శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే బాలకాండమ్ ।
అథ చతుర్దశస్సర్గః ।
అథ సంవత్సరే పూర్ణే తస్మిన్ప్రాప్తే తురంగమే ।
సరయ్వాశ్చోత్తరే తీరే రాజ్ఞో యజ్ఞోఽభ్యవర్తత ॥ 1 ॥
ఋశ్యశృంగం పురస్కృత్య కర్మ చక్రుర్ద్విజర్షభాః ।
అశ్వమేధే మహాయజ్ఞే రాజ్ఞోఽస్య సుమహాత్మనః ॥ 2 ॥
కర్మ కుర్వంతి విధివద్యాజకా వేదపారగాః ।
యథావిధి యథాన్యాయం పరిక్రామంతి శాస్త్రతః ॥ 3 ॥
ప్రవర్గ్యం శాస్త్రతః కృత్వా తథైవోపసదం ద్విజాః చక్రుశ్చ విధివత్సర్వమధికం కర్మ శాస్త్రతః ॥ 4 ॥
అభిపూజ్య తతో హృష్టాస్సర్వే చక్రుర్యథావిధి ।
ప్రాతస్సవనపూర్వాణి కర్మాణి మునిపుంగవాః ॥ 5 ॥
ఐంద్రశ్చ విధివద్దత్తో రాజా చాభిషుతోఽనఘః ।
మాధ్యందినం చ సవనం ప్రావర్తత యథాక్రమమ్ ॥ 6 ॥
తృతీయసవనం చైవ రాజ్ఞోఽస్య సుమహాత్మనః ।
చక్రుస్తేశాస్త్రతో దృష్ట్వా తథా బ్రాహ్మణపుంగవాః ॥ 7 ॥
న చాహుతమభూత్తత్ర స్ఖలితం వాపి కించన ।
దృశ్యతే బ్రహ్మవత్సర్వం క్షేమయుక్తం హి చక్రిరే ॥ 8 ॥
న తేష్వహస్సు శ్రాంతో వా క్షుధితో వాపి దృశ్యతే ।
నావిద్వాన్బ్రాహ్మణస్తత్ర నాశతానుచరస్తథా ॥ 9 ॥
బ్రాహ్మణా భుంజతే నిత్యం నాథవంతశ్చ భుంజతే ।
తాపసా భుంజతే చాపి శ్రమణా భుంజతేతథా ॥ 10 ॥
వృద్ధాశ్చ వ్యాధితాశ్చైవ స్త్రియో బాలాస్తథైవ చ ।
అనిశం భుంజమానానాం న తృప్తిరుపలభ్యతే ॥ 11 ॥
దీయతాం దీయతామన్నం వాసాంసి వివిధాని చ ।
ఇతి సంచోదితాస్తత్ర తథా చక్రురనేకశః ॥ 12 ॥
అన్నకూటాశ్చ బహవో దృశ్యంతే పర్వతోపమాః ।
దివసే దివసే తత్ర సిద్ధస్య విధివత్తదా ॥ 13 ॥
నానాదేశాదనుప్రాప్తాః పురుషాస్స్త్రీగణాస్తథా ।
అన్నపానైస్సువిహితాస్తస్మిన్యజ్ఞే మహాత్మనః ॥ 14 ॥
అన్నం హి విధివత్సాధు ప్రశంసంతి ద్విజర్షభాః ।
అహో తృప్తాః స్మ భద్రం తే ఇతి శుశ్రావ రాఘవః ॥ 15 ॥
స్వలంకృతాశ్చ పురుషా బ్రాహ్మణాన్పర్యవేషయన్ ।
ఉపాసతే చ తానన్యే సుమృష్టమణికుండలాః ॥ 16 ॥
కర్మాంతరే తదా విప్రా హేతువాదాన్బహూనపి ।
ప్రాహుశ్చ వాగ్మినో ధీరాః పరస్పరజిగీషయా ॥ 17 ॥
దివసే దివసే తత్ర సంస్తరే కుశలా ద్విజాః ।
సర్వకర్మాణి చక్రుస్తే యథాశాస్త్రం ప్రచోదితాః ॥ 18 ॥
నాషడంగవిదత్రాసీన్నావ్రతో నాబహుశ్రుతః ।
సదస్యాస్తస్య వై రాజ్ఞో నావాదకుశలా ద్విజాః ॥ 19 ॥
