శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాండమ్ ।
అథ ద్విపంచాశస్సర్గః ।
ప్రభాతాయాం తు శర్వర్యాం పృథువక్షా మహాయశాః ।
ఉవాచ రామః సౌమిత్రిం లక్ష్మణం శుభలక్షణమ్ ॥ 1 ॥
భాస్కరోదయకాలోఽయం గతా భగవతీ నిశా ।
అసౌ సుకృష్ణో విహగః కోకిలస్తాత కూజతి ॥ 2 ॥
బర్హిణానాం చ నిర్ఘోషః శ్రూయతే నదతాం వనే ।
తరామ జాహ్నవీం సౌమ్య శీఘ్రగాం సాగరంగమామ్ ॥ 3 ॥
విజ్ఞాయ రామస్య వచః సౌమిత్రిర్మిత్రనందనః ।
గుహమామంత్ర్య సూతం చ సోఽతిష్ఠద్భ్రాతురగ్రతః ॥ 4 ॥
స తు రామస్య వచనం నిశమ్య ప్రతిగృహ్య చ ।
స్థపతిస్తూర్ణమాహూయ సచివానిదమబ్రవీత్ ॥ 5 ॥
అస్య వాహనసంయుక్తాం కర్ణగ్రాహవతీం శుభామ్ ।
సుప్రతారాం దృఢాం తీర్థే శీఘ్రం నావముపాహర ॥ 6 ॥
తం నిశమ్య సమాదేశం గుహామాత్యగణో మహాన్ ।
ఉపోహ్య రుచిరాం నావం గుహాయ ప్రత్యవేదయత్ ॥ 7 ॥
తతః స ప్రాంజలిర్భూత్వా గుహో రాఘవమబ్రవీత్ ।
ఉపస్థితేయం నౌర్దేవ భూయః కిం కరవాణి తే ॥ 8 ॥
తవామరసుతప్రఖ్య తర్తుం సాగరగాం నదీమ్ ।
నౌరియం పురుషవ్యాఘ్ర తాం త్వమారోహ సువ్రత ॥ 9 ॥
అథోవాచ మహాతేజా రామో గుహమిదం వచః ।
కృతకామోఽస్మి భవతా శీఘ్రమారోప్యతామితి ॥ 10 ॥
తతః కలాపాన్ సన్నహ్య ఖడ్గౌ బధ్వా చ ధన్వినౌ ।
జగ్మతుర్యేన తౌ గంగాం సీతయా సహ రాఘవౌ ॥ 11 ॥
రామమేవ తు ధర్మజ్ఞముపగమ్య వినీతవత్ ।
కిమహం కరవాణీతి సూతః ప్రాంజలిరబ్రవీత్ ॥ 12 ॥
తతోఽబ్రవీద్దాశరథిః సుమంత్రం స్పృశన్ కరేణోత్తమదక్షిణేన ।
సుమంత్ర శీఘ్రం పునరేవ యాహి రాజ్ఞః సకాశే భవ చాప్రమత్తః ॥ 13 ॥
నివర్తస్వేత్యువాచైవ హ్యేతావద్ధి కృతం మమ ।
రథం విహాయ పద్భ్యాం తు గమిష్యామి మహావనమ్ ॥ 14 ॥
ఆత్మానం త్వభ్యనుజ్ఞాతమవేక్ష్యార్తః స సారథిః ।
సుమంత్రః పురుషవ్యాఘ్రమైక్ష్వాకమిదమబ్రవీత్ ॥ 15 ॥
నాతిక్రాంతమిదం లోకే పురుషేణేహ కేనచిత్ ।
తవ సభ్రాతృభార్యస్య వాసః ప్రాకృతవద్వనే ॥ 16 ॥
న మన్యే బ్రహ్మచర్యేఽస్తి స్వధీతే వా ఫలోదయః ।
మార్దవార్జవయోర్వాపి త్వాం చేద్వ్యసనమాగతమ్ ॥ 17 ॥
సహ రాఘవ వైదేహ్యా భ్రాత్రా చైవ వనే వసన్ ।
త్వం గతిం ప్రాప్స్యసే వీర త్రీన్ లోకాంస్తు జయన్నివ ॥ 18 ॥
వయం ఖలు హతా రామ యే త్వయాప్యుపవంచితాః ।
కైకేయ్యా వశమేష్యామః పాపాయా దుఃఖభాగినః ॥ 19 ॥
ఇతి బ్రువన్నాత్మసమం సుమంత్రః సారథిస్తదా ।
దృష్ట్వా దూరగతం రామం దుఃఖార్తో రురుదే చిరమ్ ॥ 20 ॥
