శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే కిష్కింధాకాండమ్ ।
అథ ఏకత్రింశస్సర్గః ।
స కామినం దీనమదీనసత్త్వం శోకాభిపన్నం సముదీర్ణకోపమ్ ।
నరేంద్రసూనుర్నరదేవపుత్రం రామానుజః పూర్వజమిత్యువాచ ॥ 1 ॥
న వానరః స్థాస్యతి సాధువృత్తే న మంస్యతే కర్మఫలానుషంగాన్ ।
న భోజ్యతే వానరరాజ్యలక్ష్మీం తథాహి నాభిక్రమతేఽస్య బుద్ధిః ॥ 2 ॥
మతిక్షయాద్గ్రామ్యసుఖేషు సక్త స్తవ ప్రసాదాప్రతికారబుద్ధిః ।
హతోఽగ్రజం పశ్యతు వీర తస్య న రాజ్యమేవం విగుణస్య దేయమ్ ॥ 3 ॥
న ధారయే కోపముదీర్ణవేగం నిహన్మి సుగ్రీవమసత్యమద్య ।
హరిప్రవీరైస్సహ వాలిపుత్రో నరేంద్రపత్న్యా విచయం కరోతు ॥ 4 ॥
తమాత్తబాణాసనముత్పతంతం నివేదితార్థం రణచండకోపమ్ ।
ఉవాచ రామః పరవీరహంతా స్వవేక్షితం సానునయం చ వాక్యమ్ ॥ 5 ॥
న హి వై త్వద్విధో లోకే పాపమేవం సమాచరేత్ ।
పాపమార్యేణ యో హంతి స వీరః పురుషోత్తమః ॥ 6 ॥
నేదమత్ర త్వయా గ్రాహ్యం సాధువృత్తేన లక్ష్మణ ।
తాం ప్రీతిమనువర్తస్వ పూర్వవృత్తం చ సంగతమ్ ॥ 7 ॥
సామోపహితయా వాచా రూక్షాణి పరివర్జయన్ ।
వక్తుమర్హసి సుగ్రీవం వ్యతీతం కాలపర్యయే ॥ 8 ॥
సోఽగ్రజేనానుశిష్టార్థో యథావత్పురుషర్షభః ।
ప్రవివేశ పురీం వీరో లక్ష్మణః పరవీరహా ॥ 9 ॥
తతశ్శుభమతిః ప్రాజ్ఞో భ్రాతుః ప్రియహితే రతః ।
లక్ష్మణః ప్రతిసంరబ్ధో జగామ భవనం కపేః ॥ 10 ॥
శక్రబాణాసనప్రఖ్యం ధనుః కాలాంతకోపమః ।
ప్రగృహ్య గిరిశృంగాభం మందరః సానుమానివ ॥ 11 ॥
యథోక్తకారీ వచనముత్తరం చైవ సోత్తరమ్ ।
బృహస్పతిసమో బుద్ధ్యా మత్వా రామానుజస్తదా ॥ 12 ॥
కామక్రోధసముత్థేన భ్రాతుః కోపాగ్నినా వృతః ।
ప్రభంజన ఇవాప్రీతః ప్రయయౌ లక్ష్మణస్తదా ॥ 13 ॥
సాలతాలాశ్వకర్ణాంశ్చ తరసా పాతయన్బహూన్ ।
పర్యస్యన్గిరికూటాని ద్రుమానన్యాంశ్చ వేగతః ॥ 14 ॥
శిలాశ్చ శకలీకుర్వన్పద్భ్యాం గజ ఇవాశుగః ।
దూరామేకపదం త్యక్త్వా యయౌ కార్యవశాద్ద్రుతమ్ ॥ 15 ॥
తామపశ్యద్బలాకీర్ణాం హరిరాజమహాపురీమ్ ।
దుర్గామిక్ష్వాకుశార్దూలః కిష్కింధాం గిరిసంగటే ॥ 16 ॥
