శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాండమ్ ।
అథ ద్విచత్వారింశస్సర్గః ।
యావత్తు నిర్యతస్తస్య రజోరూపమదృశ్యత ।
నైవేక్ష్వాకువరస్తావత్సంజహారాత్మచక్షుషీ ॥ 1 ॥
యావద్రాజా ప్రియం పుత్రం పశ్యత్యత్యంతధార్మికమ్ ।
తావద్వ్యవర్ధతే వాస్య ధరణ్యాం పుత్రదర్శనే ॥ 2 ॥
న పశ్యతి రజోఽప్యస్య యదా రామస్య భూమిపః ।
తదాఽఽర్తశ్చ విషణ్ణశ్చ పపాత ధరణీతలే ॥ 3 ॥
తస్య దక్షిణమన్వాగాత్కౌసల్యా బాహుమంగనా ।
వామం చాస్యాన్వగాత్పార్శ్వం కైకేయీ భరతప్రియా ॥ 4 ॥
తాం నయేన చ సంపన్నో ధర్మేణ వినయేన చ ।
ఉవాచ రాజా కైకేయీం సమీక్ష్య వ్యథితేంద్రియః ॥ 5 ॥
కైకేయి మా మమాంగాని స్ప్రాక్షీస్త్వం దుష్టచారిణీ ।
న హి త్వాం ద్రష్టుమిచ్ఛామి న భార్యా న చ బాంధవీ ॥ 6 ॥
యే చ త్వామనుజీవంతి నాహం తేషాం న తే మమ ।
కేవలార్థపరాం హి త్వాం త్యక్తధర్మాం త్యజామ్యహమ్ ॥ 7 ॥
అగృహ్ణాం యచ్చ తే పాణిమగ్నిం పర్యణయం చ యత్ ।
అనుజానామి తత్సర్వమస్మిన్ లోకే పరత్ర చ ॥ 8 ॥
భరతశ్చేత్ప్రతీతః స్యాద్రాజ్యం ప్రాప్యేదమవ్యయమ్ ।
యన్మే స దద్యాత్పిత్రర్థం మామాం తద్దత్తమాగమత్ ॥ 9 ॥
అథ రేణుసముధ్వస్తం సముత్థాప్య నరాధిపమ్ ।
న్యవర్తత తదా దేవీ కౌశల్యా శోకకర్శితా ॥ 10 ॥
హత్వేవ బ్రాహ్మణం కామాత్ స్పృష్ట్వాగ్నిమివ పాణినా ।
అన్వతప్యత ధర్మాత్మా పుత్రం సంచింత్య తాపసమ్ ॥ 11 ॥
నివృత్త్యైవ నివృత్త్యైవ సీదతో రథవర్త్మసు ।
రాజ్ఞో నాతిబభౌ రూపం గ్రస్తస్యాంశుమతో యథా ॥ 12 ॥
విలలాప చ దుఃఖార్తః ప్రియం పుత్రమనుస్మరన్ ।
నగరాంతమనుప్రాప్తం బుధ్వా పుత్రమథాబ్రవీత్ ॥ 13 ॥
వాహననాం చ ముఖ్యానాం వహతాం తం మమాత్మజమ్ ।
పదాని పథి దృశ్యంతే స మహాత్మా న దృశ్యతే ॥ 14 ॥
యః సుఖేషూపధానేషు శేతే చందనరూషితః ।
వీజ్యమానో మహార్హాభిః స్త్రీభిర్మమ సుతోత్తమః ॥ 15 ॥
స నూనం క్వచిదేవాద్య వృక్షమూలముపాశ్రితః ।
కాష్ఠం వా యది వాశ్మానముపధాయ శయిష్యతే ॥ 16 ॥
ఉత్థాస్యతి చ మేదిన్యాః కృపణః పాంసుకుంఠితః ।
వినిశ్శ్వసన్ ప్రస్రవణాత్కరేణూనామివర్షభః ॥ 17 ॥