తతస్తు విగతే బాష్పే సూతం స్పృష్టోదకం శుచిమ్ ।
రామస్తు మధురం వాక్యం పునః పునరువాచ తమ్ ॥ 21 ॥
ఇక్ష్వాకూణాం త్వయా తుల్యం సుహృదం నోపలక్షయే ।
యథా దశరథో రాజా మాం న శోచేత్తథా కురు ॥ 22 ॥
శోకోపహతచేతాశ్చ వృద్ధశ్చ జగతీపతిః ।
కామభావావసన్నశ్చ తస్మాదేతద్బ్రవీమి తే ॥ 23 ॥
యద్యదాజ్ఞాపయేత్కించిత్స మహాత్మా మహీపతిః ।
కైకేయ్యాః ప్రియకామార్థం కార్యం తదవికాంక్షయా ॥ 24 ॥
ఏతదర్థం హి రాజ్యాని ప్రశాసతి నరేశ్వరాః ।
యదేషాం సర్వకృత్యేషు మనో న ప్రతిహన్యతే ॥ 25 ॥
యద్యథా స మహారాజో నాలీకమధిగచ్ఛతి ।
న చ తామ్యతి దుఃఖేన సుమంత్ర కురు తత్తథా ॥ 26 ॥
అదృష్టదుఃఖం రాజానం వృద్ధమార్యం జితేంద్రియమ్ ।
బ్రూయాస్త్వమభివాద్యైవ మమ హేతోరిదం వచః ॥ 27 ॥
నైవాహమనుశోచామి లక్ష్మణో న చ మైథిలీ ।
అయోధ్యాయాశ్చ్యుతాశ్చేతి వనే వత్స్యామహేతి చ ॥ 28 ॥
చతుర్దశసు వర్షేషు నివృత్తేషు పునః పునః ।
లక్ష్మణం మాం చ సీతాం చ ద్రక్ష్యసే క్షిప్రమాగతాన్ ॥ 29 ॥
ఏవముక్త్వా తు రాజానం మాతరం చ సుమంత్ర మే ।
అన్యాశ్చ దేవీస్సహితాః కైకేయీం చ పునః పునః ॥ 30 ॥
ఆరోగ్యం బ్రూహి కౌశల్యామథ పాదాభివందనమ్ ।
సీతాయా మమ చాఽఽర్యస్య వచనాల్లక్ష్మణస్య చ ॥ 31 ॥
బ్రూయాశ్చ హి మహారాజం భరతం క్షిప్రమానయ ।
ఆగతశ్చాపి భరతః స్థాప్యో నృపమతే పదే ॥ 32 ॥
భరతం చ పరిష్వజ్య యౌవరాజ్యేఽభిషిచ్య చ ।
అస్మత్సంతాపజం దుఃఖం న త్వామభిభవిష్యతి ॥ 33 ॥
భరతశ్చాపి వక్తవ్యో యథా రాజని వర్తసే ।
తథా మాతృషు వర్తేథాః సర్వాస్వేవావిశేషతః ॥ 34 ॥
తాతస్య ప్రియకామేన యౌవరాజ్యమపేక్షతా ।
లోకయోరుభయోః శక్యం త్వయా యత్సుఖమేధితుమ్ ॥ 35 ॥
నివర్త్యమానో రామేణ సుమంత్రః శోకకర్శితః ।
తత్సర్వం వచనం శ్రుత్వా స్నేహాత్కాకుత్స్థమబ్రవీత్ ॥ 36 ॥
యదహం నోపచారేణ బ్రూయాం స్నేహాదవిక్లబః ।
భక్తిమానితి తత్తావద్వాక్యం త్వం క్షంతుమర్హసి ॥ 37 ॥
కథం హి త్వద్విహీనోఽహం ప్రతియాస్యామి తాం పురీమ్ ।
తవ తావద్వియోగేన పుత్రశోకాకులామివ ॥ 38 ॥
సరామమపి తావన్మే రథం దృష్ట్వా తదా జనః ।
వినా రామం రథం దృష్ట్వా విదీర్యేతాపి సా పురీ ॥ 39 ॥
దైన్యం హి నగరీ గచ్ఛేద్దృష్ట్వా శూన్యమిమం రథమ్ ।
సూతావశేషం స్వం సైన్యం హతవీరమివాఽహవే ॥ 40 ॥
దూరేఽపి నివసంతం త్వాం మానసేనాగ్రతః స్థితమ్ ।
