శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాండమ్ ।
అథ త్ర్యధికశతతమస్సర్గః ।
వసిష్ఠః పురతః కృత్వా దారాందశరథస్య చ ।
అభిచక్రామ తం దేశం రామదర్శనతర్షితః ॥ 1 ॥
రాజపత్న్యశ్చ గచ్ఛంత్యో మందం మందాకినీం ప్రతి ।
దదృశు స్తత్ర తత్ తీర్థం రామలక్ష్మణసేవితమ్ ॥ 2 ॥
కౌసల్యా బాష్పపూర్ణేన ముఖేన పరిశుష్యతా ।
సుమిత్రామబ్రవీద్దీనా యాశ్చాన్యా రాజయోషితః ॥ 3 ॥
ఇదం తేషామనాథానాం క్లిష్టమక్లిష్టకర్మణామ్ ।
వనే ప్రాక్కలనం తీర్థం యే తే నిర్విషయీకృతాః ॥ 4 ॥
ఇత స్సుమిత్రే పుత్రస్తే సదా జలమతంద్రితః ।
స్వయం హరతి సౌమిత్రిర్మమ పుత్రస్య కారణాత్ ॥ 5 ॥
జఘన్యమపి తే పుత్రః కృతవాన్ న తు గర్హితః ।
భ్రాతుర్యదర్థరహితం సర్వం తద్ గర్హితంం గుణైః ॥ 6 ॥
అద్యాయమపి తే పుత్రః క్లేశానామతథోచితః ।
నీచానర్థ సమాచారం సజ్జం కర్మ ప్రముంచతు ॥ 7 ॥
దక్షిణాగ్రేషు దర్భేషు సా దదర్శ మహీతలే ।
పితురింగుదిపిణ్యాకం న్యస్తమాయతలోచనా ॥ 8 ॥
తం భూమౌ పితురార్తేన న్యస్తం రామేణ వీక్ష్య సా ।
ఉవాచ దేవీ కౌసల్యా సర్వా దశరథస్త్రియః ॥ 9 ॥
ఇదమిక్ష్వాకునాథస్య రాఘవస్య మహాత్మనః ।
రాఘవేణ పితుర్దత్తం పశ్యతైతద్యథావిధి ॥ 10 ॥
తస్య దేవసమానస్య పార్థివస్య మహాత్మనః ।
నైతదౌపయికం మన్యే భుక్తభోగస్య భోజనమ్ ॥ 11 ॥
చతురంతాం మహీం భుక్త్వా మహేంద్రసదృశో విభుః ।
కథమింగుదిపిణ్యాకం స భుక్తే వసుధాధిపః ॥ 12 ॥
అతో దుఃఖతరం లోకే న కించిత్ప్రతిభాతి మా ।
యత్ర రామః పితుర్దద్యాదింగుదిక్షోదమృద్ధిమాన్ ॥ 13 ॥
రామేణేంగుదిపిణ్యాకం పితుర్దత్తం సమీక్ష్య మే ।
కథం దుఃఖేన హృదయం న స్ఫోటతి సహస్రధా ॥ 14 ॥
శ్రుతిస్తు ఖల్వియం సత్యా లౌకికీ ప్రతిభాతి మా ।
యదన్నః పురుషో భవతి తదన్నాస్తస్య దేవతాః ॥ 15 ॥
ఏవమార్తాం సపత్న్యస్తా జగ్మురాశ్వాస్య తాం తదా ।
దదృశుశ్చాశ్రమే రామం స్వర్గచ్యుతమివామరమ్ ॥ 16 ॥
సర్వభోగైః పరిత్యక్తం రామం సంప్రేక్ష్య మాతరః ।
ఆర్తా ముముచురశ్రూణి సస్వరం శోకకర్శితాః ॥ 17 ॥
తాసాం రామస్సముత్థాయ జగ్రాహ చరణాన్ శుభాన్ ।
మాత్రూణాం మనుజవ్యాఘ్రస్సర్వాసాం సత్యసంగరః ॥ 18 ॥
తాః పాణిభి స్సుఖస్పర్శైర్మృద్వంగులితలై శ్శుభైః ।
ప్రమమార్జూ రజః పృష్ఠాద్రామస్యాయతలోచనాః ॥ 19 ॥
సౌమిత్రిరపి తా స్సర్వా మాతృస్సంప్రేక్ష్య దుఃఖితః ।
అభ్యవాదయతాసక్తం శనై రామాదనంతరమ్ ॥ 20 ॥
యథా రామే తథా తస్మిన్సర్వా వవృతిరే స్త్రియః ।
వృత్తిం దశరథాజ్జాతే లక్ష్మణే శుభలక్షణే ॥ 21 ॥
సీతాఽపి చరణాంస్తాసాముపసంగృహ్య దుఃఖితా ।
శ్వశ్రూణామశ్రుపూర్ణాక్షీ సా బభూవాగ్రతః స్థితా ॥ 22 ॥
తాం పరిష్వజ్య దుఃఖార్తాం మాతా దుహితరం యథా ।
వనవాసకృశాం దీనాం కౌసల్యా వాక్యమబ్రవీత్ ॥ 23 ॥
విదేహరాజస్య సుతా స్నుషా దశరథస్య చ ।
రామపత్నీ కథం దుఃఖం సంప్రాప్తా నిర్జనే వనే ॥ 24 ॥
పద్మమాతపసంతప్తం పరిక్లిష్టమివోత్పలమ్ ।
కాంచనం రజసా ధ్వస్తం క్లిష్టం చంద్రమివాంబుదైః ॥ 25 ॥
ముఖం తే ప్రేక్ష్య మాం శోకో దహత్యగ్నిరివాఽశ్రయమ్ ।
భృశం మనసి వైదేహి వ్యసనారణిసంభవః ॥ 26 ॥
బ్రువంత్యామేవమార్తాయాం జనన్యాం భరతాగ్రజః ।
పాదావాసాద్య జగ్రాహ వసిష్ఠస్య చ రాఘవః ॥ 27 ॥
పురోహితస్యాగ్నిసమస్య వై తదా బృహస్పతేరింద్రమివామరాధిపః ।
ప్రగృహ్య పాదౌ సుసమృద్ధతేజసస్సహైవ తేనోపవివేశ రాఘవః ॥ 28 ॥
తతో జఘన్యం సహితై స్సమంత్రిభిః పురప్రధానైశ్చ సహైవ సైనికైః ।
జనేన ధర్మజ్ఞతమేన ధర్మవానుపోపవిష్టో భరత స్తదాఽగ్రజమ్ ॥ 29 ॥
ఉపోపవిష్ట స్తు తదా స వీర్యవాంస్తపస్వివేషేణ సమీక్ష్య రాఘవమ్ ।
శ్రియా జ్వలంతం భరతః కృతాంజలిర్యథా మహేంద్రః ప్రయతః ప్రజాపతిమ్ ॥ 30 ॥
కిమేష వాక్యం భరతోఽద్య రాఘవం ప్రణమ్య సత్కృత్య చ సాధు వక్ష్యతి ।
ఇతీవ తస్యార్యజనస్య తత్త్వతో బభూవ కౌతూహలముత్తమం తదా ॥ 31 ॥
స రాఘవ స్సత్యధృతి శ్చ లక్ష్మణో మహానుభావో భరత శ్చ ధార్మికః ।
వృతాః సుహృద్భి శ్చ విరేజురధ్వరే యథా సదస్యై స్సహితాస్త్రయోఽగ్నయః ॥ 32 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాండే త్ర్యధికశతతమస్సర్గః ॥