ప్రాప్తే యూపోచ్ఛ్రయే తస్మిన్షడ్బైల్వాః ఖాదిరాస్తథా ।
తావంతో బిల్వసహితాః పర్ణినశ్చ తథాపరే ॥ 20 ॥
శ్లేష్మాతకమయస్త్వేకో దేవదారుమయస్తథా ।
ద్వావేవ విహితౌ తత్ర బాహువ్యస్తపరిగ్రహౌ ॥ 21 ॥
ప్రాప్తే యూపోచ్ఛ్రయే తస్మిన్షడ్బైల్వాః ఖాదిరాస్తథా ।
తావంతో బిల్వసహితాః పర్ణినశ్చ తథాపరే ॥ 22 ॥
శ్లేష్మాతకమయస్త్వేకో దేవదారుమయస్తథా ।
ద్వావేవ విహితౌ తత్ర బాహువ్యస్తపరిగ్రహౌ ॥ 23 ॥
కారితాస్సర్వ ఏవైతే శాస్త్రజ్ఞైర్యజ్ఞకోవిదైః ।
శోభార్థం తస్య యజ్ఞస్య కాంచనాలంకృతాఽభవన్ ॥ 24 ॥
ఏకవింశతియూపాస్తే ఏకవింశత్యరత్నయః ।
వాసోభిరేకవింశద్భిరేకైకం సమలంకృతాః ॥ 25 ॥
విన్యస్తా విధివత్సర్వే శిల్పిభిస్సుకృతా దృఢాః ।
అష్టాశ్రయస్సర్వ ఏవ శ్లక్ష్ణరూపసమన్వితాః ॥ 26 ॥
ఆచ్ఛాదితాస్తే వాసోభిః పుష్పైర్గంధైశ్చ భూషితాః ।
సప్తర్షయో దీప్తిమంతో విరాజంతే యథా దివి ॥ 27 ॥
ఇష్టకాశ్చ యథాన్యాయం కారితాశ్చ ప్రమాణతః ।
చితోఽగ్నిర్బ్రాహ్మణైస్తత్ర కుశలైశ్శుల్బకర్మణి ॥ 28 ॥
సచిత్యో రాజసింహస్య సంచితః కుశలైర్ద్విజైః ।
గరుడో రుక్మపక్షో వై త్రిగుణోఽష్టాదశాత్మకః ॥ 29 ॥
నియుక్తాస్తత్ర పశవస్తత్తదుద్దిశ్య దైవతమ్ ।
ఉరగాః పక్షిణశ్చైవ యథాశాస్త్రం ప్రచోదితాః ॥ 30 ॥
శామిత్రే తు హయస్తత్ర తథా జలచరాశ్చ యే ।
ఋత్విగ్భిస్సర్వమేవైతన్నియుక్తం శాస్త్రతస్తదా ॥ 31 ॥
పశూనాం త్రిశతం తత్ర యూపేషు నియతం తదా ।
అశ్వరత్నోత్తమం తస్య రాజ్ఞో దశరథస్య చ ॥ 32 ॥
కౌసల్యా తం హయం తత్ర పరిచర్య సమంతతః ।
కృపాణైర్విశశాసైనం త్రిభిః పరమయా ముదా ॥ 33 ॥
పతత్రిణా తదా సార్ధం సుస్థితేన చ చేతసా ।
అవసద్రజనీమేకాం కౌశల్యా ధర్మకామ్యయా ॥ 34 ॥
హోతాఽధ్వర్యుస్తథోద్గాతా హస్తేన సమయోజయన్ ।
మహిష్యా పరివృత్త్యా చ వావాతాం చ తథాపరామ్ ॥ 35 ॥
పతత్రిణస్తస్య వపా ముద్ధృత్య నియతేంద్రియః ।
ఋత్విక్పరమసంపన్నః శ్రపయామాస శాస్త్రతః ॥ 36 ॥
ధూమగంధం వపాయాస్తు జిఘ్రతి స్మ నరాధిపః ।
యథాకాలం యథాన్యాయం నిర్ణుదన్పాపమాత్మనః ॥ 37 ॥
హయస్య యాని చాంగాని తాని సర్వాణి బ్రాహ్మణాః ।
అగ్నౌ ప్రాస్యంతి విధివత్సమంత్రాష్షోడశర్త్విజః ॥ 38 ॥
ప్లక్షశాఖాసు యజ్ఞానామన్యేషాం క్రియతే హవిః ।
అశ్వమేధస్య యజ్ఞస్య వైతసో భాగ ఇష్యతే ॥ 39 ॥
త్ర్యహోఽశ్వమేధస్సంఖ్యాతః కల్పసూత్రేణ బ్రాహ్మణైః ।
