శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే కిష్కింధాకాండమ్ ।
అథ అష్టాదశస్సర్గః ।
ఇత్యుక్తః ప్రశ్రితం వాక్యం ధర్మార్థసహితం హితమ్ ।
పరుషం వాలినా రామో నిహతేన విచేతసా ॥ 1 ॥
తం నిష్ప్రభమివాదిత్యం ముక్తతోయమివాంబుదమ్ ।
ఉక్తవాక్యం హరిశ్రేష్ఠముపశాంతమివానలమ్ ॥ 2 ॥
ధర్మార్థగుణసంపన్నం హరీశ్వరమనుత్తమమ్ ।
అధిక్షిప్తస్తదా రామః పశ్చాద్వాలినమబ్రవీత్ ॥ 3 ॥
ధర్మమర్థం చ కామం చ సమయం చాపి లౌకికమ్ ।
అవిజ్ఞాయ కథం బాల్యాన్మామిహాద్య విగర్హసే ॥ 4 ॥
అపృష్ట్వా బుద్ధిసంపన్నాన్వృద్ధానాచార్యసమ్మతాన్ ।
సౌమ్య వానరచాపల్యాత్కిం మావక్తుమిహేచ్ఛసి ॥ 5 ॥
ఇక్ష్వాకూణామియం భూమిస్సశైలవనకాననా ।
మృగపక్షిమనుష్యాణాం నిగ్రహప్రగ్రహావపి ॥ 6 ॥
తాం పాలయతి ధర్మాత్మా భరతస్సత్యవాగృజుః ।
ధర్మకామార్థతత్త్వజ్ఞో నిగ్రహానుగ్రహే రతః ॥ 7 ॥
నయశ్చ వినయశ్చోభౌ యస్మిన్సత్యం చ సుస్థితమ్ ।
విక్రమశ్చ యథా దృష్టస్స రాజా దేశకాలవిత్ ॥ 8 ॥
తస్య ధర్మకృతాదేశా వయమన్యే చ పార్థివాః ।
చరామో వసుధాం కృత్స్నాం ధర్మసంతానమిచ్ఛవః ॥ 9 ॥
తస్మిన్నృపతిశార్దూలే భరతే ధర్మవత్సలే ।
పాలయత్యఖిలాం భూమిం కశ్చరేద్ధర్మనిగ్రహమ్ ॥ 10 ॥
తే వయం ధర్మవిభ్రష్టం స్వధర్మే పరమే స్థితాః ।
భరతాజ్ఞాం పురస్కృత్య నిగృహ్ణీమో యథావిధి ॥ 11 ॥
త్వం తు సంక్లిష్టధర్మా చ కర్మణా చ విగర్హితః ।
కామతంత్రప్రధానశ్చ న స్థితో రాజవర్త్మని ॥ 12 ॥
జ్యేష్ఠో భ్రాతా పితా చైవ యశ్చ విద్యాం ప్రయచ్ఛతి ।
త్రయస్తే పితరో జ్ఞేయా ధర్మ్యే చ పథి వర్తినః ॥ 13 ॥
యవీయానాత్మనః పుత్రశశిష్యశ్చాపి గుణోదితః ।
పుత్రవత్తే త్రయశ్చింత్యా ధర్మశ్చేదత్రకారణమ్ ॥ 14 ॥
సూక్ష్మః పరమదురజేయస్సతాం ధర్మః ప్లవంగమ ।
హృదిస్థస్సర్వభూతానామాత్మా వేద శుభాశుభమ్ ॥ 15 ॥
చపలశ్చపలైస్సార్ధం వానరైరకృతాత్మభిః ।
జాత్యంధ ఇవ జాత్యంధైర్మంత్రయన్ ప్రేక్షసే ను కిమ్ ॥ 16 ॥
అహం తు వ్యక్తతామస్య వచనస్య బ్రవీమి తే ।
న హి మాం కేవలం రోషాత్త్వం విగర్హితుమర్హసి ॥ 17 ॥
