శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాండమ్ ।
అథ చతుర్దశస్సర్గః ।
పుత్రశోకార్దితం పాపా విసంజ్ఞం పతితం భువి ।
వివేష్టమానముద్వీక్ష్య సైక్ష్వాకమిదమబ్రవీత్ ॥ 1 ॥
పాపం కృత్వైవ కిమిదం మమ సంశ్రుత్య సంశ్రవమ్ ।
శేషే క్షితితలే సన్నః స్థిత్యాం స్థాతుం త్వమర్హసి ॥ 2 ॥
ఆహు స్సత్యం హి పరమం ధర్మం ధర్మవిదో జనాః ।
సత్యమాశ్రిత్య హి మయా త్వం చ ధర్మం ప్రబోధితః ॥ 3 ॥
సంశ్రుత్య శైబ్యశ్శ్యేనాయ స్వాం తనుం జగతీపతిః ।
ప్రదాయ పక్షిణే రాజ న్జగామ గతిముత్తమామ్ ॥ 4 ॥
తథా హ్యలర్కస్తేజస్వీ బ్రాహ్మణే వేదపారగే ।
యాచమానే స్వకే నేత్రే ఉద్ధృత్యావిమనా దదౌ ॥ 5 ॥
సరితాం తు పతిస్స్వల్పాం మర్యాదాం సత్యమన్వితః ।
సత్యానురోధాత్సమయే స్వాం వేలాం నాతివర్తతే ॥ 6 ॥
సత్యమేకపదం బ్రహ్మ సత్యే ధర్మః ప్రతిష్టితః ।
సత్యమేవాక్షయా వేదా సత్యేనైవాప్యతే స్పరమ్ ॥ 7 ॥
సత్యం సమనువర్తస్వ యది ధర్మే ధృతా మతిః ।
సఫలస్స వరో మేఽస్తు వరదో హ్యసి సత్తమ ॥ 8 ॥
ధర్మస్యైహాభికామార్థం మమ చైవాభిచోదనాత్ ।
ప్రవ్రాజయ సుతం రామం త్రిఃఖలు త్వాం బ్రవీమ్యహమ్ ॥ 9 ॥
సమయం చ మమార్యేమం యది త్వం న కరిష్యసి ।
అగ్రతస్తే పరిత్యక్తా పరిత్యక్ష్యామి జీవితమ్ ॥ 10 ॥
ఏవం ప్రచోదితో రాజా కైకేయ్యా నిర్విశంకయా ।
నాశకత్పాశమున్మోక్తుం బలిరింద్రకృతం యథా ॥ 11 ॥
ఉద్భ్రాంతహృదయశ్చాపి వివర్ణవదనోఽభవత్ ।
స ధుర్యోవైపరిస్పందన్యుగచక్రాంతరం యథా ॥ 12 ॥
విహ్వలాభ్యాం చ నేత్రాభ్యామపశ్యన్నివ భూపతిః ।
కృచ్ఛ్రాద్ధైర్యేణ సంస్తభ్య కైకేయీమిదమబ్రవీత్ ॥ 13 ॥
యస్తే మంత్రకృతః పాణిరగ్నౌ పాపే మయా ధృతః ।
తం త్యజామి స్వజం చైవ తవ పుత్రం త్వయా సహ ॥ 14 ॥
ప్రయాతా రజనీ దేవి సూర్యస్యోదయనంప్రతి ।
అభిషేకం గురుజనస్త్వరయిష్యతి మాం ధ్రువమ్ ॥ 15 ॥
రామాభిషేకసంభారైస్తదర్థముపకల్పితైః ।
రామః కారయితవ్యో మే మృతస్య సలిలక్రియామ్ ॥ 16 ॥
త్వయా సపుత్రయా నైవ కర్తవ్యా సలిలక్రియా ।