37 చతుష్టోమమహస్తస్య ప్రథమం పరికల్పితమ్ ॥ 40 ॥
ఉక్థ్యం ద్వితీయం సంఖ్యాతమతిరాత్రం తథోత్తరమ్ ।
కారితాస్తత్ర బహవో విహితాశ్శాస్త్రదర్శనాత్ ॥ 41 ॥
జ్యోతిష్టోమాయుషీ చైవమతిరాత్రౌ వినిర్మితౌ ।
అభిజిద్విశ్వజిచ్చైవమప్తోర్యామో మహాక్రతుః ॥ 42 ॥
ప్రాచీం హోత్రే దదౌ రాజా దిశం స్వకులవర్ధనః ।
అధ్వర్యవే ప్రతీచీం తు బ్రహ్మణే దక్షిణాం దిశమ్ ॥ 43 ॥
ఉద్గాత్రే చ తథోదీచీం దక్షిణైషా వినిర్మితా ।
హయమేధే మహాయజ్ఞే స్వయంభూవిహితే పురా ॥ 44 ॥
క్రతుం సమాప్య తు తదా న్యాయతః పురుషర్షభః ।
ఋత్విగ్భ్యో హి దదౌ రాజా తాం ధరాం కులవర్ధనః ॥ 45 ॥
ఋత్విజస్త్వబ్రువన్సర్వే రాజానం గతకల్మషమ్ ।
భవానేవ మహీం కృత్స్నామేకో రక్షితుమర్హతి ॥ 46 ॥
న భూమ్యా కార్యమస్మాకం న హి శక్తాస్స్మ పాలనే ।
రతాస్స్వాధ్యాయకరణే వయం నిత్యం హి భూమిప ॥ 47 ॥
నిష్క్రయం కించిదేవేహ ప్రయచ్ఛతు భవానితి ।
4 మణిరత్నం సువర్ణం వా గావో యద్వా సముద్యతమ్ ।
తత్ప్రయచ్ఛ నరశ్రేష్ఠ ధరణ్యా న ప్రయోజనమ్ ॥ 48 ॥
ఏవముక్తో నరపతిర్బ్రాహ్మణైర్వేదపారగైః ॥ 49 ॥
గవాం శతసహస్రాణి దశ తేభ్యో దదౌ నృపః ।
4 శతకోటీస్సువర్ణస్య రజతస్య చతుర్గుణమ్ ॥ 50 ॥
ఋత్విజశ్చ తతస్సర్వే ప్రదదుస్సహితా వసు ।
ఋశ్యశృంగాయ మునయే వసిష్ఠాయ చ ధీమతే ॥ 51 ॥
తతస్తే న్యాయతః కృత్వా ప్రవిభాగం ద్విజోత్తమాః ।
సుప్రీతమనసస్సర్వే ప్రత్యూచుర్ముదితా భృశమ్ ॥ 52 ॥
తతః ప్రసర్పకైభ్యస్తు హిరణ్యం సుసమాహితః ।
జాంబూనదం కోటిసంఖ్యం బ్రాహ్మణేభ్యో దదౌ తదా ॥ 53 ॥
దరిద్రాయ ద్విజాయాథ హస్తాభరణముత్తమమ్ ।
కస్మైచిద్యాచమానాయ దదౌ రాఘవనందనః ॥ 54 ॥
తతః ప్రీతేషు నృపతిర్ద్విజేషు ద్విజవత్సలః ।
ప్రణామమకరోత్తేషాం హర్షపర్యాకులేక్షణః ॥ 55 ॥
తస్యాశిషోఽథ విధివద్బ్రాహ్మణైస్సముదీరితాః ।
ఉదారస్య నృవీరస్య ధరణ్యాం ప్రణతస్య చ ॥ 56 ॥
తతః ప్రీతమనా రాజా ప్రాప్య యజ్ఞమనుత్తమమ్ ।
పాపాపహం స్వర్నయనం దుష్కరం పార్థివర్షభైః ॥ 57 ॥
తతోఽబ్రవీదృశ్యశృంగం రాజా దశరథస్తదా ।
కులస్య వర్ధనం త్వం తు కర్తుమర్హసి సువ్రత ॥ 58 ॥
తథేతి చ స రాజానమువాచ ద్విజసత్తమః ।
భవిష్యంతి సుతా రాజంశ్చత్వారస్తే కులోద్వహాః ॥ 59 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే బాలకాండే చతుర్దశస్సర్గః ॥
