శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాండమ్ ।
అథ పంచాధికశతతమస్సర్గః ।
తతః పురుషసింహానాం వృతానాం తై స్సుహృద్గణైః ।
శోచతామేవ రజనీ దుఃఖేన వ్యత్యవర్తత ॥ 1 ॥
రజన్యాం సుప్రభాతాయాం భ్రాతరస్తే సుహృద్వృతాః ।
మందాకిన్యాం హుతం జప్యం కృత్వా రామముపాగమన్ ॥ 2 ॥
తూష్ణీం తే సముపాసీనా న కశ్చిత్కించిదబ్రవీత్ ।
భరతస్తు సుహృన్మధ్యే రామం వచనమబ్రవీత్ ॥ 3 ॥
సాంత్వితా మామికా మాతా దత్తం రాజ్యమిదం మమ ।
తద్దదామి తవైవాహం భుంక్ష్వ రాజ్యమకంటకమ్ ॥ 4 ॥
మహతేవాంబువేగేన భిన్నస్సేతుర్జలాగమే ।
దురావారం త్వదన్యేన రాజ్యఖండమిదం మహత్ ॥ 5 ॥
గతిం ఖర ఇవాశ్వస్య తార్క్ష్యస్యేవ పతత్రిణః ।
అనుగంతుం న శక్తిర్మే గతిం తవ మహీపతే ॥ 6 ॥
సుజీవం నిత్యశస్తస్య యః పరైరుపజీవ్యతే ।
రామ తేన తు దుర్జీవం యః పరానుపజీవతి ॥ 7 ॥
యథా తు రోపితో వృక్షః పురుషేణ వివర్ధితః ।
హ్రస్వకేణ దురారోహో రూఢస్కంధో మహాద్రుమః ॥ 8 ॥
స యదా పుష్పితో భూత్వా ఫలాని న విదర్శయేత్ ।
స తాం నానుభవేత్ప్రీతిం యస్య హేతోః ప్రరోపితః ॥ 9 ॥
ఏషోపమా మహాబాహో తమర్థం వేత్తు మర్హసి ।
యది త్వమస్మాన్వృషభో భర్తా భృత్యాన్న శాధి హి ॥ 10 ॥
శ్రేణయస్త్వాం మహారాజ పశ్యంత్వగ్య్రాశ్చ సర్వశః ।
ప్రతపంతమివాదిత్యం రాజ్యే స్థిత మరిందమమ్ ॥ 11 ॥
తవానుయానే కాకుత్స్థ మత్తా నర్దంతు కుంజరాః ।
అంతఃపురగతా నార్యో నందంతు సుసమాహితాః ॥ 12 ॥
తస్య సాధ్విత్యమన్యంత నాగరా వివిధా జనాః ।
భరతస్య వచ శ్శ్రుత్వా రామం ప్రత్యనుయాచతః ॥ 13 ॥
తమేవం దుఃఖితం ప్రేక్ష్య విలపంతం యశస్వినమ్ ।
రామః కృతాత్మా భరతం సమాశ్వాసయదాత్మవాన్ ॥ 14 ॥
నాఽత్మనః కామకారోఽస్తి పురుషోఽయమనీశ్వరః ।
ఇతశ్చేతరతశ్చైనం కృతాంతః పరికర్షతి ॥ 15 ॥
సర్వే క్షయాంతాః నిచయాః పతనాంతా సముచ్ఛ్రయాః ।
సంయోగా విప్రయోగాంతా మరణాంతం చ జీవితమ్ ॥ 16 ॥
యథా ఫలానాం పక్వానాం నాన్యత్ర పతనాద్భయమ్ ।
ఏవం నరస్య జాతస్య నాన్యత్ర మరణాద్భయమ్ ॥ 17 ॥
యథాఽగారం దృఢస్థూణం జీర్ణం భూత్వాఽవసీదతి ।
తథైవ సీదంతి నరా జరామృత్యువశం గతాః ॥ 18 ॥
అత్యేతి రజనీ యా తు సా న ప్రతినివర్తతే ।
యాత్యేవ యమునా పూర్ణా సముద్రముదకాకులమ్ ॥ 19 ॥
అహో రాత్రాణి గగ్చ్ఛంతి సర్వేషాం ప్రాణినాం ఇహ ।
ఆయూమ్షి క్షపయంత్య్ ఆశు గ్రీష్మే జలం ఇవ అంశవః ॥ 20 ॥
ఆత్మానమనుశోచ త్వం కిమన్యమనుశోచసి ।
ఆయుస్తే హీయతే యస్య స్థితస్య చ గతస్య చ ॥ 21 ॥
సహైవ మృత్యుర్వ్రజతి సహ మృత్యుర్నిషీదతి ।
గత్వాసుదీర్ఘమధ్వానం సహమృత్యుర్నివర్తతే ॥ 22 ॥
గాత్రేషు వలయః ప్రాప్తా శ్శ్వేతాశ్చైవ శిరోరుహాః ।
జరయా పురుషో జీర్ణః కిం హి కృత్వా ప్రభావయేత్ ॥ 23 ॥
నందంత్యుదిత ఆదిత్యే నందంత్యస్తమితేఽహని ।
ఆత్మనో నావబుధ్యంతే మనుష్యా జీవితక్షయమ్ ॥ 24 ॥
హృష్యంత్యృతుముఖం దృష్ట్వా నవం నవమిహాగతమ్ ।