రోషాత్ప్రస్ఫురమాణోష్ఠ స్సుగ్రీవం ప్రతి లక్ష్మణః ।
దదర్శ వానరాన్భీమాకనిష్కింధాయా బహిశ్చరాన్ ॥ 17 ॥
తం దృష్ట్వా వానరాస్సర్వే లక్ష్మణం పురుషర్షభమ్ ।
శైలశృంగాణి శతశః ప్రవృద్ధాంశ్చ మహీరుహాన్ ॥ 18 ॥
జగృహుః కుంజరప్రఖ్యా వానరాః పర్వతాంతరే ।
తాన్గృహీతప్రహరణాన్సర్వాందృష్ట్వా తు లక్ష్మణః ॥ 19 ॥
బభూవ ద్విగుణం క్రుద్ధో బహ్వింధన ఇవానలః ।
తం తే భయపరీతాంగాః క్రుద్ధం దృష్ట్వా ప్లవంగమాః ॥ 20 ॥
కాలమృత్యుయుగాంతాభం శతశో విద్రుతా దిశః ।
తతస్సుగ్రీవభవనం ప్రవిశ్య హరిపుంగవాః ॥ 21 ॥
క్రోధమాగమనం చైవ లక్ష్మణస్య న్యవేదయన్ ।
తారయా సహితః కామీ సక్తః కపివృషో రహః ॥ 22 ॥
న తేషాం కపివీరాణాం శుశ్రావ వచనం తదా ।
తతస్సచివసందిష్టా హరయో రోమహర్షణాః ।
గిరికుంజర మేఘాభా నగర్యా నిర్యయుస్తదా ॥ 23 ॥
నఖదంష్ట్రాయుధా ఘోరాస్సర్వే వికృతదర్శనాః ॥ 24 ॥
సర్వే శార్దూలదర్పాశ్చ సర్వే చ వికృతాననాః ।
దశనాగబలాః కేచిత్కేచిద్దశగుణోత్తరాః ॥ 25 ॥
కేచిన్నాగసహస్రస్య బభూవుస్తుల్యవిక్రమాః ।
కృత్స్నాంహి కపిభిర్వ్యాప్తాం ద్రుమహస్సైర్మహాబలైః ॥ 26 ॥
అపశ్యల్లక్ష్మణః క్రుద్ధః కిష్కింధాం తాం దురాసదామ్ ।
తతస్తే హరయస్సర్వే ప్రాకారపరిఘాంతరాత్ ॥ 27 ॥
నిష్క్రమ్యోదగ్రసత్త్వాస్తు తస్థురావిష్కృతం తదా ।
సుగ్రీవస్య ప్రమాదం చ పూర్వజం చార్తమాత్మవాన్ ॥ 28 ॥
బుద్ధ్వా కోపవశం వీరః పునరేవ జగామ సః ।
స దీర్ఘోష్ణమహోచ్ఛవాసః కోపసంరక్తలోచనః ॥ 29 ॥
బభూవ నరశార్దూల స్సధూమ ఇవ పావకః ।
బాణశల్యస్ఫురజ్జిహ్వస్సాయకాసనభోగవాన్ ॥ 30 ॥
స్వతేజోవిషసంఘాతః పంచాస్య ఇవ పన్నగః ।
తం దీప్తమివ కాలాగ్నిం నాగేంద్రమివ కోపితమ్ ॥ 31 ॥
సమాసాద్యాంగదస్త్రాసాద్విషాదమగమద్భృశమ్ ।
సోఽంగదం రోషతామ్రాక్షస్సందిదేశ మహాయశాః ॥ 32 ॥
సుగ్రీవః కథ్యతాం వత్స మమాగమనమిత్యుత ।
ఏష రామానుజః ప్రాప్తస్వత్సకాశమరిందమ ॥ 33 ॥
భ్రాతుర్వ్యసనసంతప్తో ద్వారి తిష్ఠతి లక్ష్మణః ।
తస్య వాక్యం యది రుచిః క్రియతాం సాధు వానర ॥ 34 ॥
ఇత్యుక్త్వా శీఘ్రమాగచ్ఛ వత్స వాక్యమరిందమ ।
లక్ష్మణస్య వచః శ్రుత్వా శోకావిష్టోఽంగదోఽబ్రవీత్ ।