తదేతత్కారణం పశ్య యదర్థం త్వం మయా హతః ।
భ్రాతుర్వర్తసి భార్యాయాం త్యక్త్వా ధర్మం సనాతనమ్ ॥ 18 ॥
అస్య త్వం ధరమాణస్య సుగ్రీవస్య మహాత్మనః ।
రుమాయాం వర్తసే కామాత్స్నుషాయాం పాపకర్మకృత్ ॥ 19 ॥
తద్వ్యతీతస్య తే ధర్మాత్కామవృత్తస్య వానర ।
భ్రాతృభార్యావమర్శేఽస్మిందండోఽయం ప్రతిపాదితః ॥ 20 ॥
న హి ధర్మవిరుద్ధస్య లోకవృత్తాదపేయుషః ।
దండాదన్యత్ర పశ్యామి నిగ్రహం హరియూథప ॥ 21 ॥
న హి తే మర్షయే పాపం క్షత్రియోఽహం కులోద్భవః ।
ఔరసీం భగినీం వాపి భార్యాం వాప్యనుజస్య యః ॥ 22 ॥
ప్రచరేత నరః కామాత్తస్య దండో వధః స్మృతః ।
భరతస్తు మహీపాలో వయం త్వాదేశవర్తినః ॥ 23 ॥
త్వం తు ధర్మాదతిక్రాంతః కథం శక్యం ఉపేక్షితుమ్ ।
గురూర్ధర్మవ్యతిక్రాంతం ప్రాజ్ఞో ధర్మేణ పాలయన్ ॥ 24 ॥
భరతః కామవృత్తానాం నిగ్రహే పర్యవస్థితః ।
వయం తు భరతాదేశ విధిం కృత్వా హరీశ్వర ।
త్వద్విధాన్భిన్నమర్యాదాన్నియంతుపర్యవస్థితాః ॥ 25 ॥
సుగ్రీవేణ చ మే సఖ్యం లక్ష్మణేన యథా తథా ।
దారరాజ్యనిమిత్తం చ నిఃశ్రేయసి రత స్స మే ॥ 26 ॥
ప్రతిజ్ఞా చ మయా దత్తా తదా వానరసన్నిధౌ ।
ప్రతిజ్ఞా చ కథం శక్యా మద్విధేనానవేక్షితుమ్ ॥ 27 ॥
తదేభిః కారణైస్సర్వైర్మహద్భిర్ధర్మసంహితైః ॥ 28 ॥
శాసనం తప యద్యుక్తం తద్భవాననుమన్యతామ్ ।
సర్వథా ధర్మ ఇత్యేవ ద్రష్టవ్యస్తవ నిగ్రహః ॥ 29 ॥
వయస్యస్యోపకర్తవ్యం ధర్మమేవానుపశ్యతః ।
శక్యం త్వయాఽపి తత్కార్యం ధర్మమేవానుపశ్యతా ॥ 30 ॥
శ్రూయతే మనునా గీతౌ శ్లోకౌ చారిత్రవత్సలౌ ।
గృహీతౌ ధర్మకుశలైస్తత్తథా చరితం హరే ॥ 31 ॥
రాజభిర్ధృతదండాస్తు కృత్వా పాపాని మానవాః ।
నిర్మలాస్స్వర్గమాయాంతి సంతస్సుకృతినో యథా ॥ 32 ॥
శాసనాద్వాఽపిమోక్షాద్వా స్తేనః స్తేయాద్విముచ్యతే ।
రాజాత్వశాసన్పాపస్య తదవాప్నోతి కిల్బిషమ్ ॥ 33 ॥
ఆర్యేణ మమ మాంధాత్రా వ్యసనం ఘోరమీప్సితమ్ ।
శ్రమణేన కృతే పాపే యథా పాపం కృతం త్వయా ॥ 34 ॥
అన్యైరపి కృతం పాపం ప్రమత్తైర్వసుధాధిపైః ।