చింతయంతోఽద్య నూనం త్వాం నిరాహారాః కృతాః ప్రజాః ॥ 41 ॥
దృష్టం తద్ధి త్వయా రామ యాదృశం త్వత్ప్రవాసనే ।
ప్రజానాం సంకులం వృత్తం త్వచ్ఛోకక్లాంతచేతసామ్ ॥ 42 ॥
ఆర్తనాదో హి యః పౌరైర్ముక్తస్త్వద్విప్రవాసనే ।
సరథం మాం నిశామ్యైవ కుర్యుః శతగుణం తతః ॥ 43 ॥
అహం కిం చాపి వక్ష్యామి దేవీం తవ సుతో మయా ।
నీతోఽసౌ మాతులకులం సంతాపం మా కృథా ఇతి ॥ 44 ॥
అసత్యమపి నైవాహం బ్రూయాం వచనమీదృశమ్ ।
కథమప్రియమేవాహం బ్రూయాం సత్యమిదం వచః ॥ 45 ॥
మమ తావన్నియోగస్థాస్త్వద్బంధుజనవాహినః ।
కథం రథం త్వయా హీనం ప్రవక్ష్యంతి హయోత్తమాః ॥ 46 ॥
తన్న శక్ష్యామ్యహం గంతుమయోధ్యాం త్వదృతేఽనఘ ।
వనవాసానుయానాయ మామనుజ్ఞాతుమర్హసి ॥ 47 ॥
యది మే యాచమానస్య త్యాగమేవ కరిష్యసి ।
సరథోఽగ్నిం ప్రవేక్ష్యామి త్యక్తమాత్ర ఇహ త్వయా ॥ 48 ॥
భవిష్యంతి వనే యాని తపోవిఘ్నకరాణి తే ।
రథేన ప్రతిబాధిష్యే తాని సత్త్వాని రాఘవ ॥ 49 ॥
త్వత్కృతే న మయాఽవాప్తం రథచర్యాకృతం సుఖమ్ ।
ఆశంసే త్వత్కృతే నాహం వనవాసకృతం సుఖమ్ ॥ 50 ॥
ప్రసీదేచ్ఛామి తేఽరణ్యే భవితుం ప్రత్యనంతరః ।
ప్రీత్యాఽభిహితమిచ్ఛామి భవ మే ప్రత్యనంతరః ॥ 51 ॥
ఇమే చాపి హయా వీర యది తే వనవాసినః ।
పరిచర్యాం కరిష్యంతి ప్రాప్స్యంతి పరమాం గతిమ్ ॥ 52 ॥
తవ శుశ్రూషణం మూర్ధ్నా కరిష్యామి వనే వసన్ ।
అయోధ్యాం దేవలోకం వా సర్వథా ప్రజహామ్యహమ్ ॥ 53 ॥
న హి శక్యా ప్రవేష్టుం సా మయాఽయోధ్యా త్వయా వినా ।
రాజధానీ మహేంద్రస్య యథా దుష్కృతకర్మణా ॥ 54 ॥
వనవాసే క్షయం ప్రాప్తే మమైష హి మనోరథః ।
యదనేన రథేనైవ త్వాం వహేయం పురీం పునః ॥ 55 ॥
చతుర్దశ హి వర్షాణి సహితస్య త్వయా వనే ।
క్షణభూతాని యాస్యంతి శతసంఖ్యాన్యతోఽన్యథా ॥ 56 ॥
భృత్యవత్సల తిష్ఠంతం భర్తృపుత్రగతే పథి ।
భక్తం భృత్యం స్థితం స్థిత్యాం త్వం న మాం హాతుమర్హసి ॥ 57 ॥
ఏవం బహువిధం దీనం యాచమానం పునః పునః ।
రామో భృత్యానుకంపీ తు సుమంత్రమిదమబ్రవీత్ ॥ 58 ॥
జానామి పరమాం భక్తిం మయి తే భర్తృవత్సల ।
శృణు చాపి యదర్థం త్వాం ప్రేషయామి పురీమితః ॥ 59 ॥
నగరీం త్వాం గతం దృష్ట్వా జననీ మే యవీయసీ ।
కైకేయీ ప్రత్యయం గచ్ఛేదితి రామో వనం గతః ॥ 60 ॥
పరితుష్టా హి సా దేవీ వనవాసం గతే మయి ।
రాజానం నాతిశంకేత 'మిథ్యావాదీ'తి ధార్మికమ్ ॥ 61 ॥
ఏష మే ప్రథమః కల్పో యదంబా మే యవీయసీ ।
