શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિંધાકાંડમ્ ।
અથ અષ્ટાવિંશસ્સર્ગઃ ।
સ તદા વાલિનં હત્વા સુગ્રીવમભિષિચ્ય ચ ।
વસન્માલ્યવતઃ પૃષ્ઠે રામો લક્ષ્મણમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥
અયં સ કાલસ્સંપ્રાપ્તસ્સમયોઽદ્ય જલાગમઃ ।
સંપશ્ય ત્વં નભો મેઘૈસ્સંવૃતં ગિરિસન્નિભૈઃ ॥ 2 ॥
નવમાસધૃતં ગર્ભં ભાસ્કરસ્ય ગભસ્તિભિઃ ।
પીત્વા રસં સમુદ્રાણાં દ્યૌઃ પ્રસૂતે રસાયનમ્ ॥ 3 ॥
શક્યમંબરમારુહ્ય મેઘસોપાનપંક્તિભિઃ ।
કુટજાર્જુનમાલાભિરલંકર્તું દિવાકરમ્ ॥ 4 ॥
સંધ્યારાગોત્થિતૈસ્તામ્રૈરંતેષ્વધિક પાંડરૈઃ ।
સ્નિગ્ધૈરભ્રપટચ્છેદૈર્બદ્ધવ્રણમિવાંબરમ્ ॥ 5 ॥
મંદમારુત નિશ્વાસં સંધ્યાચંદનરંજિતમ્ ।
આપાંડુજલદં ભાતિ કામાતુરમિવાંબરમ્ ॥ 6 ॥
એષા ઘર્મપરિક્લિષ્ટા નવવારિપરિપ્લુતા ।
સીતેવ શોકસંતપ્તા મહી બાષ્પં વિમુંચતિ ॥ 7 ॥
મેઘોદરવિનિર્મુક્તાઃ કહ્લારસુખશીતલાઃ ।
શક્યમંજલિભિઃ પાતું વાતાઃ કેતકિગંધિનઃ ॥ 8 ॥
એષ ફુલ્લાર્જુનશ્શૈલઃ કેતકૈરધિવાસિતઃ ।
સુગ્રીવ ઇવ શાંતારિર્ધારાભિરભિષિચ્યતે ॥ 9 ॥
મેઘકૃષ્ણાજિનધરાઃ ધારાયજ્ઞોપવીતિનઃ ।
મારુતાપૂરિતગુહાઃ પ્રાધીતા ઇવ પર્વતાઃ ॥ 10 ॥
કશાભિરિવ હૈમીભિર્વિદ્યુદ્ભિરિવતાડિતમ્ ।
અંતસ્ત્સતનિર્ઘોષં સવેદનમિવાંબરમ્ ॥ 11 ॥
નીલમેઘાશ્રિતા વિદ્યુત્સ્ફુરંતી પ્રતિભાતિ મા ।
સ્ફુરંતી રાવણસ્યાંકે વૈદેહીવ તપસ્વિની ॥ 12 ॥
ઇમાસ્તા મન્મથવતાં હિતાઃ પ્રતિહતા દિશઃ ।
અનુલિપ્તા ઇવ ઘનૈર્નષ્ટગ્રહનિશાકરાઃ ॥ 13 ॥
ચિદ્બાષ્પાભિસંરુદ્ધાન્ વર્ષાગમસમુત્સુકાન્ ।
કુટજાન્પશ્ય સૌમિત્રે પુષ્પિતાન્ગિરિસાનુષુ ॥ 14 ॥
મમ શોકાભિભૂતસ્ય કામસંદીપનાન્ સ્થિતાન્ ।
રજઃ પ્રશાંતં સહિમોઽદ્ય વાયુ ર્નિદાઘદોષપ્રસરાઃ પ્રશાંતાઃ ।
