శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అరణ్యకాండమ్ ।
అథ త్రిచత్వారింశస్సర్గః ।
సా తం సంప్రేక్ష్య సుశ్రోణీ కుసుమాన్యపచిన్వతీ ।
హేమరాజతవర్ణాభ్యాం పార్శ్వాభ్యాముపశోభితమ్ ॥ 1 ॥
ప్రహృష్టా చానవద్యాంగీ మృష్టహాటకవర్ణినీ ।
భర్తారమపి చక్రంద లక్ష్మణం చాపి సాయుధమ్ ॥ 2 ॥
తయాఽఽహూతౌ నరవ్యాఘ్రౌ వైదేహ్యా రామలక్ష్మణౌ ।
వీక్షమాణౌ తు తౌ దేశం తదా దదృశతుర్మృగమ్ ॥ 3 ॥
శంకమానస్తు తం దృష్ట్వా లక్ష్మణో రామమబ్రవీత్ ।
తమేవైనమహం మన్యే మారీచం రాక్షసం మృగమ్ ॥ 4 ॥
చరంతోమృగయాం హృష్టాః పాపేనోపాధినా వనే ।
అనేన నిహతా రాజన్ రాజానః కామరూపిణా ॥ 5 ॥
అస్య మాయావిదో మాయామృగరూపమిదం కృతమ్ ।
భానుమత్పురుషవ్యాఘ్ర గంధర్వపురసన్నిభమ్ ॥ 6 ॥
మృగో హ్యేవంవిధో రత్నవిచిత్రో నాస్తి రాఘవ ।
జగత్యాం జగతీనాథ మాయైషా హి న సంశయః ॥ 7 ॥
ఏవం బ్రువాణం కాకుత్స్థం ప్రతివార్య శుచిస్మితా ।
ఉవాచ సీతా సంహృష్టా చర్మణా హృతచేతనా ॥ 8 ॥
ఆర్యపుత్రాభిరామోఽసౌ మృగో హరతి మే మనః ।
ఆనయైనం మహాబాహో క్రీడార్థం నో భవిష్యతి ॥ 9 ॥
ఇహాశ్రమపదేఽస్మాకం బహవః పుణ్యదర్శనాః ।
మృగాశ్చరంతి సహితాశ్చమరాస్సృమరాస్తథా ॥ 10 ॥
ఋక్షాః పృషతసంఘాశ్చ వానరాః కిన్నరాస్తథా ।
విచరంతి మహాబాహో రుపశ్రేష్ఠా మనోహరాః ॥ 11 ॥
న చాస్య సదృశో రాజందృష్టపూర్వో మృగో మయా ।
తేజసా క్షమయా దీప్త్యా యథాఽయం మృగసత్తమః ॥ 12 ॥
నానావర్ణవిచిత్రాంగో రత్నబిందుసమాచితః ।
ద్యోతయన్వనమవ్యగ్రం శోభతే శశిసన్నిభః ॥ 13 ॥
అహో రూపమహో లక్ష్మీస్స్వరసంపచ్చ శోభనా ।
మృగోఽద్భుతో విచిత్రాంగో హృదయం హరతీవ మే ॥ 14 ॥
యది గ్రహణమభ్యేతి జీవన్నేవ మృగస్తవ ।
ఆశ్చర్యభూతం భవతి విస్మయం జనయిష్యతి ॥ 15 ॥
సమాప్తవనవాసానాం రాజ్యస్థానాం చ నః పునః ।
అంతఃపురవిభూషార్థో మృగ ఏష భవిష్యతి ॥ 16 ॥
భరతస్యార్యపుత్రస్య శ్వశ్రూణాం మమ చ ప్రభో ।
మృగరూపమిదం వ్యక్తం విస్మయం జనయిష్యతి ॥ 17 ॥
జీవన్న యది తేఽభ్యేతి గ్రహణం మృగసత్తమః ।
అజినం నరశార్దూల రుచిరం మే భవిష్యతి ॥ 18 ॥
నిహతస్యాస్య సత్త్వస్య జాంబూనదమయత్వచి ।
శష్పబృస్యాం వినీతాయామిచ్ఛామ్యహముపాసితుమ్ ॥ 19 ॥
కామవృత్తమిదం రౌద్రం స్త్రీణామసదృశం మతమ్ ।
వపుషా త్వస్య సత్త్వస్య విస్మయో జనితో మమ ॥ 20 ॥
తేన కాంచనవర్ణేన మణిప్రవరశృంగిణా ।
తరుణాదిత్యవర్ణేన నక్షత్రపథవర్చసా ॥ 21 ॥
బభూవ రాఘవస్యాపి మనో విస్మయమాగతమ్ ।
ఏవం సీతావచః శ్రుత్వా తం దృష్ట్వా మృగమద్భుతమ్ ॥ 22 ॥
లోభితస్తేన రూపేణ సీతయా చ ప్రచోదితః ।
ఉవాచ రాఘవో హృష్టో భ్రాతరం లక్ష్మణం వచః ॥ 23 ॥
పశ్య లక్ష్మణ వైదేహ్యాః స్పృహాం మృగగతామిమామ్ ।
రూపశ్రేష్ఠతయా హ్యేష మృగోఽద్య న భవిష్యతి ॥ 24 ॥
న వనే నందనోద్ధేశే న చైత్రరథసంశ్రయే ।
కుతఃపృథివ్యాం సౌమిత్రే యోఽస్య కశ్చిత్సమో మృగః ॥ 25 ॥
ప్రతిలోమానులోమాశ్చ రుచిరా రోమరాజయః ।