ప్రాయశ్చిత్తం చ కుర్వంతి తేన తచ్ఛామ్యతే రజః ॥ 35 ॥
తదలం పరితాపేన ధర్మతః పరికల్పితః ।
వధో వానరశార్దూల న వయం స్వవశే స్థితాః ॥ 36 ॥
శృణు చాప్యపరం భూయః కారణం హరిపుంగవ ।
యచ్ఛ్రుత్వా హేతుమద్వీర న మన్యుం కర్తుమర్హసి ॥ 37 ॥
న మే తత్ర మనస్తాపో న మన్యుర్హరిపుంగవ ।
వాగురాభిశ్చ పాశైశ్చ కూటైశ్చ వివిధైర్నరాః ॥ 38 ॥
ప్రతిచ్ఛన్నాశ్చ దృశ్యాశ్చ గృహ్ణంతి సుబహూన్మృగాన్ ।
ప్రధావితాన్వా విత్రస్తాన్విస్రబ్ధాంశ్చాపి నిష్ఠితాన్ ॥ 39 ॥
ప్రమత్తానప్రమత్తాన్వా నరా మాంసార్థినో భృశమ్ ।
విధ్యంతి విముఖాంశ్చాపి న చ దోషోఽత్ర విద్యతే ॥ 40 ॥
యాంతి రాజర్షయశ్చాత్ర మృగయాం ధర్మకోవిదాః ।
తస్మాత్త్వం నిహతో యుద్ధే మయా బాణేన వానర ॥ 41 ॥
అయుధ్యన్ప్రతియుధ్యన్వా యస్మాచ్ఛాఖామృగో హ్యసి ।
దుర్లభస్య చ ధర్మస్య జీవితస్య శుభస్య చ ॥ 42 ॥
రాజానో వానరశ్రేష్ఠ ప్రదాతారో న సంశయః ।
తాన్న హింస్యాన్న చాక్రోశేన్నాక్షిపేన్నాప్రియం వదేత్ ॥ 43 ॥
దేవా మానుషరూపేణ చరంత్యేతే మహీతలే ।
త్వం తు ధర్మమవిజ్ఞాయ కేవలం రోషమాస్థితః ॥ 44 ॥
ప్రదూషయసి మాం ధర్మే పితృపైతామహే స్థితమ్ ।
ఏవముక్తస్తు రామేణ వాలీ ప్రవ్యథితో భృశమ్ ॥ 45 ॥
న దోషం రాఘవే దధ్యౌ ధర్మేఽధిగతనిశ్చయః ।
ప్రత్యువాచ తతో రామం ప్రాంజలిర్వానరేశ్వరః ॥ 46 ॥
యత్త్వమాత్థ నరశ్రేష్ఠ తదేవం నాత్ర సంశయః ।
ప్రతివక్తుం ప్రకృష్టే హి నాపకృష్టస్తు శక్నుయాత్ ॥ 47 ॥
యదయుక్తం మయా పూర్వం ప్రమాదాద్వాక్యమప్రియమ్ ।
తత్రాపి ఖలు మే దోషం కర్తుం నార్హసి రాఘవ ।
తదయుక్తం మయా పూర్వం ప్రమాదాదుక్తమప్రియమ్ ।
తత్రాపి ఖలు మే దోషం కర్తుం నార్హసి రాఘవ ॥ 48 ॥
త్వం హి దృష్టార్థతత్త్వజ్ఞః ప్రజానాం చ హితే రతః ।
కార్యకారణసిద్ధౌ చ ప్రసన్నా బుద్ధిరవ్యయా ॥ 49 ॥
మామప్యగతధర్మాణం వ్యతిక్రాంతపురస్కృతమ్ ।
ధర్మసంహితయా వాచా ధర్మజ్ఞ పరిపాలయ ॥ 50 ॥
న త్వాత్మానమహం శోచే న తారాం న చ బాంధవాన్ ।
యథా పుత్రం గుణజ్యేష్ఠమంగదం కనకాంగదమ్ ॥ 51 ॥