સ્થિતા હિ યાત્રા વસુધાધિપાનાં પ્રવાસિનો યાંતિ નરાસ્સ્વદેશાન્ ॥ 15 ॥
સંપ્રસ્થિતા માનસવાસલુબ્ધાઃ પ્રિયાન્વિતાઃ સંપ્રતિ ચક્રવાકાઃ ।
અભીક્ષ્ણવર્ષોદકવિક્ષતેષુ યાનાનિ માર્ગેષુ ન સંપતંતિ ॥ 16 ॥
ક્વચિત્પ્રકાશં ક્વચિદપ્રકાશં નભઃ પ્રકીર્ણાંબુધરં વિભાતિ ।
ક્વચિત્ક્વચિત્પર્વતસન્નિરુદ્ધં રૂપં યથા શાંતમહાર્ણવસ્ય ॥ 17 ॥
વ્યામિશ્રિતં સાર્જકદંબપુષ્પૈ ર્નવં જલં પર્વતધાતુતામ્રમ્ ।
મયૂરકેકાભિરનુપ્રયાતં શૈલાપગાશ્શીઘ્રતરં વહંતિ ॥ 18 ॥
રસાકુલં ષટ્પદસન્નિકાશં પ્રભુજ્યતે જંબુફલં પ્રકામમ્ ।
અનેકવર્ણં પવનાવધૂતં ભૂમૌ પતત્યામ્રફલં વિપક્વમ્ ॥ 19 ॥
વિદ્યુત્પતાકાસ્સબલાકમાલાઃ શૈલેંદ્રકૂટાકૃતિસન્નિકાશાઃ ।
ગર્જંતિ મેઘાઃ સમુદીર્ણનાદાઃ મત્તા ગજેંદ્રા ઇવ સંયુગસ્થાઃ ॥ 20 ॥
વર્ષોદકાપ્યાયિતશાદ્વલાનિ પ્રવૃત્તનૃત્તોત્સવબર્હિણાનિ ।
વનાનિ નિર્વૃષ્ટવલાહકાનિ પશ્યાપરાહ્ણેષ્વધિકં વિભાંતિ ॥ 21 ॥
સમુદ્વહંત સ્સલિલાતિભારં બલાકિનો વારિધરા નદંતઃ ।
મહત્સુ શૃંગેષુ મહીધરાણાં વિશ્રમ્ય વિશ્રમ્ય પુનઃ પ્રયાંતિ ॥ 22 ॥
મેઘાભિકામા પરિસંપતંતી સમ્મોદિતા ભાતિ બલાકપંક્તિઃ ।
વાતાવધૂતા વરપૌંડરીકી લંબેવ માલા રચિતાંબરસ્ય ॥ 23 ॥
બાલેંદ્રગોપાંતરચિત્રિતેન વિભાતિ ભૂમિર્નવશાદ્વલેન ।
ગાત્રાનુપૃક્તેન શુકપ્રભેણ નારીવ લાક્ષોક્ષિતકંબલેન ॥ 24 ॥
નિદ્રા શનૈઃ કેશવમભ્યુપૈતિ દ્રુતં નદી સાગરમભ્યુપૈતિ ।
હૃષ્ટા બલાકા ઘનમભ્યુપૈતિ કાંતા સકામા પ્રિયમભ્યુપૈતિ ॥ 25 ॥
જાતા વનાંતાશ્શિખિસંપ્રનૃત્તા જાતાઃ કદંબાઃ સકદંબશાખાઃ ।
જાતા વૃષા ગોષુ સમાનકામા જાતા મહી સસ્યવનાભિરામા ॥ 26 ॥
વહંતિ વર્ષંતિ નદંતિ ભાંતિ ધ્યાયંતિ નૃત્યંતિ સમાશ્વસંતિ ।
નદ્યો ઘના મત્તગજા વનાંતાઃ પ્રિયાવિહીનાશ્શિખિનઃ પ્લવંગમાઃ ॥ 27 ॥