ద్రక్ష్యంతి నూనం పురుషా దీర్ఘబాహుం వనేచరాః ।
రామముత్థాయ గచ్ఛంతం లోకనాథమనాథవత్ ॥ 18 ॥
సా నూనం జనకస్యేష్టా సుతా సుఖసదోచితా ।
కంటకాక్రమణాక్లాంతా వనమద్య గమిష్యతి ॥ 19 ॥
అనభిజ్ఞా వనానాం సా నూనం భయముపైష్యతి ।
శ్వాపదానర్దితం శ్రుత్వా గంభీరం రోమహర్షణమ్ ॥ 20 ॥
సకామా భవ కైకేయి విధవా రాజ్యమావస ।
న హి తం పురుషవ్యాఘ్రం వినా జీవితుముత్సహే ॥ 21 ॥
ఇత్యేవం విలపన్ రాజా జనౌఘేనాభిసంవృతః ।
అపస్నాత ఇవారిష్టం ప్రవివేశ పురోత్తమమ్ ॥ 22 ॥
శూన్యచత్వరవేశ్మాంతాం సంవృతాపణదేవతామ్ ।
క్లాంతదుర్బలదుఃఖార్తాం నాత్యాకీర్ణమహాపథామ్ ॥ 23 ॥
తామవేక్ష్య పురీం సర్వాం రామమేవానుచింతయన్ ।
విలపన్ ప్రావిశద్రాజా గృహం సూర్య ఇవాంబుదమ్ ॥ 24 ॥
మహాహ్రదమివాక్షోభ్యం సుపర్ణేన హృతోరగమ్ ।
రామేణ రహితం వేశ్మ వైదేహ్యా లక్ష్మణేన చ ॥ 25 ॥
అథ గద్గదశబ్దస్తు విలపన్మనుజాధిపః ।
ఉవాచ మృదుమందార్థం వచనం దీనమస్వరమ్ ॥ 26 ॥
కౌశల్యాయాం గృహం శీఘ్రం రామమాతుర్నయంతు మామ్ ।
న హ్యన్యత్ర మమాశ్వాసో హృదయస్య భవిష్యతి ॥ 27 ॥
ఇతి బ్రువంతం రాజానమనయన్ ద్వారదర్శినః ।
కౌశల్యాయా గృహం తత్ర న్యవేశ్యత వినీతవత్ ॥ 28 ॥
తతస్తస్య ప్రవిష్టస్య కౌశల్యాయా నివేశనమ్ ।
అధిరుహ్యాపి శయనం బభూవ లులితం మనః ॥ 29 ॥
పుత్రద్వయవిహీనం చ స్నుషయాపి వివర్జితమ్ ।
అపశ్యద్భవనం రాజా నష్టచంద్రమివాంబరమ్ ॥ 30 ॥
తచ్చ దృష్ట్వా మహారాజో భుజముద్యమ్య వీర్యవాన్ ।
ఉచ్చైస్స్వరేణ చుక్రోశ హా రాఘవ జహాసి మామ్ ॥ 31 ॥
సుఖితా బత తం కాలం జీవిష్యంతి నరోత్తమాః ।
పరిష్వజంతో యే రామం ద్రక్ష్యంతి పునరాగతమ్ ॥ 32 ॥
అథ రాత్ర్యాం ప్రపన్నాయాం కాలరాత్ర్యామివాత్మనః ।
అర్ధరాత్రే దశరథః కౌశల్యామిదమబ్రవీత్ ॥ 33 ॥
రామం మేఽనుగతా దృష్టిరద్యాపి న నివర్తతే ।
న త్వా పశ్యామి కౌసల్యే సాధు మాం పాణినా స్పృశ ॥ 34 ॥
తం రామమేవానువిచింతయంతం సమీక్ష్య దేవీ శయనే నరేంద్రమ్ ।
ఉపోపవిశ్యాధికమార్తరూపా వినిశ్వసంతీ విలలాప కృచ్ఛ్రమ్ ॥ 35 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాండే ద్విచత్వారింశస్సర్గః ॥
