శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాండమ్ ।
అథ వింశస్సర్గః ।
తస్మింస్తు పురుషవ్యాఘ్రే నిష్క్రామతి కృతాంజలౌ ।
ఆర్తశబ్దో మహాన్ జజ్ఞే స్త్రీణామంతఃపురే తదా ॥ 1 ॥
కృత్యేష్వచోదితః పిత్రా సర్వస్యాంతఃపురస్య చ ।
గతిర్యశ్శరణం చాపి స రామోఽద్య ప్రవత్స్యతి ॥ 2 ॥
కౌశల్యాయాం యథా యుక్తో జనన్యాం వర్తతే సదా ।
తథైవ వర్తతేఽస్మాసు జన్మప్రభృతి రాఘవః ॥ 3 ॥
న క్రుధ్యత్యభిశప్తోఽపి క్రోధనీయాని వర్జయన్ ।
క్రుద్ధాన్ప్రసాదయన్సర్వాన్ స ఇతోఽద్య ప్రవత్స్యతి ॥ 4 ॥
అబుద్ధిర్బత నో రాజా జీవలోకం చరత్యయమ్ ।
యో గతిం సర్వభూతానాం పరిత్యజతి రాఘవమ్ ॥ 5 ॥
ఇతి సర్వా మహిష్యస్తా వివత్సా ఇవ ధేనవః ।
పతిమాచుక్రుశుశ్చైవ సస్వరం చాపి చుక్రుశుః ॥ 6 ॥
స హి చాంతఃపురే ఘోరమార్తశబ్దం మహీపతిః ।
పుత్రశోకాభిసంతప్తః శ్రుత్వా వ్యాలీయతాఽసనే ॥ 7 ॥
రామస్తు భృశమాయస్తో నిశ్శ్వసన్నివ కుంజరః ।
జగామ సహితో భ్రాత్రా మాతురంతఃపురం వశీ ॥ 8 ॥
సోఽపశ్యత్పురుషం తత్ర వృద్ధం పరమపూజితమ్ ।
ఉపవిష్టం గృహద్వారి తిష్ఠతశ్చాపరాన్బహూన్ ॥ 9 ॥
దృష్ట్వైవ తు తదా రామం తే సర్వే సహసోత్థితాః ।
జయేన జయతాం శ్రేష్ఠం వర్ధయంతి స్మ రాఘవమ్ ॥ 10 ॥
ప్రవిశ్య ప్రథమాం కక్ష్యాం ద్వితీయాయాం దదర్శ సః ।
బ్రాహ్మణాన్వేదసంపన్నాన్వృద్ధాన్రాజ్ఞాఽభిసత్కృతాన్ ॥ 11 ॥
ప్రణమ్య రామస్తాన్విప్రాంస్తృతీయాయాం దదర్శ సః ।
స్త్రియో వృద్ధాస్తథా బాలా ద్వారరక్షణతత్పరాః ॥ 12 ॥
వర్ధయిత్వా ప్రహృష్టాస్తాః ప్రవిశ్య చ గృహం స్త్రియః ।
న్యవేదయంత త్వరితా రామమాతుః ప్రియం తదా ॥ 13 ॥
కౌశల్యాపి తదా దేవీ రాత్రిం స్థిత్వా సమాహితా ।
ప్రభాతే త్వకరోత్పూజాం విష్ణోః పుత్రహితైషిణీ ॥ 14 ॥
సా క్షౌమవసనా హృష్టా నిత్యం వ్రతపరాయణా ।
అగ్నిం జుహోతి స్మ తదా మంత్రవత్కృతమంగలా ॥ 15 ॥
ప్రవిశ్య చ తదా రామో మాతురంతఃపురం శుభమ్ ।
దదర్శ మాతరం తత్ర హావయంతీం హుతాశనమ్ ॥ 16 ॥
దేవకార్యనిమిత్తం చ తత్రాపశ్యత్సముద్యతమ్ ।
దధ్యక్షతం ఘృతం చైవ మోదకాన్హవిషస్తథా ॥ 17 ॥
లాజాన్మాల్యాని శుక్లాని పాయసం కృసరం తథా ।
సమిధః పూర్ణకుంభాంశ్చ దదర్శ రఘునందనః ॥ 18 ॥
