశాఖాః ।
జాతా వృషా గోషు సమానకామా జాతా మహీ సస్యవనాభిరామా ॥ 26 ॥
వహంతి వర్షంతి నదంతి భాంతి ధ్యాయంతి నృత్యంతి సమాశ్వసంతి ।
నద్యో ఘనా మత్తగజా వనాంతాః ప్రియావిహీనాశ్శిఖినః ప్లవంగమాః ॥ 27 ॥
ప్రహర్షితాః కేతకపుష్పగంధ మాఘ్రాయ హృష్టా వననిర్ఝరేషు ।
ప్రపాతశబ్దాకులితా గజేంద్రా స్సార్ధం మయూరై స్సమదా నదంతి ॥ 28 ॥
ధారానిపాతైరభిహన్యమానాః కదంబశాఖాసు విలంబమానాః ।
క్షణార్జితం పుష్పరసావగాఢం శనైర్మదం షట్చరణాస్త్యజంతి ॥ 29 ॥
అంగారచూర్ణోత్కరసన్నికాశైః ఫలైస్సుపర్యాప్తరసైస్సమృద్ధైః ।
జంబూద్రుమాణాం ప్రవిభాంతి శాఖాః నిలీయమానా ఇవ షట్పదౌఘైః ॥ 30 ॥
తటిత్పతాకాభిరలంకృతానా ముదీర్ణగంభీరమహారవాణామ్ ।
విభాంతి రూపాణి బలాహకానాం రణోద్యతానామివ వానరణానామ్ ॥ 31 ॥
మార్గానుగశ్శైలవనానుసారీ సంప్రస్థితో మేఘరవం నిశమ్య ।
యుద్ధాభికామః ప్రతినాదశంకీ మత్తో గజేంద్రః ప్రతిసన్నివృత్తః ॥ 32 ॥
క్వచిత్ప్రగీతా ఇవ షట్పదౌఘైః క్వచిత్ప్రనృత్తా ఇవ నీలకంఠైః ।
క్వచిత్ప్రమత్తా ఇవ వారణేంద్రై ర్విభాంత్యనేకాశ్రయిణో వనాంతాః ॥ 33 ॥
కదంబసర్జార్జునకందలాఢ్యా వనాంతభూమిర్నవవారిపూర్ణా ।
మయూరమత్తాభిరుతప్రనృత్తై రాపానభూమిప్రతిమా విభాతి ॥ 34 ॥
ముక్తాసకాశం సలిలం పతద్వై సునిర్మలం పత్రపుటేషు లగ్నమ్ ।
హృష్టా వివర్ణచ్ఛదనా విహంగా స్సురేంద్రదత్తం తృషితాః పిబంతి ॥ 35 ॥
షట్పాదతంత్రీమధురాభిధానం ప్లవంగమోదీరితకంఠతాలమ్ ।
ఆవిష్కృతం మేఘమృదంగనాదై ర్వనేషు సంగీతమివ ప్రవృత్తమ్ ॥ 36 ॥
క్వచిత్ప్రనృత్తైః క్వచిదున్నదద్భిః క్వచిచ్చ వృక్షాగ్రనిషణ్ణకాయైః ।
వ్యాలంబబర్హాభరణైర్మయూరై ర్వనేషు సంగీతమివ ప్రవృత్తమ్ ॥ 37 ॥
స్వనైర్ఘనానాం ప్లవగాః ప్రబుద్ధాః విహాయ నిద్రాం చిరసన్నిరుద్ధామ్ ।
అనేకరూపాకృతివర్ణనాదాః నవాంబుధారాభిహతా నదంతి ॥ 38 ॥
నద్యస్సముద్వాహితచక్రవాకా స్తటాని శీర్ణాన్యపవాహయిత్వా ।
దృప్తా నవప్రాభృతపూర్ణభోగాః ద్రుతం స్వభర్తారముపోపయాంతి ॥ 39 ॥
నీలేషు నీలాః ప్రవిభాంతి సక్తాః మేఘేషు మేఘా నవవారిపూర్ణాః ।
దవాగ్నిదగ్ధేషు దవాగ్నిదగ్ధా శ్శైలేషు శైలా ఇవ బద్ధమూలాః ॥ 40 ॥
ప్రహృష్టసన్నాదితబర్హిణాని సశక్రగోపాకులశాద్వలాని ।
చరంతి నీపార్జునవాసితాని గజాస్సురమ్యాణి వనాంతరాణి ॥ 41 ॥
నవాంబుధారాహతకేసరాణి ద్రుతం పరిత్యజ్య సరోరుహాణి ।
కదంబపుష్పాణి సకేసరాణి నవాని హృష్టా భ్రమరాః పతంతిః ॥ 42 ॥
మత్తా గజేంద్రా ముదితా గవేంద్రా వనేషు విశ్రాంతతరా మృగేంద్రా ।
రమ్యా నగేంద్రా నిభృతా నరేంద్రాః ప్రక్రీడితో వారిధరైస్సురేంద్రః ॥ 43 ॥
మేఘాస్సముద్ధూతసముద్రనాదాః మహాజలౌఘైర్గగనావలంబాః ।
నదీస్తటాకాని సరాంసి వాపీ ర్మహీం చ కృత్స్నామపవాహయంతి ॥ 44 ॥
వర్షప్రవేగా విపులాః పతంతి ప్రవాంతి వాతాస్సముదీర్ణఘోషాః ।
