శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాండమ్ ।
అథ ప్రథమస్సర్గః ।
గచ్ఛతా మాతులకులం భరతేన తదాఽనఘ ।
శత్రుఘ్నో నిత్యశత్రుఘ్నో నీతః ప్రీతిపురస్కృతః ॥ 1 ॥
తత్ర న్యవసద్భ్రాత్రా సహ సత్కారసత్కృతః ।
మాతులేనాశ్వపతినా పుత్రస్నేహేన లాలితః ॥ 2 ॥
తత్రాపి నివసంతౌ తౌ తర్ప్యమాణౌ చ కామతః ।
భ్రాతరౌ స్మరతాం వీరౌ వృద్ధం దశరథం నృపమ్ ॥ 3 ॥
రాజాఽపి తౌ మహాతేజా స్సస్మార ప్రోషితౌ సుతౌ ।
ఉభౌ భరతశత్రుఘ్నౌ మహేంద్రవరుణోపమౌ ॥ 4 ॥
సర్వ ఏవ తు తస్యేష్టా శ్చత్వారః పురుషర్షభాః ।
స్వశరీరాద్వినిర్వృత్తాశ్చత్వార ఇవ బాహవః ॥ 5 ॥
తేషామపి మహాతేజా రామో రతికరఃపితుః ।
స్వయంభూరివ భూతానాం బభూవ గుణవత్తరః ॥ 6 ॥
స హి దేవైరుదీర్ణస్య రావణస్య వధార్థిభిః ।
అర్థితో మానుషే లోకే జజ్ఞే విష్ణుస్సనాతనః ॥ 7 ॥
కౌశల్యా శుశుభే తేన పుత్రేణామితతేజసా ।
యథా వరేణ దేవానామదితిర్వజ్రపాణినా ॥ 8 ॥
స హి రూపోపపన్నశ్చ వీర్యవాననసూయకః ।
భూమౌవనుపమస్సూనుర్గుణైర్దశరథోపమః ॥ 9 ॥
స తు నిత్యం ప్రశాంతాత్మా మృదుపూర్వం చ భాషతే ।
ఉచ్యమానోఽపి పరుషం నోత్తరం ప్రతిపద్యతే ॥ 10 ॥
కథంచిదుపకారేణ కృతేనైకేన తుష్యతి ।
న స్మరత్యపకారాణాం శతమప్యాత్మవత్తయా ॥ 11 ॥
శీలవృద్ధైర్జ్ఞానవృద్ధైర్వయోవృద్ధైశ్చ సజ్జనైః ।
కథయన్నాస్త వై నిత్యమస్త్రయోగ్యాంతరేష్వపి ॥ 12 ॥
బుద్ధిమాన్మధురాభాషీ పూర్వభాషీ ప్రియంవదః ।
వీర్యవాన్న చ వీర్యేణ మహతా స్వేన విస్మితః ॥ 13 ॥
నచానృతకథో విద్వాన్ వృద్ధానాం ప్రతిపూజకః ।
అనురక్తః ప్రజాభిశ్చ ప్రజాశ్చాప్యనురంజతే ॥ 14 ॥
సానుక్రోశో జితక్రోధో బ్రాహ్మణప్రతిపూజకః ।
దీనానుకంపీ ధర్మజ్ఞో నిత్యం ప్రగ్రహవాంశ్చుచిః ॥ 15 ॥
కులోచితమతిః క్షాత్రం ధర్మం స్వం బహుమన్యతే ।
మన్యతే పరయా కీర్త్యా మహత్స్వర్గఫలం తతః ॥ 16 ॥
నాఽఽశ్రేయసి రతో విద్వాన్నవిరుద్ధకథారుచిః ।
ఉత్తరోత్తరయుక్తౌ చ వక్తా వాచస్పతిర్యథా ॥ 17 ॥
అరోగస్తరుణో వాగ్మీ వపుష్మాందేశకాలవిత్ ।
లోకే పురుషసారజ్ఞ స్సాధురేకో వినిర్మితః ॥ 18 ॥
స తు శ్రేష్ఠైర్గుణైర్యుక్తః ప్రజానాం పార్థివాత్మజః ।
బహిశ్చర ఇవ ప్రాణో బభూవ గుణతః ప్రియః ॥ 19 ॥
సమ్యగ్విద్యావ్రతస్నాతో యథావత్సాంగవేదవిత్ ।
ఇష్వస్త్రే చ పితు శ్శ్రేష్ఠో బభూవ భరతాగ్రజః ॥ 20 ॥
కల్యాణాభిజన స్సాధురదీన స్సత్యవాగృజుః ।
వృద్ధైరభివినీతశ్చ ద్విజైర్ధర్మార్థదర్శిభిః ॥ 21 ॥
ధర్మకామార్థతత్త్వజ్ఞః స్మృతిమాన్ప్రతిభానవాన్ ।
లౌకికే సమయాచారే కృతకల్పో విశారదః ॥ 22 ॥
నిభృత స్సంవృతాకారో గుప్తమంత్ర స్సహాయవాన్ ।
అమోఘక్రోధహర్షశ్చ త్యాగసంయమకాలవిత్ ॥ 23 ॥
దృఢభక్తి స్స్థిరప్రజ్ఞో నాసద్గ్రాహీ న దుర్వచాః ।
నిస్తంద్రిరప్రమత్తశ్చ స్వదోషపరదోషవిత్ ॥ 24 ॥
శాస్త్రజ్ఞశ్చ కృతజ్ఞశ్చ పురుషాంతరకోవిదః ।
యః ప్రగ్రహానుగ్రహయోర్యథాన్యాయం విచక్షణః ॥ 25 ॥
సత్సంగ్రహప్రగ్రహణే స్థానవిన్నిగ్రహస్య చ ।