వ్యాహంతాఽస్యశుభాచారే యది రామాభిషేచనమ్ ॥ 17 ॥
న చ శక్తోఽస్మ్యహం ద్రష్టుం దృష్ట్వా పూర్వం తథాసుఖమ్ ।
హతహర్షం నిరానందం పునర్జనమవాఙ్ముఖమ్ ॥ 18 ॥
తాం తథా బ్రువతస్తస్య భూమిపస్య మహాత్మనః ।
ప్రభాతా శర్వరీ పుణ్యా చంద్రనక్షత్రశాలినీ ॥ 19 ॥
తతః పాపసమాచారా కైకేయీ పార్థివం పునః ।
ఉవాచ పరుషం వాక్యం వాక్యజ్ఞా రోషమూర్ఛితా ॥ 20 ॥
కిమిదం భాషసే రాజన్వాక్యం గరరుజోపమమ్ ।
ఆనాయయితుమక్లిష్టం పుత్రం రామమిహార్హసి ॥ 21 ॥
స్థాప్య రాజ్యే మమ సుతం కృత్వా రామం వనేచరమ్ ।
నిస్సపత్నాం చ మాం కృత్వా కృతకృత్యో భవిష్యసి ॥ 22 ॥
స నున్న ఇవ తీక్ష్ణేన ప్రతోదేన హయోత్తమః ।
రాజా ప్రచోదితోఽభీక్ష్ణం కైకేయీమిదమబ్రవీత్ ॥ 23 ॥
ధర్మబంధేన బధ్దోఽస్మి నష్టా చ మమ చేతనా ।
జ్యేష్ఠం పుత్రం ప్రియం రామం ద్రష్టుమిచ్ఛామి ధార్మికమ్ ॥ 24 ॥
తతః ప్రభాతాం రజనీముదితే చ దివాకరే ।
పుణ్యే నక్షత్రయోగే చ ముహూర్తే చ సమాహితే ॥ 25 ॥
వసిష్ఠో గుణసంపన్న శ్శిష్యై పరివృతస్తదా ।
ఉపగృహ్యాశు సంభారాన్ప్రవివేశ పురోత్తమమ్ ॥ 26 ॥
సిక్తసమ్మార్జితపథాం పతాకోత్తమ భూషితామ్ ।
విచిత్రకుసుమాకీర్ణాం నానాస్రగ్భిర్విరాజితామ్ ॥ 27 ॥
సంహృష్టమనుజోపేతాం సమృద్ధవిపణాపణామ్ ।
మహోత్సవసమాకీర్ణాం రాఘవార్థే సముత్సుకామ్ ॥ 28 ॥
చందనాగరుధూపైశ్చ సర్వతః ప్రతిధూపితామ్ ।
తాం పురీం సమతిక్రమ్య పురందరపురోపమామ్ ॥ 29 ॥
దదర్శాంతఃపురశ్రేష్ఠం నానాద్విజగణాయుతమ్ ।
పౌరజానపదాకీర్ణం బ్రాహ్మణైరుపశోభితమ్ ॥ 30 ॥
యజ్ఞవిద్భి స్సుసంపూర్ణం సదస్యైః పరమద్విజైః ।
తదంతఃపురమాసాద్య వ్యతిచక్రామ తం జనమ్ ॥ 31 ॥
వసిష్ఠః పరమప్రీతః పరమర్షిర్వివేశ చ ।
సత్వపశ్యద్వినిష్క్రాంతం సుమంత్రం నామ సారథిమ్ ॥ 32 ॥
ద్వారే మనుజసింహస్య సచివం ప్రియదర్శనమ్ ।
తమువాచ మహాతేజా స్సూతపుత్రం విశారదమ్ ॥ 33 ॥
వసిష్ఠః క్షిప్రమాచక్ష్వ నృపతేర్మామిహాగతమ్ ।
ఇమే గంగోదకఘటా స్సాగరేభ్యశ్చ కాంచనాః ॥ 34 ॥
ఔదుంబరం భద్రపీఠమభిషేకార్థమాగతమ్ ।