తాం శుక్లక్షౌమసంవీతాం వ్రతయోగేన కర్శితామ్ ।
తర్పయంతీం దదర్శాద్భిర్దేవతాం దేవవర్ణినీమ్ ॥ 19 ॥
సా చిరస్యాత్మజం దృష్ట్వా మాతృనందనమాగతమ్ ।
అభిచక్రామ సంహృష్టా కిశోరం బడబా యథా ॥ 20 ॥
స మాతరమభిక్రాంతాముపసంగృహ్య రాఘవః ।
పరిష్వక్తశ్చ బాహుభ్యాముపాఘ్రాతశ్చ మూర్ధని ॥ 21 ॥
తమువాచ దురాధర్షం రాఘవం సుతమాత్మనః ।
కౌశల్యా పుత్రవాత్సల్యాదిదం ప్రియహితం వచః ॥ 22 ॥
వృద్ధానాం ధర్మశీలానాం రాజర్షీణాం మహాత్మనామ్ ।
ప్రాప్నుహ్యాయుశ్చ కీర్తిం చ ధర్మం చోపహితం కులే ॥ 23 ॥
సత్యప్రతిజ్ఞం పితరం రాజానం పశ్య రాఘవ ।
అద్యైవ హి త్వాం ధర్మాత్మా యౌవరాజ్యేఽభిషేక్ష్యతి ॥ 24 ॥
దత్తమాసనమాలభ్య భోజనేన నిమంత్రితః ।
మాతరం రాఘవః కించిద్వ్రీడాత్ప్రసార్యాంజలిమబ్రవీత్ ॥ 25 ॥
స స్వభావవినీతశ్చ గౌరవాచ్చ తదా నతః ।
ప్రస్థితో దండకారణ్యమాప్రష్టుముపచక్రమే ॥ 26 ॥
దేవి నూనం న జానీషే మహద్భయముపస్థితమ్ ।
ఇదం తవ చ దుఃఖాయ వైదేహ్యా లక్ష్మణస్య చ ॥ 27 ॥
గమిష్యే దండకారణ్యం కిమనేనాసనేన మే ।
విష్టరాసనయోగ్యో హి కాలోఽయం మాముపస్థితః ॥ 28 ॥
చతుర్దశ హి వర్షాణి వత్స్యామి విజనే వనే ।
మధుమూలఫలైర్జీవన్హిత్వా మునివదామిషమ్ ॥ 29 ॥
భరతాయ మహారాజో యౌవరాజ్యం ప్రయచ్ఛతి ।
మాం పునర్దండకారణ్యే వివాసయతి తాపసమ్ ॥ 30 ॥
స షట్చాష్టౌ చ వర్షాణి వత్స్యామి విజనే వనే ।
ఆసేవమానో వన్యాని ఫలమూలైశ్చ వర్తయన్ ॥ 31 ॥
సా నికృత్తేవ సాలస్య యష్టిః పరశునా వనే ।
పపాత సహసా దేవీ దేవతేవ దివశ్చ్యుతా ॥ 32 ॥
తామదుఃఖోచితాం దృష్ట్వా పతితాం కదలీమివ ।
రామస్తూత్థాపయామాస మాతరం గతచేతసమ్ ॥ 33 ॥
ఉపావృత్త్యోత్థితాం దీనాం బడబామివ వాహితామ్ ।
పాంసుకుంఠితసర్వాంగీం విమమర్శ చ పాణినా ॥ 34 ॥
సా రాఘవముపాసీనమసుఖార్తా సుఖోచితా ।
ఉవాచ పురుషవ్యాఘ్రముపశృణ్వతి లక్ష్మణే ॥ 35 ॥
యది పుత్ర న జాయేథా మమ శోకాయ రాఘవ ।
న స్మ దుఃఖమతో భూయః పశ్యేయమహమప్రజాః ॥ 36 ॥
ఏక ఏవ హి వంధ్యాయా శ్శోకో భవతి మానసః ।
అప్రజాఽస్మీతి సంతాపో న హ్యన్యః పుత్ర విద్యతే ॥ 37 ॥
న దృష్టపూర్వం కల్యాణం సుఖం వా పతిపౌరుషే ।
అపి పుత్రే ఽపి పశ్యేయమితి రామాఽస్థితం మయా ॥ 38 ॥