ఋతూనాం పరివర్తేన ప్రాణినాం ప్రాణసంక్షయః ॥ 25 ॥
యథా కాష్ఠం చ కాష్ఠం చ సమేయాతాం మహార్ణవే ।
సమేత్య చ వ్యపేయాతాం కాలమాసాద్య కంచన ॥ 26 ॥
ఏవం భార్యాశ్చపుత్రాశ్చ జ్ఞాతయశ్చ ధనాని చ ।
సమేత్య వ్యవధావంతి ధ్రువో హ్యేషాం వినాభవః ॥ 27 ॥
యథా కాష్ఠం చ కాష్ఠం చ సమేయాతాం మహార్ణవే ।
సమేత్య చ వ్యపేయాతాం కాలమాసాద్య కంచన ॥ 28 ॥
ఏవం భార్యాశ్చపుత్రాశ్చ జ్ఞాతయశ్చ ధనాని చ ।
సమేత్య వ్యవధావంతి ధ్రువో హ్యేషాం వినాభవః ॥ 29 ॥
నాత్ర కశ్చిద్యథాభావం ప్రాణీ సమభివర్తతే ।
తేన తస్మిన్న సామర్థ్యం ప్రేతస్యా స్త్యనుశోచతః ॥ 30 ॥
యథా హి సార్థం గచ్ఛంతం బ్రూయాత్కశ్చిత్పథి స్థితః ।
అహమప్యాగమిష్యామి పృష్ఠతో భవతా మితి ॥ 31 ॥
ఏవం పూర్వైర్గతో మార్గః పితృపైతామహో ధ్రువః ।
తమాపన్నః కథం శోచేద్యస్య నాస్తి వ్యతిక్రమః ॥ 32 ॥
వయసః పతమానస్య స్రోతసో వాఽనివర్తినః ।
ఆత్మా సుఖే నియోక్తవ్యస్సుఖభాజః ప్రజాః స్మృతాః ॥ 33 ॥
ధర్మాత్మా స శుభైః కృత్స్నైః క్రతుభిశ్చాప్తదక్షిణైః ।
స్వర్గం దశరథః ప్రాప్తః పితా నః పృథివీపతిః ॥ 34 ॥
భృత్యానాం భరణాత్సమ్యక్ప్రజానాం పరిపాలనాత్ ।
అర్థాదానాచ్చ ధర్మేణ పితా న స్త్రిదివంగతః ॥ 35 ॥
కర్మభి స్తు శుభైరిష్టైః క్రతుభిశ్చాప్తదక్షిణైః ।
స్వర్గం దశరథః ప్రాప్తః పితా నః పృథివీపతిః ॥ 36 ॥
ఇష్ట్వా బహువిధైర్యజ్ఞైర్భోగాం శ్చావాప్య పుష్కలాన్ ।
ఉత్తమం చాయురాసాద్య స్వర్గతః పృథివీపతిః ॥ 37 ॥
ఆయురుత్తమమాసాద్య భోగానపి చ రాఘవః ।
స న శోచ్యః పితా తాత స్వర్గత స్సత్కృత స్సతామ్ ॥ 38 ॥
స జీర్ణం మానుషం దేహం పరిత్యజ్య పితా హి నః ।
దైవీమృద్ధిమనుప్రాప్తో బ్రహ్మలోకవిహారిణీమ్ ॥ 39 ॥
తం తు నైవంవిధః కశ్చిత్ప్రాజ్ఞ శ్శోచితుమర్హతి ।
తత్విధో మద్విధశ్చాపి శ్రుతవాన్బుద్ధిమత్తరః ॥ 40 ॥
ఏతే బహువిధా శోకా విలాపరుదితే తథా ।
వర్జనీయా హి ధీరేణ సర్వావస్థాసు ధీమతా ॥ 41 ॥
స స్వస్థో భవ మా శోచేర్యాత్వా చావసతాం పురీమ్ ।
తథా పిత్రా నియుక్తోఽసి వశినా వదతాం వర ॥ 42 ॥
యత్రాహమపి తేనైవ నియుక్తః పుణ్యకర్మణా ।
తత్రైవాహం కరిష్యామి పితురార్యస్య శాసనమ్ ॥ 43 ॥
న మయా శాసనం తస్య త్యక్తుం న్యాయ్య మరిందమ ।
స త్వయాపి సదా మాన్యం స వై బంధు స నః పితా ॥ 44 ॥
తద్వచః పితురేవాహం సమ్మతం ధర్మచారిణః ।
కర్మణా పాలయిష్యామి వనవాసేన రాఘవ ॥ 45 ॥
ధార్మికేణానృశంసేన నరేణ గురువర్తినా ।
భవితవ్యం నరవ్యాఘ్ర పరలోకం జిగీషతా ॥ 46 ॥
ఆత్మానమనుతిష్ఠత్వం స్వభావేన నరర్షభ ।
నిశామ్యతు శుభం వృత్తం పితుర్దశరథస్య నః ॥ 47 ॥
ఇత్యేవముక్త్వా వచనం మహాత్మా పితుర్నిదేశ ప్రతిపాలనార్థమ్ ।
యవీయసం భ్రాతరమర్థవచ్చ ప్రభుర్ముహూర్తాద్విరరామ రామః ॥ 48 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాండే పంచాధికశతతమస్సర్గః ॥