శోభంతే మృగమాశ్రిత్య చిత్రాః కనకబిందవః ॥ 26 ॥
పశ్యాస్య జృంభమాణస్య దీప్తామగ్నిశిఖోపమామ్ ।
జిహ్వాం ముఖాన్నిస్సరంతీం మేఘాదివ శతహ్రదామ్ ॥ 27 ॥
మసారగల్లర్కముఖశ్శంఖముక్తానిభోదరః ।
కస్య నామాభిరూప్యోఽసౌ న మనో లోభయేన్మృగః ॥ 28 ॥
కస్య రూపమిదం దృష్ట్వా జాంబూనద మయప్రభమ్ ।
నానారత్నమయం దివ్యం న మనో విస్మయం వ్రజేత్ ॥ 29 ॥
మాంసహేతోరపి మృగాన్వినోదార్థం చ ధన్వనః ।
ఘ్నంతి లక్ష్మణ రాజానో మృగయాయాం మహావనే ॥ 30 ॥
ధనాని వ్యవసాయేన విచీయంతే మహావనే ।
ధాతవో వివిధాశ్చాపి మణిరత్నసువర్ణినః ॥ 31 ॥
తత్సారమఖిలం నృణాం ధనం నిచయవర్ధనమ్ ।
మనసా చింతితం సర్వం యథా శుక్రస్య లక్ష్మణ ॥ 32 ॥
అర్థీ యేనార్థకృత్యేన సంవ్రజత్యవిచారయన్ ।
తమర్థమర్థశాస్త్రజ్ఞాః ప్రాహురర్థ్యాశ్చ లక్ష్మణ ॥ 33 ॥
ఏతస్య మృగరత్నస్య పరార్ధ్యే కాంచనత్వచి ।
ఉపవేక్ష్యతి వైదేహీ మయా సహ సుమధ్యమా ॥ 34 ॥
న కాదలీ న ప్రియకీ న ప్రవేణీ న చావికీ ।
భవేదేతస్య సదృశీ స్పర్శనేనేతి మే మతిః ॥ 35 ॥
ఏష చైవ మృగశ్శ్రీమాన్ యశ్చ దివ్యో నభశ్చరః ।
ఉభావేతౌ మృగౌ దివ్యౌ తారామృగమహీమృగౌ ॥ 36 ॥
యది వాఽయం తథా యన్మాం భవేద్వదసి లక్ష్మణ ।
మాయైషా రాక్షసస్యేతి కర్తవ్యోస్య వధో మయా ॥ 37 ॥
ఏతేన హి నృశంసేన మారీచేనాకృతాత్మనా ।
వనే విచరతా పూర్వం హింసితా మునిపుంగవాః ॥ 38 ॥
ఉత్థాయ బహవో యేన మృగయాయాం జనాధిపాః ।
నిహతాః పరమేష్వాసాస్తస్మాద్వధ్యస్త్వయం మృగః ॥ 39 ॥
పురస్తాదిహ వాతాపిః పరిభూయ తపస్వినః ।
ఉదరస్థో ద్విజాన్హంతిస్వగర్భోఽశ్వతరీమివ ॥ 40 ॥
స కదాచిచ్చిరాల్లోభాదాససాద మహామునిమ్ ।
అగస్త్యం తేజసా యుక్తం భక్షస్తస్య బభూవ హ ॥ 41 ॥
సముత్థానే వ తద్రూపం కర్తుకామం సమీక్ష్య తమ్ ।
ఉత్స్మయిత్వా తు భగవాన్వాతాపిమిదమబ్రవీత్ ॥ 42 ॥
త్వయాఽవిగణ్య వాతాపే పరిభూతాస్స్వతేజసా ।
జీవలోకే ద్విజశ్రేష్ఠాస్తస్మాదసి జరాం గతః ॥ 43 ॥
తదేవం న భవేద్రక్షోవాతాపిరివ లక్ష్మణ ।
మద్విధం యోఽతిమన్యేత ధర్మనిత్యం జితేంద్రియమ్ ॥ 44 ॥
భవేద్ధతోఽయం వాతాపిరగస్త్యేనేవ మాం గతః ।
ఇహ త్వం భవ సన్నద్దో యంత్రితో రక్ష మైథిలీమ్ ॥ 45 ॥
అస్యామాయత్తమస్మాకం యత్కృత్యం రఘునందన ।
అహమేనం వధిష్యామి గ్రహీష్యామ్యపి వా మృగమ్ ॥ 46 ॥
యావద్గచ్ఛామి సౌమిత్రే మృగమానయితుం ద్రుతమ్ ।
పశ్య లక్ష్మణ వైదేహీం మృగత్వచి గతస్పృహామ్ ॥ 47 ॥
త్వచా ప్రధానయా హ్యేష మృగోఽద్య న భవిష్యతి ।
అప్రమత్తేన తే భావ్యమాశ్రమస్థేన సీతయా ॥ 48 ॥
యావత్పృషతమేకేన సాయకేన నిహన్మ్యహమ్ ।
హత్వైతచ్చర్మ చాదాయ శీఘ్రమేష్యామి లక్ష్మణ ॥ 49 ॥
ప్రదక్షిణేనాతిబలేన పక్షిణా జటాయుషా బుద్ధిమతా చ లక్ష్మణ ।
భవాప్రమత్తః పరిగృహ్య మైథిలీం ప్రతిక్షణం సర్వత ఏవ శంకితః ॥ 50 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అరణ్యకాండే త్రిచత్వారింశస్సర్గః ॥