భరతారక్షితం స్ఫీతం పుత్రరాజ్యమవాప్నుయాత్ ॥ 62 ॥
మమ ప్రియార్థం రాజ్ఞశ్చ సరథస్త్వం పురీం వ్రజ ।
సందిష్టశ్చాసి యానర్థాంస్తాం స్తాన్ బ్రూయాస్తథా తథా ॥ 63 ॥
ఇత్యుక్త్వా వచనం సూతం సాంత్వయిత్వా పునః పునః ।
గుహం వచనమక్లీబో రామో హేతుమదబ్రవీత్ ॥ 64 ॥
నేదానీం గుహ యోగ్యోఽయం వాసో మే సజనే వనే ।
ఆవశ్యం హ్యాశ్రమే వాసః కర్తవ్యస్తద్గతో విధిః ॥ 65 ॥
సోఽహం గృహీత్వా నియమం తపస్వి జనభూషణమ్ ।
హితకామః పితుర్భూయః సీతాయా లక్ష్మణస్య చ ॥ 66 ॥
జటాః కృత్వా గమిష్యామి న్యగ్రోధక్షీరమానయ ।
తత్ క్షీరం రాజపుత్రాయ గుహః క్షిప్రముపాహరత్ ॥ 67 ॥
లక్ష్మణస్యాత్మనశ్చైవ రామస్తేనాకరోజ్జటాః ।
దీర్ఘబాహుర్నరవ్యాఘ్రో జటిలత్వమధారయత్ ॥ 68 ॥
తౌ తదా చీరవసనౌ జటామండలధారిణౌ ।
ఆశోభేతామృషిసమౌ భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ ॥ 69 ॥
తతో వైఖానసం మార్గమాస్థితః సహ లక్ష్మణః ।
వ్రతమాదిష్టవాన్ రామః సఖాయం గుహమబ్రవీత్ ॥ 70 ॥
అప్రమత్తో బలే కోశే దుర్గే జనపదే తథా ।
భవేథా గుహ రాజ్యం హి దురారక్షతమం మతమ్ ॥ 71 ॥
తతస్తం సమనుజ్ఞాయ గుహమిక్ష్వాకునందనః ।
జగామ తూర్ణమవ్యగ్రః సభార్యః సహ లక్ష్మణః ॥ 72 ॥
స తు దృష్ట్వా నదీతీరే నావమిక్ష్వాకునందనః ।
తితీర్షుః శీఘ్రగాం గంగామిదం లక్ష్మణమబ్రవీత్ ॥ 73 ॥
ఆరోహ త్వం నరవ్యాఘ్ర స్థితాం నావమిమాం శనైః ।
సీతాం చారోపయాన్వక్షం పరిగృహ్య మనస్వినీమ్ ॥ 74 ॥
స భ్రాతుః శాసనం శ్రుత్వా సర్వమప్రతికూలయన్ ।
ఆరోప్య మైథిలీం పూర్వమారురోహాఽఽత్మవాం స్తతః ॥ 75 ॥
అథారురోహ తేజస్వీ స్వయం లక్ష్మణపూర్వజః ।
తతో నిషాదాధిపతిర్గుహో జ్ఞాతీనచోదయత్ ॥ 76 ॥
రాఘవోఽపి మహాతేజా నావమారుహ్య తాం తతః ।
బ్రహ్మవత్ క్షత్రవచ్చైవ జజాప హితమాత్మనః ॥ 77 ॥
ఆచమ్య చ యథాశాస్త్రం నదీం తాం సహ సీతయా ।
ప్రాణమత్ప్రీతిసంహృష్టో లక్ష్మణశ్చామితప్రభః ॥ 78 ॥
అనుజ్ఞాయ సుమంత్రం చ సబలం చైవ తం గుహమ్ ।
ఆస్థాయ నావం రామస్తు చోదయామాస నావికాన్ ॥ 79 ॥
తతస్తైశ్చోదితా సా నౌః కర్ణధారసమాహితా ।
శుభస్ఫ్యవేగాభిహతా శీఘ్రం సలిలమత్యగాత్ ॥ 80 ॥
. ।
మధ్యం తు సమనుప్రాప్య భాగీరథ్యాస్త్వనిందితా ।
వైదేహీ ప్రాంజలిర్భూత్వా తాం నదీమిదమబ్రవీత్ ॥ 81 ॥
పుత్రో దశరథస్యాయం మహారాజస్య ధీమతః ।
నిదేశం పారయిత్వేమం గంగే త్వదభిరక్షితః ॥ 82 ॥
