śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē ayōdhyākāṇḍam ।
atha tryadhikaśatatamassargaḥ ।
vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārāndaśarathasya cha ।
abhichakrāma taṃ dēśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ ॥ 1 ॥
rājapatnyaścha gachChantyō mandaṃ mandākinīṃ prati ।
dadṛśu statra tat tīrthaṃ rāmalakṣmaṇasēvitam ॥ 2 ॥
kausalyā bāṣpapūrṇēna mukhēna pariśuṣyatā ।
sumitrāmabravīddīnā yāśchānyā rājayōṣitaḥ ॥ 3 ॥
idaṃ tēṣāmanāthānāṃ kliṣṭamakliṣṭakarmaṇām ।
vanē prākkalanaṃ tīrthaṃ yē tē nirviṣayīkṛtāḥ ॥ 4 ॥
ita ssumitrē putrastē sadā jalamatandritaḥ ।
svayaṃ harati saumitrirmama putrasya kāraṇāt ॥ 5 ॥
jaghanyamapi tē putraḥ kṛtavān na tu garhitaḥ ।
bhrāturyadartharahitaṃ sarvaṃ tad garhitaṃṃ guṇaiḥ ॥ 6 ॥
adyāyamapi tē putraḥ klēśānāmatathōchitaḥ ।
nīchānartha samāchāraṃ sajjaṃ karma pramuñchatu ॥ 7 ॥
dakṣiṇāgrēṣu darbhēṣu sā dadarśa mahītalē ।
pituriṅgudipiṇyākaṃ nyastamāyatalōchanā ॥ 8 ॥
taṃ bhūmau piturārtēna nyastaṃ rāmēṇa vīkṣya sā ।
uvācha dēvī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ ॥ 9 ॥
idamikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ ।
rāghavēṇa piturdattaṃ paśyataitadyathāvidhi ॥ 10 ॥
tasya dēvasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ ।
naitadaupayikaṃ manyē bhuktabhōgasya bhōjanam ॥ 11 ॥
chaturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahēndrasadṛśō vibhuḥ ।
kathamiṅgudipiṇyākaṃ sa bhuktē vasudhādhipaḥ ॥ 12 ॥
atō duḥkhataraṃ lōkē na kiñchitpratibhāti mā ।
yatra rāmaḥ piturdadyādiṅgudikṣōdamṛddhimān ॥ 13 ॥
rāmēṇēṅgudipiṇyākaṃ piturdattaṃ samīkṣya mē ।
kathaṃ duḥkhēna hṛdayaṃ na sphōṭati sahasradhā ॥ 14 ॥
śrutistu khalviyaṃ satyā laukikī pratibhāti mā ।
yadannaḥ puruṣō bhavati tadannāstasya dēvatāḥ ॥ 15 ॥
ēvamārtāṃ sapatnyastā jagmurāśvāsya tāṃ tadā ।
dadṛśuśchāśramē rāmaṃ svargachyutamivāmaram ॥ 16 ॥
sarvabhōgaiḥ parityaktaṃ rāmaṃ samprēkṣya mātaraḥ ।
ārtā mumuchuraśrūṇi sasvaraṃ śōkakarśitāḥ ॥ 17 ॥
tāsāṃ rāmassamutthāya jagrāha charaṇān śubhān ।
mātrūṇāṃ manujavyāghrassarvāsāṃ satyasaṅgaraḥ ॥ 18 ॥
tāḥ pāṇibhi ssukhasparśairmṛdvaṅgulitalai śśubhaiḥ ।
pramamārjū rajaḥ pṛṣṭhādrāmasyāyatalōchanāḥ ॥ 19 ॥
saumitrirapi tā ssarvā mātṛssamprēkṣya duḥkhitaḥ ।
abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmādanantaram ॥ 20 ॥
yathā rāmē tathā tasminsarvā vavṛtirē striyaḥ ।
vṛttiṃ daśarathājjātē lakṣmaṇē śubhalakṣaṇē ॥ 21 ॥
sītā'pi charaṇāṃstāsāmupasaṅgṛhya duḥkhitā ।
śvaśrūṇāmaśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā ॥ 22 ॥
tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā ।
vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyamabravīt ॥ 23 ॥
vidēharājasya sutā snuṣā daśarathasya cha ।
rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ samprāptā nirjanē vanē ॥ 24 ॥
padmamātapasantaptaṃ parikliṣṭamivōtpalam ।
kāñchanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ chandramivāmbudaiḥ ॥ 25 ॥
mukhaṃ tē prēkṣya māṃ śōkō dahatyagnirivā'śrayam ।
bhṛśaṃ manasi vaidēhi vyasanāraṇisambhavaḥ ॥ 26 ॥
bruvantyāmēvamārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ ।
pādāvāsādya jagrāha vasiṣṭhasya cha rāghavaḥ ॥ 27 ॥
purōhitasyāgnisamasya vai tadā bṛhaspatērindramivāmarādhipaḥ ।
pragṛhya pādau susamṛddhatējasassahaiva tēnōpavivēśa rāghavaḥ ॥ 28 ॥
tatō jaghanyaṃ sahitai ssamantribhiḥ purapradhānaiścha sahaiva sainikaiḥ ।
janēna dharmajñatamēna dharmavānupōpaviṣṭō bharata stadā'grajam ॥ 29 ॥
upōpaviṣṭa stu tadā sa vīryavāṃstapasvivēṣēṇa samīkṣya rāghavam ।
śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjaliryathā mahēndraḥ prayataḥ prajāpatim ॥ 30 ॥
kimēṣa vākyaṃ bharatō'dya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya cha sādhu vakṣyati ।
itīva tasyāryajanasya tattvatō babhūva kautūhalamuttamaṃ tadā ॥ 31 ॥
sa rāghava ssatyadhṛti ścha lakṣmaṇō mahānubhāvō bharata ścha dhārmikaḥ ।
vṛtāḥ suhṛdbhi ścha virējuradhvarē yathā sadasyai ssahitāstrayō'gnayaḥ ॥ 32 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē tryadhikaśatatamassargaḥ ॥