సర్వబీజాని గంధాశ్చ రత్నాని వివిధాని చ ॥ 35 ॥
క్షౌద్రం దధి ఘృతం లాజా దర్భాస్సుమనసః పయః ।
అష్టౌ చ కన్యా రుచిరా మత్తశ్చ వరవారణః ॥ 36 ॥
చతురశ్వో రథశ్శ్రీమాన్నిస్త్రింశో ధనురుత్తమమ్ ।
వాహనం నరసంయుక్తం ఛత్రం చ శశిసన్నిభమ్ ॥ 37 ॥
శ్వేతే చ వాలవ్యజనే భృంగారుశ్చ హిరణ్మయః ।
హేమదామపినధ్దశ్చ కకుద్మాన్పాండురో వృషః ॥ 38 ॥
కేసరీ చ చతుర్దంష్ట్రో హరిశ్రేష్ఠో మహాబలః ।
సింహాసనం వ్యాఘ్రతను స్సమిద్ధశ్చ హుతాశనః ॥ 39 ॥
సర్వవాదిత్రసంఘాశ్చ వేశ్యాశ్చాలంకృతా స్స్త్రయః ।
ఆచార్యా బ్రాహ్మణా గావః పుణ్యాశ్చ మృగపక్షిణః ॥ 40 ॥
పౌరజానపదశ్రేష్ఠా నైగమాశ్చ గణై స్సహ ।
ఏతే చాన్యే చ బహవో నీయమానాః ప్రియంవదాః ॥ 41 ॥
అభిషేకాయ రామస్య సహ తిష్ఠంతి పార్థివైః ।
త్వరయస్వ మహారాజం యథా సముదితేఽహని ॥ 42 ॥
పుష్యే నక్షత్రయోగే చ రామో రాజ్యమవాప్నుయాత్ ।
ఇతి తస్య వచ శ్శ్రుత్వా సూతపుత్రో మహాత్మనః ॥ 43 ॥
స్తువన్నృపతిశార్దూలం ప్రవివేశ నివేశనమ్ ।
తం తు పూర్వోదితం వృధ్దం ద్వారస్థా రాజ సమ్మతమ్ ॥ 44 ॥
న శేకురభిసంరోధ్దుం రాజ్ఞః ప్రియచికీర్షవః ।
స సమీపస్థితో రాజ్ఞస్తామవస్థామజజ్ఞివాన్ ॥ 45 ॥
వాగ్భిః పరమతుష్టాభిరభిష్టోతుం ప్రచక్రమే ।
తత స్సూతో యథాకాలం పార్థివస్య నివేశనే ॥ 46 ॥
సుమంత్రః ప్రాంజలిర్భూత్వా తుష్టావ జగతీపతిమ్ ।
యథా నందతి తేజస్వీ సాగరో భాస్కరోదయే ॥ 47 ॥
ప్రీతః ప్రీతేన మనసా తథాఽనందఘన స్స్వతః ।
ఇంద్రమస్యాం తు వేలాయామభితుష్టావ మాతలిః ॥ 48 ॥
సోఽజయద్దానవాన్సర్వాంస్తథా త్వాం బోధయామ్యహమ్ ।
వేదాస్సహాంగవిద్యాశ్చ యథాహ్యాత్మభువం విభుమ్ ॥ 49 ॥
బ్రహ్మాణం బోధయంత్యద్య తథా త్వాం బోధయామ్యహమ్ ।
ఆదిత్యస్సహ చంద్రేణ యథా భూతధరాం శుభామ్ ॥ 50 ॥
బోధయత్యద్య పృథివీం తథా త్వాం బోధయామ్యహమ్ ।
ఉత్తిష్ఠాశు మహారాజ కృతకౌతుకమంగలః ॥ 51 ॥
విరాజమానో వపుషా మేరోరివ దివాకరః ।
సోమసూర్యౌ చ కాకుత్స్థ శివవైశ్రవణావపి ॥ 52 ॥