પ્રહર્ષિતાઃ કેતકપુષ્પગંધ માઘ્રાય હૃષ્ટા વનનિર્ઝરેષુ ।
પ્રપાતશબ્દાકુલિતા ગજેંદ્રા સ્સાર્ધં મયૂરૈ સ્સમદા નદંતિ ॥ 28 ॥
ધારાનિપાતૈરભિહન્યમાનાઃ કદંબશાખાસુ વિલંબમાનાઃ ।
ક્ષણાર્જિતં પુષ્પરસાવગાઢં શનૈર્મદં ષટ્ચરણાસ્ત્યજંતિ ॥ 29 ॥
અંગારચૂર્ણોત્કરસન્નિકાશૈઃ ફલૈસ્સુપર્યાપ્તરસૈસ્સમૃદ્ધૈઃ ।
જંબૂદ્રુમાણાં પ્રવિભાંતિ શાખાઃ નિલીયમાના ઇવ ષટ્પદૌઘૈઃ ॥ 30 ॥
તટિત્પતાકાભિરલંકૃતાના મુદીર્ણગંભીરમહારવાણામ્ ।
વિભાંતિ રૂપાણિ બલાહકાનાં રણોદ્યતાનામિવ વાનરણાનામ્ ॥ 31 ॥
માર્ગાનુગશ્શૈલવનાનુસારી સંપ્રસ્થિતો મેઘરવં નિશમ્ય ।
યુદ્ધાભિકામઃ પ્રતિનાદશંકી મત્તો ગજેંદ્રઃ પ્રતિસન્નિવૃત્તઃ ॥ 32 ॥
ક્વચિત્પ્રગીતા ઇવ ષટ્પદૌઘૈઃ ક્વચિત્પ્રનૃત્તા ઇવ નીલકંઠૈઃ ।
ક્વચિત્પ્રમત્તા ઇવ વારણેંદ્રૈ ર્વિભાંત્યનેકાશ્રયિણો વનાંતાઃ ॥ 33 ॥
કદંબસર્જાર્જુનકંદલાઢ્યા વનાંતભૂમિર્નવવારિપૂર્ણા ।
મયૂરમત્તાભિરુતપ્રનૃત્તૈ રાપાનભૂમિપ્રતિમા વિભાતિ ॥ 34 ॥
મુક્તાસકાશં સલિલં પતદ્વૈ સુનિર્મલં પત્રપુટેષુ લગ્નમ્ ।
હૃષ્ટા વિવર્ણચ્છદના વિહંગા સ્સુરેંદ્રદત્તં તૃષિતાઃ પિબંતિ ॥ 35 ॥
ષટ્પાદતંત્રીમધુરાભિધાનં પ્લવંગમોદીરિતકંઠતાલમ્ ।
આવિષ્કૃતં મેઘમૃદંગનાદૈ ર્વનેષુ સંગીતમિવ પ્રવૃત્તમ્ ॥ 36 ॥
ક્વચિત્પ્રનૃત્તૈઃ ક્વચિદુન્નદદ્ભિઃ ક્વચિચ્ચ વૃક્ષાગ્રનિષણ્ણકાયૈઃ ।
વ્યાલંબબર્હાભરણૈર્મયૂરૈ ર્વનેષુ સંગીતમિવ પ્રવૃત્તમ્ ॥ 37 ॥
સ્વનૈર્ઘનાનાં પ્લવગાઃ પ્રબુદ્ધાઃ વિહાય નિદ્રાં ચિરસન્નિરુદ્ધામ્ ।
અનેકરૂપાકૃતિવર્ણનાદાઃ નવાંબુધારાભિહતા નદંતિ ॥ 38 ॥
નદ્યસ્સમુદ્વાહિતચક્રવાકા સ્તટાનિ શીર્ણાન્યપવાહયિત્વા ।
દૃપ્તા નવપ્રાભૃતપૂર્ણભોગાઃ દ્રુતં સ્વભર્તારમુપોપયાંતિ ॥ 39 ॥
નીલેષુ નીલાઃ પ્રવિભાંતિ સક્તાઃ મેઘેષુ મેઘા નવવારિપૂર્ણાઃ ।