ఆయకర్మణ్యుపాయజ్ఞ స్సందృష్టవ్యయకర్మవిత్ ॥ 26 ॥
శ్రైష్ఠ్యం శాస్త్రసమూహేషు ప్రాప్తో వ్యామిశ్రకేషు చ ।
అర్థధమౌ చ సంగృహ్య సుఖతంత్రో న చాలసః ॥ 27 ॥
వైహారికాణాం శిల్పానాం విజ్ఞాతాఽఽర్థవిభాగవిత్ ।
ఆరోహే వినయే చైవ యుక్తో వారణవాజినామ్ ॥ 28 ॥
ధనుర్వేదవిదాం శ్రేష్ఠో లోకేఽతిరథసమ్మతః ।
అభియాతా ప్రహర్తా చ సేనానయవిశారదః ॥ 29 ॥
అప్రధృష్యశ్చ సంగ్రామే క్రుధ్దైరపి సురాసురైః ।
అనసూయో జితక్రోధో న దృప్తో న చ మత్సరీ ।
న చావమంతా భూతానాం న చ కాలవశానుగః ॥ 30 ॥
ఏవం శ్రేష్ఠగుణైర్యుక్తః ప్రజానాం పార్థివాత్మజః ।
సమ్మతస్త్రిషు లోకేషు వసుధాయాః క్షమాగుణైః ॥ 31 ॥
బుద్ధ్యా బృహస్పతేస్తుల్యో వీర్యేణాపి శచీపతేః ।
తథా సర్వప్రజాకాంతైః ప్రీతిసంజననైః పితుః ॥ 32 ॥
గుణైర్విరురుచే రామో దీప్తస్సూర్య ఇవాంశుభిః ।
తమేవం వ్రతసంపన్నమప్రధృష్యపరాక్రమమ్ ॥ 33 ॥
లోక పాలోపమం నాథమకామయత మేదినీ ।
ఏతైస్తు బహుభిర్యుక్తం గుణైరనుపమైస్సుతమ్ ॥ 34 ॥
దృష్ట్వా దశరథో రాజా చక్రే చింతాం పరంతపః ।
అథ రాజ్ఞో బభూవైవం వృద్ధస్య చిరజీవినః ॥ 35 ॥
ప్రీతిరేషా కథం రామో రాజా స్యాన్మయి జీవతి ।
ఏషా హ్యస్య పరా ప్రీతిర్హృది సంపరివర్తతే ॥ 36 ॥
కదా నామ సుతం ద్రక్ష్యామ్యభిషిక్తమహం ప్రియమ్ ।
వృద్ధికామో హి లోకస్య సర్వభూతానుకంపనః ॥ 37 ॥
మత్తః ప్రియతరో లోకే పర్జన్య ఇవ వృష్టిమాన్ ।
యమశక్రసమో వీర్యే బృహస్పతిసమో మతౌ ॥ 38 ॥
మహీధరసమో ధృత్యాం మత్తశ్చ గుణవత్తరః ।
మహీమహమిమాం కృత్స్నామధితిష్ఠంతమాత్మజమ్ ॥ 39 ॥
అనేన వయసా దృష్ట్వా యథాస్వర్గమవాప్నుయామ్ ।
ఇత్యేతైర్వివిధైస్తైస్తైరన్యపార్థివదుర్లభైః ॥ 40 ॥
శిష్టైరపరిమేయైశ్చ లోకే లోకోత్తరైర్గుణైః ।
తం సమీక్ష్య మహారాజో యుక్తం సముదితైశ్శుభైః ॥ 41 ॥
నిశ్చిత్య సచివైస్సార్ధం యువరాజమమన్యత ।
దివ్యంతరిక్షే భూమౌ చ ఘోరముత్పాతజం భయమ్ ॥ 42 ॥
సంచచక్షేఽథ మేధావీ శరీరే చాత్మనో జరామ్ ।
పూర్ణచంద్రాననస్యాథ శోకాపనుదమాత్మనః ॥ 43 ॥
లోకే రామస్య బుబుధే సంప్రియత్వం మహాత్మనః ।
ఆత్మనశ్చ ప్రజానాం చ శ్రేయసే చ ప్రియేణ చ ॥ 44 ॥
ప్రాప్తకాలేన ధర్మాత్మా భక్త్యా త్వరితవాన్ నృపః ।
నానానగరవాస్తవ్యాన్పృథగ్జానపదానపి ॥ 45 ॥
సమానినాయ మేదిన్యాః ప్రధానాన్పృథివీపతీన్ ।
న తు కేకయరాజానం జనకం వా నరాధిపః ॥ 46 ॥
త్వరయా చానయామాస పశ్చాత్తౌ శ్రోష్యతః ప్రియమ్ ।
తాన్వేశ్మనానాభరణైర్యథాఽర్హం ప్రతిపూజితాన్ ॥ 47 ॥
దదర్శాలంకృతో రాజా ప్రజాపతిరివ ప్రజాః ।
అథోపవిష్టే నృపతౌ తస్మిన్పరబలార్దనే ॥ 48 ॥
తతః ప్రవివిశు శ్శేషా రాజానో లోకసమ్మతాః ।
అథ రాజవితీర్ణేషు వివిధేష్వాసనేషు చ ॥ 49 ॥
రాజానమేవాభిముఖాః నిషేదుర్నియతా నృపాః ।
సలబ్ధమానైర్వినయాన్వితైర్నృపైః పురాలయైర్జానపదైశ్చ మానదైః ।
ఉపోపవిష్టైర్నృపతిర్వృతో బభౌ సహస్రచక్షుర్భగవానివామరైః ॥ 50 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాండే ప్రథమస్సర్గః ॥