పితుస్సమీపమాగమ్య సౌమిత్రిరయమాగతః ॥ 35 ॥
అథాంగదస్తస్య వచో నిశమ్య సంభ్రాంతభావః పరిదీనవక్త్రః ।
నిపత్య తూర్ణం నృపతేస్తరస్వీ తతః రుమాయాశ్చరణౌ వవందే ॥ 36 ॥
సంంగృహ్య పాదౌ పితురగ్ర్యతేజాః జగ్రాహ మాతుః పునరేవ పాదౌ ।
పాదౌ రుమాయాశ్చ నిపీడయిత్వా నివేదయామాస తతస్తమర్థమ్ ॥ 37 ॥
స నిద్రామదసంవీతో వానరో న విబుద్ధవాన్ ।
బభూవ మదమత్తశ్చ మదనేన చ మోహితః ॥ 38 ॥
తతః కిలకిలాం చక్రుర్లక్ష్మణం ప్రేక్ష్య వానరాః ।
ప్రసాదయంతస్తం క్రుద్ధం భయమోహితచేతసః ॥ 39 ॥
తే మహౌఘనిభం దృష్ట్వా వజ్రాశనిసమస్వనమ్ ।
సింహనాదం సమం చక్రుర్లక్ష్మణస్య సమీపతః ॥ 40 ॥
తేన శబ్దేన మహతా ప్రత్యబుధ్యత వానరః ।
మదవిహ్వలతామ్రాక్షో వ్యాకులస్రగ్విభూషణః ॥ 41 ॥
అథాంగదవచః శ్రుత్వా తేనైవ చ సమాగతౌ ।
మంత్రిణౌ వానరేంద్రస్య సమ్మతౌ దారదర్శినౌ ॥ 42 ॥
ప్లక్షశ్చైవ ప్రభావశ్చ మంత్రిణావర్థధర్మయోః ।
వక్తుముచ్చావచం ప్రాప్తం లక్ష్మణం తౌ శశంసతుః ॥ 43 ॥
ప్రసాదయిత్వా సుగ్రీవం వచనైస్సామనిశ్చితైః ।
ఆసీనం పర్యుపాసీనౌ యథా శక్రం మరుత్పతిమ్ ॥ 44 ॥
సత్యసంధౌ మహాభాగౌ భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ ।
వయస్యభావం సంప్రాప్తౌ రాజ్యార్హౌ రాజ్యదాయినౌ ॥ 45 ॥
తయోరేకో ధనుష్పాణిర్ద్వారి తిష్ఠతి లక్ష్మణః ।
యస్య భీతాః ప్రవేపంతో నాదాన్ముంచంతి వానరాః ॥ 46 ॥
స ఏష రాఘవభ్రాతా లక్ష్మణో వాక్యసారథిః ।
వ్యవసాయరథః ప్రాప్తస్తస్య రామస్య శాసనాత్ ॥ 47 ॥
అయం చ దయితో రాజంస్తారాయా స్తనయోఽంగదః ।
లక్ష్మణేన సకాశం తే ప్రేషితస్త్వరయాఽనఘ ॥ 48 ॥
సోఽయం రోషపరీతాక్షో ద్వారి తిష్ఠతి వీర్యవాన్ ।
వానరాన్వానరపతే చక్షుషా ప్రదహన్నివ ॥ 49 ॥
తస్య మూర్ధ్నా ప్రణమ్య త్వం సపుత్రస్సహబంధుభిః ।
గచ్ఛ శీఘ్రం మహారాజ రోషో హ్యస్య నివర్త్యతామ్ ॥ 50 ॥
యదాహ రామో ధర్మాత్మా తత్కురుష్వ సమాహితః ।
రాజం స్తిష్ఠస్వ సమయే భవ సత్యప్రతిశ్రవాః ॥ 51 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే కిష్కింధాకాండే ఏకత్రింశస్సర్గః ॥
