శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అరణ్యకాండమ్ ।
అథ షోడశస్సర్గః ।
వసతస్తస్య తు సుఖం రాఘవస్య మహాత్మనః ।
శరద్వ్యపాయే హేమంతఋతురిష్టః ప్రవర్తత ॥ 1 ॥
స కదాచిత్ప్రభాతాయాం శర్వర్యాం రఘునందనః ।
ప్రయయావభిషేకార్థం రమ్యాం గోదావరీం నదీమ్ ॥ 2 ॥
ప్రహ్వః కలశహస్తస్తం సీతయా సహ వీర్యవాన్ ।
పృష్ఠతోఽనువ్రజన్భ్రాతా సౌమిత్రిరిదమబ్రవీత్ ॥ 3 ॥
అయం స కాలః సంప్రాప్తః ప్రియో యస్తే ప్రియంవద ।
అలంకృత ఇవాభాతి యేన సంవత్సరః శుభః ॥ 4 ॥
నీహారపరుషో లోకః పృథివీ సస్యశాలినీ ।
జలాన్యనుపభోగ్యాని సుభగో హవ్యవాహనః ॥ 5 ॥
నవాగ్రయణపూజాభిరభ్యర్చ్య పితృదేవతాః ।
కృతాగ్రయణకాః కాలే సంతో విగతకల్మషాః ॥ 6 ॥
ప్రాజ్యకామా జనపదాస్సంపన్నతరగోరసాః ।
విచరంతి మహీపాలా యాత్రాస్థా విజిగీషవః ॥ 7 ॥
సేవమానే దృఢం సూర్యే దిశమంతక సేవితామ్ ।
విహీనతిలకేవ స్త్రీ నోత్తరా దిక్ప్రకాశతే ॥ 8 ॥
ప్రకృత్యా హిమకోశాఢ్యో దూరసూర్యశ్చ సాంప్రతమ్ ।
యథార్థనామా సువ్యక్తం హిమవాన్హిమవాన్గిరిః ॥ 9 ॥
అత్యంతసుఖసంచారా మధ్యాహ్నే స్పర్శతస్సుఖాః ।
దివసాస్సుభగాదిత్యాశ్చాయాసలిలదుర్భగాః ॥ 10 ॥
మృదుసూర్యాస్సనీహారాః పటుశీతాస్సమారుతాః ।
శూన్యారణ్యా హిమధ్వస్తా దివసా భాంతిసాంప్రతమ్ ॥ 11 ॥
నివృత్తాకాశశయనాః పుష్యనీతా హిమారుణాః ।
శీతా వృద్ధతరాయామాస్త్రియామా యాంతి సాంప్రతమ్ ॥ 12 ॥
రవిసంక్రాంతసౌభాగ్య స్తుషారారుణమండలః ।
నిశ్శ్వాసాంధ ఇవాదర్శన్ఛంద్రమా న ప్రకాశతే ॥ 13 ॥
జ్యోత్స్న తుషారమలినా పౌర్ణమాస్యాం న రాజతే ।
సీతేవ చాతపశ్యామా లక్ష్యతే న తు శోభతే ॥ 14 ॥
ప్రకృత్యా శీతలస్పర్శో హిమవిద్ధశ్చ సాంప్రతమ్ ।
ప్రవాతి పశ్చిమో వాయుః కాలే ద్విగుణశీతలః ॥ 15 ॥
బాష్పచ్ఛన్నాన్యరణ్యాని యవగోధూమవంతి చ ।
శోభంతేఽభ్యుదితే సూర్యే నద్భి క్రౌంచసారసైః ॥ 16 ॥
ఖర్జూరపుష్పాకృతిభిశ్శిరోభిః పూర్ణతండులైః ।
శోభంతే కించిదానమ్రాశ్శాలయః కనకప్రభాః ॥ 17 ॥
మయూఖైరుపసర్పద్భిర్హిమనీహారసంవృతైః ।
దూరమభ్యుదితస్సూర్యశ్శశాంక ఇవ లక్ష్యతే ॥ 18 ॥
అగ్రాహ్యవీర్యః పూర్వాహ్ణే మధ్యాహ్నే స్పర్శతస్సుఖః ।
సంరక్తః కించిదాపాండురాతపశ్శోభతే క్షితౌ ॥ 19 ॥
అవశ్యాయనిపాతేన కించిత్ప్రక్లిన్నశాద్వలా ।
వనానాం శోభతే భూమిర్నివిష్టతరుణాతపా ॥ 20 ॥
స్పృశంస్తు విమలం శీతముదకం ద్విరదస్సుఖమ్ ।
అత్యంతతృషితో వన్యః ప్రతిసంహరతే కరమ్ ॥ 21 ॥
ఏతే హి సముపాసీనా విహగా జలచారిణః ।