వరుణశ్చాగ్నిరింద్రశ్చ విజయం ప్రదిశంతు తే ।
గతా భగవతీ రాత్రిః కృతం కృత్యమిదం తవ ॥ 53 ॥
బుద్ధ్యస్వ నృపశార్దూల కురు కార్యమనంతరమ్ ।
ఉదతిష్ఠత రామస్య సమగ్రమభిషేచనమ్ ॥ 54 ॥
పౌరజానాపదైశ్చాపి నైగమైశ్చ కృతాంజలిః ।
స్వయం వశిష్ఠో భగవాన్బ్రాహ్మణై స్సహ తిష్ఠతి ॥ 55 ॥
క్షిప్రమాజ్ఞాప్యతాం రాజన్రాఘవస్యాభిషేచనమ్ ।
యథా హ్యపాలాః పశవో యథా సేనా హ్యనాయకా ॥ 56 ॥
యథా చంద్రం వినా రాత్రిర్యథా గావో వినా వృషమ్ ।
ఏవం హి భవితా రాష్ట్రం యత్ర రాజా న దృశ్యతే ॥ 57 ॥
ఇతి తస్య వచ శ్శృత్వా సాంత్వపూర్వమివార్థవత్ ।
అభ్యకీర్యత శోకేన భూయ ఏవ మహీపతిః ॥ 58 ॥
తత స్సరాజా తం సూతం సన్నహర్ష స్సుతం ప్రతి ।
శోకరక్తేక్షణ శ్శ్రీమానుద్వీక్ష్యోవాచ ధార్మికః ॥ 59 ॥
వాక్యైస్తు ఖలు మర్మాణి మమ భూయో నికృంతసి ।
సుమంత్రః కరుణం శ్రుత్వా దృష్ట్వా దీనం చ పార్థివమ్ ।
ప్రగృహీతాంజలిః కించిత్తస్మాద్దేశాదపాక్రమత్ ॥ 60 ॥
యదా వక్తుం స్వయం దైన్యాన్న శశాక మహీపతిః ॥ 61 ॥
తదా సుమంత్రం మంత్రజ్ఞా కైకేయీ ప్రత్యువాచ హ ।
సుమంత్ర రాజా రజనీం రామహర్షసముత్సుకః ॥ 62 ॥
ప్రజాగరపరిశ్రాంతో నిద్రాయా వశముపేయివాన్ ।
తద్గచ్ఛ త్వరితం సూత రాజపుత్రం యశస్వినమ్ ॥ 63 ॥
రామమానయ భద్రం తే నాత్ర కార్యా విచారణా ।
స మన్యమానః కల్యాణం హృదయేన ననంద చ ॥ 64 ॥
నిర్జగామ చ సంప్రీత్యా త్వరితో రాజశాసనాత్ ।
సుమంత్రశ్చింతయామాస త్వరితం చోదితస్తయా ॥ 65 ॥
వ్యక్తం రామోఽభిషేకార్థమిహాయాస్యతి ధర్మవిత్ ।
ఇతి సూతో మతిం కృత్వా హర్షేణ మహతాఽఽవృతః ॥ 66 ॥
నిర్జగామ మహాబాహో రాఘవస్య దిదృక్షయా ।
సాగరహ్రదసంకాశాత్సుమంత్రోఽంతఃపురాచ్ఛుభాత్ ॥ 67 ॥
నిష్క్రమ్య జనసంబాధం దదర్శ ద్వారమగ్రతః ।
తతః పురస్తాత్సహసా వినిర్గతో మహీపతీంద్వారగతో విలోకయన్ ।
దదర్శ పౌరాన్వివిధాన్మహాధనా నుపస్థితాంద్వారముపేత్య విష్ఠితాన్ ॥ 68 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాండే చతుర్దశస్సర్గః ॥