చతుర్దశ హి వర్షాణి సమగ్రాణ్యుష్య కాననే ।
భ్రాత్రా సహ మయా చైవ పునః ప్రత్యాగమిష్యతి ॥ 83 ॥
తతస్త్వాం దేవి సుభగే క్షేమేణ పునరాగతా ।
యక్ష్యే ప్రముదితా గంగే సర్వకామసమృద్ధినీ ॥ 84 ॥
త్వం హి త్రిపథగా దేవి బ్రహ్మలోకం సమీక్షసే ।
భార్యా చోదధిరాజస్య లోకేఽస్మిన్ సంప్రదృశ్యసే ॥ 85 ॥
సా త్వాం దేవి నమస్యామి ప్రశంసామి చ శోభనే ।
ప్రాప్తరాజ్యే నరవ్యాఘ్రే శివేన పునరాగతే ॥ 86 ॥
గవాం శతసహస్రాణి వస్త్రాణ్యన్నం చ పేశలమ్ ।
బ్రాహ్మణేభ్యః ప్రదాస్యామి తవ ప్రియచికీర్షయా ॥ 87 ॥
సురాఘటసహస్రేణ మాంసభూతౌదనేన చ ।
యక్ష్యే త్వాం ప్రయతా దేవి పురీం పునరుపాగతా ॥ 88 ॥
యాని త్వత్తీరవాసీని దైవతాని చ సంతి హి ।
తాని సర్వాణి యక్ష్యామి తీర్థాన్యాయతనాని చ ॥ 89 ॥
పునరేవ మహాబాహుర్మయా భ్రాత్రా చ సంగతః ।
అయోధ్యాం వనవాసాత్తు ప్రవిశత్వనఘోఽనఘే ॥ 90 ॥
తథా సంభాషమాణా సా సీతా గంగామనిందితా ।
దక్షిణా దక్షిణం తీరం క్షిప్రమేవాభ్యుపాగమత్ ॥ 91 ॥
తీరం తు సమనుప్రాప్య నావం హిత్వా నరర్షభః ।
ప్రాతిష్ఠత సహ భ్రాత్రా వైదేహ్యా చ పరంతపః ॥ 92 ॥
అథాబ్రవీన్మహాబాహుః సుమిత్రానందవర్ధనమ్ ।
భవ సంరక్షణార్థాయ సజనే విజనేఽపి వా ॥ 93 ॥
అవశ్యం రక్షణం కార్యమదృష్టే విజనే వనే ।
అగ్రతో గచ్ఛ సౌమిత్రే సీతా త్వామనుగచ్ఛతు ॥ 94 ॥
పృష్ఠతోఽహం గమిష్యామి త్వాం చ సీతాం చ పాలయన్ ।
అన్యోన్యస్యేహ నో రక్షా కర్తవ్యా పురుషర్షభ ॥ 95 ॥
న హి తావదతిక్రాంతా సుకరా కాచన క్రియా ।
అద్య దుఃఖం తు వైదేహీ వనవాసస్య వేత్స్యతి ॥ 96 ॥
ప్రణష్టజనసంబాధం క్షేత్రారామవివర్జితమ్ ।
విషమం చ ప్రపాతం చ వనమద్య ప్రవేక్ష్యతి ॥ 97 ॥
శ్రుత్వా రామస్య వచనం ప్రతస్థే లక్ష్మణోఽగ్రతః ।
అనంతరం చ సీతాయా రాఘవో రఘునందనః ॥ 98 ॥
గతం తు గంగాపరపారమాశు రామం సుమంత్రః ప్రతతం నిరీక్ష్య ।
అధ్వప్రకర్షాద్వినివృత్తదృష్టి ర్ముమోచ బాష్పం వ్యథిత స్తపస్వీ ॥ 99 ॥
స లోకపాలప్రతిమప్రభావవాం స్తీర్త్వా మహాత్మా వరదో మహానదీమ్ ।
తతః సమృద్ధాన్ శుభసస్యమాలినః క్రమేణ వత్సాన్ ముదితానుపాగమత్ ॥ 100 ॥
తౌ తత్ర హత్వా చతురో మహామృగాన్ వరాహమృశ్యం పృషతం మహారురుమ్ ।
ఆదాయ మేధ్యం త్వరితం బుభుక్షితౌ వాసాయ కాలే యయతుర్వనస్పతిమ్ ॥ 101 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాండే ద్విపంచాశస్సర్గః ॥