నావగాహంతి సలిలమప్రగల్భా ఇవాహవమ్ ॥ 22 ॥
అవశ్యాయతమోనద్ధా నీహారతమసాఽవృతాః ।
ప్రసుప్తా ఇవ లక్ష్యంతే విపుష్పా వనరాజయః ॥ 23 ॥
బాష్పసంఛన్నసలిలా రుతవిజ్ఞేయసారసాః ।
హిమార్ద్రవాలుకైస్తీరైస్సరితో భాంతి సాంప్రతమ్ ॥ 24 ॥
తుషారపతనాచ్చైవ మృదుత్వాద్భాస్కరస్య చ ।
శైత్యాదగాగ్రస్థమపి ప్రాయేణ రసవజ్జలమ్ ॥ 25 ॥
జరాజర్జరితైః పద్మైశశీర్ణకేసరకర్ణికైః ।
నాలషేర్హిమధ్వస్సైర్న భంతి కమలాకరాః ॥ 26 ॥
అస్మింస్తు పురుషవ్యాఘ్రః కాలే దుఃఖసమన్వితః ।
తపశ్చరతి ధర్మాత్మా త్వద్భక్త్యా భరతః పురే ॥ 27 ॥
త్యక్త్వా రాజ్యం చ మానం చ భోగాంశ్చ వివిధాన్బహూన్ ।
తపస్స్వీ నియతాహారశ్శేతే శీతే మహీతలే ॥ 28 ॥
సోఽపి వేలామిమాం నూనమభిషేకార్థముద్యతః ।
వృతః ప్రకృతిభిర్నిత్యం ప్రయాతి సరయూం నదీమ్ ॥ 29 ॥
అత్యంతసుఖసంవృద్ధస్సుకుమారస్సుఖోచితః ।
కథం న్వపరరాత్రేషు సరయూమవగాహతే ॥ 30 ॥
పద్మపత్రేక్షణో వీరశ్శ్యామో నిరుదరో మహాన్ ।
ధర్మజ్ఞ స్సత్యవాదీ చ హ్రీనిషేధో జితేంద్రియః ॥ 31 ॥
ప్రియాభిభాషీ మధురో దీర్ఘబాహురరిందమః ।
సంత్యజ్య వివిధాన్భోగానార్యం సర్వాత్మనా శ్రితః ॥ 32 ॥
జితస్స్వర్గస్తవ భ్రాత్రా భరతేన మహాత్మనా ।
వనస్థమపి తాపస్యే యస్త్వామనువిధీయతే ॥ 33 ॥
న పిత్ర్యమనువర్తంతే మాతృకం ద్విపదా ఇతి ।
ఖ్యాతో లోకప్రవాదోఽయం భరతేనాన్యథా కృతః ॥ 34 ॥
భర్తా దశరథో యస్యాస్సాధుశ్చ భరతస్సుతః ।
కథం ను సాఽంబా కైకేయీ తాదృశీ క్రూరశీలినీ ॥ 35 ॥
ఇత్యేవం లక్ష్మణే వాక్యం స్నేహాద్బ్రువతి ధార్మికే ।
పరివాదం జనన్యాస్తమసహన్రాఘవోఽబ్రవీత్ ॥ 36 ॥
స తేఽంబా మధ్యమా తాత గర్హితవ్యా కథంచన ।
తామేవేక్ష్వాకునాథస్య భరతస్య కథాం కురు ॥ 37 ॥
నిశ్చితాఽపి హి మే బుద్ధిర్వనవాసే దృఢవ్రతా ।
భరతస్నేహసంతప్తా బాలిశీక్రియతే పునః ॥ 38 ॥
సంస్మరామ్యస్య వాక్యాని ప్రియాణి మధురాణి చ ।
హృద్యాన్యమృతకల్పాని మనఃప్రహ్లాదనాని చ ॥ 39 ॥
కదాన్వహం సమేష్యామి భరతేన మహాత్మనా ।
శత్రుఘ్నేన చ వీరేణ త్వయా చ రఘునందన ॥ 40 ॥
ఇత్యేవం విలపంస్తత్ర ప్రాప్య గోదావరీం నదీమ్ ।
చక్రేఽభిషేకం కాకుత్స్థస్సానుజస్సహ సీతయా ॥ 41 ॥
తర్పయిత్వాఽథ సలిలైస్తే పితృందైవతాని చ ।
స్తువంతి స్మోదితం సూర్యం దేవతాశ్చ సమాహితాః ॥ 42 ॥
కృతాభిషేకస్సరరాజ రామః సీతాద్వితీయస్సహ లక్ష్మణేన ।
కృతాభిషేకో గిరిరాజపుత్ర్యా రుద్రస్సనందీ భగవానివేశః ॥ 43 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అరణ్యకాండే షోడశస్సర్గః ॥