દવાગ્નિદગ્ધેષુ દવાગ્નિદગ્ધા શ્શૈલેષુ શૈલા ઇવ બદ્ધમૂલાઃ ॥ 40 ॥
પ્રહૃષ્ટસન્નાદિતબર્હિણાનિ સશક્રગોપાકુલશાદ્વલાનિ ।
ચરંતિ નીપાર્જુનવાસિતાનિ ગજાસ્સુરમ્યાણિ વનાંતરાણિ ॥ 41 ॥
નવાંબુધારાહતકેસરાણિ દ્રુતં પરિત્યજ્ય સરોરુહાણિ ।
કદંબપુષ્પાણિ સકેસરાણિ નવાનિ હૃષ્ટા ભ્રમરાઃ પતંતિઃ ॥ 42 ॥
મત્તા ગજેંદ્રા મુદિતા ગવેંદ્રા વનેષુ વિશ્રાંતતરા મૃગેંદ્રા ।
રમ્યા નગેંદ્રા નિભૃતા નરેંદ્રાઃ પ્રક્રીડિતો વારિધરૈસ્સુરેંદ્રઃ ॥ 43 ॥
મેઘાસ્સમુદ્ધૂતસમુદ્રનાદાઃ મહાજલૌઘૈર્ગગનાવલંબાઃ ।
નદીસ્તટાકાનિ સરાંસિ વાપી ર્મહીં ચ કૃત્સ્નામપવાહયંતિ ॥ 44 ॥
વર્ષપ્રવેગા વિપુલાઃ પતંતિ પ્રવાંતિ વાતાસ્સમુદીર્ણઘોષાઃ ।
પ્રણષ્ટકૂલાઃ પ્રવહંતિ શીઘ્રં નદ્યોજલૈર્વિપ્રતિપન્નમાર્ગાઃ ॥ 45 ॥
નરૈર્નરેંદ્રા ઇવ પર્વતેંદ્રા સ્સુરેંદ્રદત્તૈઃ પવનોપનીતૈઃ ।
ઘનાંબુકુંભૈરભિષિચ્યમાના રૂપં શ્રિયં સ્વામિવ દર્શયંતિ ॥ 46 ॥
ઘનોપગૂઢં ગગનં સતારં ન ભાસ્કરો દર્શનમભ્યુપૈતિ ।
નવૈર્જલૌઘૈર્ધરણી વિસૃપ્તા તમો વિલિપ્તા ન દિશઃ પ્રકાશાઃ ॥ 47 ॥
મહાંતિ કૂટાનિ મહીધરાણાં ધારાભિધૌતાન્યધિકં વિભાંતિ ।
મહાપ્રમાણૈર્વિપુલૈઃ પ્રપાતૈ ર્મુક્તાકલાપૈરિવ લંબમાનૈઃ ॥ 48 ॥
શૈલોપલપ્રસ્ખલમાનવેગા શ્શૈલોત્તમાનાં વિપુલાઃ પ્રપાતાઃ ।
ગુહાસુ સન્નાદિતબર્હિણાસુ હારા વિકીર્યંત ઇવાવભાંતિ ॥ 49 ॥
શીઘ્રપ્રવેગા વિપુલાઃ પ્રપાતાઃ નિર્ધૌતશૃંગોપતલા ગિરીણામ્ ।
મુક્તાકલાપપ્રતિમાઃ પતંતો મહાગુહોત્સંગતલૈર્ધ્રિયંતે ॥ 50 ॥
સુરતામર્દવિચ્છિન્નાસ્સ્વર્ગસ્ત્રીહારમૌક્તિકાઃ ।
પતંતિ ચાતુલા દિક્ષુ તોયધારાસ્સમંતતઃ ॥ 51 ॥
નિલીયમાનૈર્વિહગૈર્નિમીલદ્ભિશ્ચ પંકજૈઃ ।
વિકસંત્યા ચ માલત્યા ગતોઽસ્તં જ્ઞાયતે રવિઃ ॥ 52 ॥