సా బహూన్యమనోజ్ఞాని వాక్యాని హృదయచ్ఛిదామ్ ।
అహం శ్రోష్యే సపత్నీనామవరాణాం వరా సతీ ॥ 39 ॥
అతో దుఃఖతరం కిం ను ప్రమదానాం భవిష్యతి ।
మమ శోకో విలాపశ్చ యాదృశోఽయమనంతకః ॥ 40 ॥
త్వయి సన్నిహితేఽప్యేవమహమాసం నిరాకృతా ।
కిం పునః ప్రోషితే తాత ధ్రువం మరణమేవ మే ॥ 41 ॥
అత్యంతనిగృహీతాస్మి భర్తుర్నిత్యమతంత్రితా ।
పరివారేణ కైకేయ్యా స్సమా వాప్యథవాఽవరా ॥ 42 ॥
యోఽహి మాం సేవతే కశ్చిదథవాప్యనువర్తతే ।
కైకేయ్యాః పుత్రమన్వీక్ష్య స్వశ్చి జనో నాభిభాషతే ॥ 43 ॥
నిత్యక్రోధతయా తస్యాః కథం ను ఖరవాదితత్ ।
కైకేయ్యా వదనం ద్రష్టుం పుత్ర శక్ష్యామి దుర్గతా ॥ 44 ॥
దశ సప్త చ వర్షాణి జాతస్య తవ రాఘవ అతితాని ప్రకాంక్షంత్యా మయా దుఃఖపరిక్షయమ్ ॥ 45 ॥
తదక్షయం మహద్దుఃఖం నోత్సహే సహితుం చిరమ్ ।
విప్రకారం సపత్నీనామేవం జీర్ణాఽపి రాఘవ ॥ 46 ॥
అపశ్యంతీ తవ ముఖం పరిపూర్ణశశిప్రభమ్ ।
కృపణా వర్తయిష్యామి కథం కృపణజీవికామ్ ॥ 47 ॥
ఉపవాసైశ్చ యోగైశ్చ బహుభిశ్చ పరిశ్రమైః ।
దుఃఖం సంవర్ధితో మోఘం త్వం హి దుర్గతయా మయా ॥ 48 ॥
స్థిరం తు హృదయం మన్యే మమేదం యన్న దీర్యతే ।
ప్రావృషీవ మహానద్యా స్పృష్టం కూలం నవాంభసా ॥ 49 ॥
మమైవ నూనం మరణం న విద్యతే న చావకాఽశోస్తి యమక్షయేఽమమ ।
యదంతకోఽద్యైవ న మాం జిహీర్షతి ।
ప్రసహ్య సింహో రుదతీం మృగీమివ ॥ 50 ॥
స్థిరం హి నూనం హృదయం మమాయసం న భిద్యతే యద్భువి నావదీర్యతే ।
అనేన దుఃఖేన చ దేహమర్పితం ధ్రువం హ్యకాలే మరణం న విద్యతే ॥ 51 ॥
ఇదం హి దుఃఖం యదనర్థకాని మే వ్రతాని దానాని చ సంయమాశ్చ హి ।
తపశ్చ తప్తం యదపత్యకారణా త్సునిష్ఫలం బీజమివోప్తమూషరే ॥ 52 ॥
యది హ్యకాలే మరణం స్వయేచ్ఛయా లభేత కశ్చిద్గురుదుఃఖకర్శితః ।
గతాహమద్యైవ పరేతసంసదం వినా త్వయా ధేనురివాత్మజేన వై ॥ 53 ॥
అథాపి కిం జీవితమద్య మే వృథా త్వయా వినా చంద్రనిభాననప్రభ ।
అనువ్రజిష్యామి వనం త్వయైవ గౌ స్సుదుర్బలా వత్సమివానుకాంక్షయా ॥ 54 ॥
భృశమసుఖమమర్షితా తదా బహు విలలాప సమీక్ష్య రాఘవమ్ ।
వ్యసనముపనిశమ్య సా మహ త్సుతమివ బద్ధమవేక్ష్య కిన్నరీ ॥ 55 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాండే వింశస్సర్గః ॥