స మమాదర్శనాద్దీనో బాల్యాత్ప్రభృతి లాలితః ।
తటాక ఇవ పీతాంబురుపశోషం గమిష్యతి ॥ 52 ॥
బాలశ్చాకృతబుద్ధిశ్చ ఏకపుత్రశ్చ మే ప్రియః ।
తారేయో రామ భవతా రక్షణీయో మహాబలః ॥ 53 ॥
సుగ్రీవే చాంగదే చైవ విధత్స్వ మతిముత్తమామ్ ।
త్వం హి శాస్తా చ గోప్తా చ కార్యాకార్యవిధౌ స్థితః ॥ 54 ॥
యా తే నరపతే వృత్తిర్భరతే లక్ష్మణే చ యా ।
సుగ్రీవే చాంగదే రాజంస్తాం త్వమాధాతుమిహాసి ॥ 55 ॥
మద్దోషకృతదోషాం తాం యథా తారాం తపస్వినీమ్ ।
సుగ్రీవో నావమన్యేత తథాఽవస్థాతుమర్హసి ॥ 56 ॥
త్వయా హ్యనుగృహీతేన రాజ్యం శక్యముపాసితుమ్ ॥ 57 ॥
త్వద్వశే వర్తమానేన తవ చిత్తానువర్తినా ।
శక్యం దివం చార్జయితుం వసుధాం చాపి శాసితుమ్ ॥ 58 ॥
త్వత్తోఽహం వధమాకాంక్షన్వార్యమాణోఽపి తారయా ।
సుగ్రీవేణ సహ భ్రాత్రా ద్వంద్వయుద్ధముపాగతః ॥ 59 ॥
ఇత్యుక్త్వా సన్నతో రామం విరరామ హరీశ్వరః ।
స తమాశ్వాసయద్రామో వాలినం వ్యక్తదర్శనమ్ ॥ 60 ॥
సామసంపన్నయా వాచా ధర్మతత్త్వార్థయుక్తయా ।
న సంతాపస్త్వయా కార్య ఏతదర్థం ప్లవంగమ ॥ 61 ॥
న వయం భవతా చింత్యా నాప్యాత్మా హరిసత్తమ ।
వయం భవద్విశేషేణ ధర్మతః కృతనిశ్చయాః ॥ 62 ॥
దండ్యే యః పాతయేద్దండం దండ్యో యశ్చాపి దండ్యతే ।
కార్యకారణసిద్ధార్థా వుభౌ తౌ నావసీదతః ॥ 63 ॥
తద్భవాందండసంయోగాదస్మాద్విగతకల్మషః ।
గతస్స్వాం ప్రకృతిం ధర్మ్యం ధర్మదృష్టేన వర్త్మనా ॥ 64 ॥
త్యజ శోకం చ మోహం చ భయం చ హృదయే స్థితమ్ ।
త్వయా విధానం హర్యగ్ర్య న శక్యమతివర్తితుమ్ ॥ 65 ॥
యథా త్వయ్యంగదో నిత్యం వర్తతే వానరేశ్వర ।
తథా వర్తేత సుగ్రీవే మయి చాపి న సంశయః ॥ 66 ॥
స తస్య వాక్యం మధురం మహాత్మన స్సమాహితం ధర్మపథానువర్తినః ।
నిశమ్య రామస్య రణావమర్దినో వచస్సుయుక్తం నిజగాద వానరః ॥ 67 ॥
శరాభితప్తేన విచేతసా మయా ప్రదూషితస్త్వం యదజానతా ప్రభో ।
ఇదం మహేంద్రోపమ భీమవిక్రమ ప్రసాదితస్త్వం క్షమ మే నరేశ్వర ॥ 68 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే కిష్కింధాకాండే అష్టాదశస్సర్గః ॥