વૃત્તા યાત્રા નરેંદ્રાણાં સેના પ્રતિનિવર્તતે ।
વૈરાણિ ચૈવ માર્ગાશ્ચ સલિલેન સમીકૃતાઃ ॥ 53 ॥
માસિ પ્રોષ્ઠપદે બ્રહ્મ બ્રાહ્મણાનાં વિવક્ષતામ્ ।
અયમધ્યાયસમયસ્સામગાનામુપસ્થિતઃ ॥ 54 ॥
નિવૃત્તકર્માયતનો નૂનં સંચિતસંચયઃ ।
આષાઢીમભ્યુપગતો ભરતઃ કોસલાધિપઃ ॥ 55 ॥
નૂનમાપૂર્યમાણાયાસ્સર્વવ્યા વર્ધતે રયઃ ।
માં સમીક્ષ્ય સમાયાંતમયોધ્યાયા ઇવ સ્વનઃ ॥ 56 ॥
ઇમાસ્ફીતગુણા વર્ષાસ્સુગ્રીવસ્સુખમશ્નુતે ।
વિજિતારિઃ સદારશ્ચ રાજ્યે મહતિ ચ સ્થિતઃ ॥ 57 ॥
અહં તુ હૃતદારશ્ચ રાજ્યાચ્ય મહતશ્ચ્યુતઃ ।
નદીકૂલમિવ ક્લિન્નમવસીદામિ લક્ષ્મણ ॥ 58 ॥
શોકશ્ચ મમ વિસ્તીર્ણો વર્ષાશ્ચ ભૃશદુર્ગમાઃ ।
રાવણશ્ચ મહાન્ શત્રુરપારં પ્રતિભાતિ મે ॥ 59 ॥
અયાત્રાં ચૈવ દૃષ્ટ્વેમાં માર્ગાંશ્ચ ભૃશદુર્ગમાન્ ।
પ્રણતે ચૈવ સુગ્રીવે ન મયા કિંચિદીરિતમ્ ॥ 60 ॥
અપિ ચાતિપરિક્લિષ્ટં ચિરાદ્દારૈસ્સમાગતમ્ ।
આત્મકાર્યગરીયસ્ત્વાદ્વક્તું નેચ્છામિ વાનરમ્ ॥ 61 ॥
સ્વયમેવ હિ વિશ્રમ્ય જ્ઞાત્વા કાલમુપાગતમ્ ।
ઉપકારં ચ સુગ્રીવો વેત્સ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥ 62 ॥
તસ્માત્કાલપ્રતીક્ષોઽહં સ્થિતોઽસ્મિ શુભલક્ષણ ।
સુગ્રીવસ્ય નદીનાં ચ પ્રસાદમમનુપાલયન્ ॥ 63 ॥
ઉપકારેણ વીરસ્તુ પ્રતીકારેણ યુજ્યતે ।
અકૃતજ્ઞોઽપ્રતિકૃતો હંતિ સત્ત્વવતાં મનઃ ॥ 64 ॥
અથૈવમુક્તઃ પ્રણિધાય લક્ષ્મણઃ કૃતાંજલિસ્તત્પ્રતિપૂજ્ય ભાષિતમ્ ।
ઉવાચ રામં સ્વભિરામદર્શનં પ્રદર્શયંદર્શનમાત્મનશ્શુભમ્ ॥ 65 ॥
યથોક્તમેતત્તવ સર્વમીપ્સિતં નરેંદ્ર કર્તા નચિરાદ્ધરીશ્વરઃ ।
શરત્પ્રતીક્ષઃ ક્ષમતામિમં ભવાન્ જલપ્રપાતં રિપુનિગ્રહે ધૃતઃ ॥ 66 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિંધાકાંડે અષ્ટાવિંશસ્સર્ગઃ ॥