ప్రణష్టకూలాః ప్రవహంతి శీఘ్రం నద్యోజలైర్విప్రతిపన్నమార్గాః ॥ 45 ॥
నరైర్నరేంద్రా ఇవ పర్వతేంద్రా స్సురేంద్రదత్తైః పవనోపనీతైః ।
ఘనాంబుకుంభైరభిషిచ్యమానా రూపం శ్రియం స్వామివ దర్శయంతి ॥ 46 ॥
ఘనోపగూఢం గగనం సతారం న భాస్కరో దర్శనమభ్యుపైతి ।
నవైర్జలౌఘైర్ధరణీ విసృప్తా తమో విలిప్తా న దిశః ప్రకాశాః ॥ 47 ॥
మహాంతి కూటాని మహీధరాణాం ధారాభిధౌతాన్యధికం విభాంతి ।
మహాప్రమాణైర్విపులైః ప్రపాతై ర్ముక్తాకలాపైరివ లంబమానైః ॥ 48 ॥
శైలోపలప్రస్ఖలమానవేగా శ్శైలోత్తమానాం విపులాః ప్రపాతాః ।
గుహాసు సన్నాదితబర్హిణాసు హారా వికీర్యంత ఇవావభాంతి ॥ 49 ॥
శీఘ్రప్రవేగా విపులాః ప్రపాతాః నిర్ధౌతశృంగోపతలా గిరీణామ్ ।
ముక్తాకలాపప్రతిమాః పతంతో మహాగుహోత్సంగతలైర్ధ్రియంతే ॥ 50 ॥
సురతామర్దవిచ్ఛిన్నాస్స్వర్గస్త్రీహారమౌక్తికాః ।
పతంతి చాతులా దిక్షు తోయధారాస్సమంతతః ॥ 51 ॥
నిలీయమానైర్విహగైర్నిమీలద్భిశ్చ పంకజైః ।
వికసంత్యా చ మాలత్యా గతోఽస్తం జ్ఞాయతే రవిః ॥ 52 ॥
వృత్తా యాత్రా నరేంద్రాణాం సేనా ప్రతినివర్తతే ।
వైరాణి చైవ మార్గాశ్చ సలిలేన సమీకృతాః ॥ 53 ॥
మాసి ప్రోష్ఠపదే బ్రహ్మ బ్రాహ్మణానాం వివక్షతామ్ ।
అయమధ్యాయసమయస్సామగానాముపస్థితః ॥ 54 ॥
నివృత్తకర్మాయతనో నూనం సంచితసంచయః ।
ఆషాఢీమభ్యుపగతో భరతః కోసలాధిపః ॥ 55 ॥
నూనమాపూర్యమాణాయాస్సర్వవ్యా వర్ధతే రయః ।
మాం సమీక్ష్య సమాయాంతమయోధ్యాయా ఇవ స్వనః ॥ 56 ॥
ఇమాస్ఫీతగుణా వర్షాస్సుగ్రీవస్సుఖమశ్నుతే ।
విజితారిః సదారశ్చ రాజ్యే మహతి చ స్థితః ॥ 57 ॥
అహం తు హృతదారశ్చ రాజ్యాచ్య మహతశ్చ్యుతః ।
నదీకూలమివ క్లిన్నమవసీదామి లక్ష్మణ ॥ 58 ॥
శోకశ్చ మమ విస్తీర్ణో వర్షాశ్చ భృశదుర్గమాః ।
రావణశ్చ మహాన్ శత్రురపారం ప్రతిభాతి మే ॥ 59 ॥
అయాత్రాం చైవ దృష్ట్వేమాం మార్గాంశ్చ భృశదుర్గమాన్ ।
ప్రణతే చైవ సుగ్రీవే న మయా కించిదీరితమ్ ॥ 60 ॥
అపి చాతిపరిక్లిష్టం చిరాద్దారైస్సమాగతమ్ ।
ఆత్మకార్యగరీయస్త్వాద్వక్తుం నేచ్ఛామి వానరమ్ ॥ 61 ॥
స్వయమేవ హి విశ్రమ్య జ్ఞాత్వా కాలముపాగతమ్ ।
ఉపకారం చ సుగ్రీవో వేత్స్యతే నాత్ర సంశయః ॥ 62 ॥
తస్మాత్కాలప్రతీక్షోఽహం స్థితోఽస్మి శుభలక్షణ ।
సుగ్రీవస్య నదీనాం చ ప్రసాదమమనుపాలయన్ ॥ 63 ॥
ఉపకారేణ వీరస్తు ప్రతీకారేణ యుజ్యతే ।
అకృతజ్ఞోఽప్రతికృతో హంతి సత్త్వవతాం మనః ॥ 64 ॥
అథైవముక్తః ప్రణిధాయ లక్ష్మణః కృతాంజలిస్తత్ప్రతిపూజ్య భాషితమ్ ।
ఉవాచ రామం స్వభిరామదర్శనం ప్రదర్శయందర్శనమాత్మనశ్శుభమ్ ॥ 65 ॥
యథోక్తమేతత్తవ సర్వమీప్సితం నరేంద్ర కర్తా నచిరాద్ధరీశ్వరః ।
శరత్ప్రతీక్షః క్షమతామిమం భవాన్ జలప్రపాతం రిపునిగ్రహే ధృతః ॥ 66 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే కిష్కింధాకాండే అష్టావింశస్సర్గః ॥
