શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ ત્ર્યધિકશતતમસ્સર્ગઃ ।
વસિષ્ઠઃ પુરતઃ કૃત્વા દારાંદશરથસ્ય ચ ।
અભિચક્રામ તં દેશં રામદર્શનતર્ષિતઃ ॥ 1 ॥
રાજપત્ન્યશ્ચ ગચ્છંત્યો મંદં મંદાકિનીં પ્રતિ ।
દદૃશુ સ્તત્ર તત્ તીર્થં રામલક્ષ્મણસેવિતમ્ ॥ 2 ॥
કૌસલ્યા બાષ્પપૂર્ણેન મુખેન પરિશુષ્યતા ।
સુમિત્રામબ્રવીદ્દીના યાશ્ચાન્યા રાજયોષિતઃ ॥ 3 ॥
ઇદં તેષામનાથાનાં ક્લિષ્ટમક્લિષ્ટકર્મણામ્ ।
વને પ્રાક્કલનં તીર્થં યે તે નિર્વિષયીકૃતાઃ ॥ 4 ॥
ઇત સ્સુમિત્રે પુત્રસ્તે સદા જલમતંદ્રિતઃ ।
સ્વયં હરતિ સૌમિત્રિર્મમ પુત્રસ્ય કારણાત્ ॥ 5 ॥
જઘન્યમપિ તે પુત્રઃ કૃતવાન્ ન તુ ગર્હિતઃ ।
ભ્રાતુર્યદર્થરહિતં સર્વં તદ્ ગર્હિતંં ગુણૈઃ ॥ 6 ॥
અદ્યાયમપિ તે પુત્રઃ ક્લેશાનામતથોચિતઃ ।
નીચાનર્થ સમાચારં સજ્જં કર્મ પ્રમુંચતુ ॥ 7 ॥
દક્ષિણાગ્રેષુ દર્ભેષુ સા દદર્શ મહીતલે ।
પિતુરિંગુદિપિણ્યાકં ન્યસ્તમાયતલોચના ॥ 8 ॥
તં ભૂમૌ પિતુરાર્તેન ન્યસ્તં રામેણ વીક્ષ્ય સા ।
ઉવાચ દેવી કૌસલ્યા સર્વા દશરથસ્ત્રિયઃ ॥ 9 ॥
ઇદમિક્ષ્વાકુનાથસ્ય રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ ।
રાઘવેણ પિતુર્દત્તં પશ્યતૈતદ્યથાવિધિ ॥ 10 ॥
તસ્ય દેવસમાનસ્ય પાર્થિવસ્ય મહાત્મનઃ ।
નૈતદૌપયિકં મન્યે ભુક્તભોગસ્ય ભોજનમ્ ॥ 11 ॥
ચતુરંતાં મહીં ભુક્ત્વા મહેંદ્રસદૃશો વિભુઃ ।
કથમિંગુદિપિણ્યાકં સ ભુક્તે વસુધાધિપઃ ॥ 12 ॥
અતો દુઃખતરં લોકે ન કિંચિત્પ્રતિભાતિ મા ।
યત્ર રામઃ પિતુર્દદ્યાદિંગુદિક્ષોદમૃદ્ધિમાન્ ॥ 13 ॥
રામેણેંગુદિપિણ્યાકં પિતુર્દત્તં સમીક્ષ્ય મે ।
કથં દુઃખેન હૃદયં ન સ્ફોટતિ સહસ્રધા ॥ 14 ॥
શ્રુતિસ્તુ ખલ્વિયં સત્યા લૌકિકી પ્રતિભાતિ મા ।
યદન્નઃ પુરુષો ભવતિ તદન્નાસ્તસ્ય દેવતાઃ ॥ 15 ॥
એવમાર્તાં સપત્ન્યસ્તા જગ્મુરાશ્વાસ્ય તાં તદા ।
દદૃશુશ્ચાશ્રમે રામં સ્વર્ગચ્યુતમિવામરમ્ ॥ 16 ॥
સર્વભોગૈઃ પરિત્યક્તં રામં સંપ્રેક્ષ્ય માતરઃ ।
આર્તા મુમુચુરશ્રૂણિ સસ્વરં શોકકર્શિતાઃ ॥ 17 ॥
તાસાં રામસ્સમુત્થાય જગ્રાહ ચરણાન્ શુભાન્ ।
માત્રૂણાં મનુજવ્યાઘ્રસ્સર્વાસાં સત્યસંગરઃ ॥ 18 ॥
તાઃ પાણિભિ સ્સુખસ્પર્શૈર્મૃદ્વંગુલિતલૈ શ્શુભૈઃ ।
પ્રમમાર્જૂ રજઃ પૃષ્ઠાદ્રામસ્યાયતલોચનાઃ ॥ 19 ॥
સૌમિત્રિરપિ તા સ્સર્વા માતૃસ્સંપ્રેક્ષ્ય દુઃખિતઃ ।
અભ્યવાદયતાસક્તં શનૈ રામાદનંતરમ્ ॥ 20 ॥
યથા રામે તથા તસ્મિન્સર્વા વવૃતિરે સ્ત્રિયઃ ।
વૃત્તિં દશરથાજ્જાતે લક્ષ્મણે શુભલક્ષણે ॥ 21 ॥
સીતાઽપિ ચરણાંસ્તાસામુપસંગૃહ્ય દુઃખિતા ।
શ્વશ્રૂણામશ્રુપૂર્ણાક્ષી સા બભૂવાગ્રતઃ સ્થિતા ॥ 22 ॥
તાં પરિષ્વજ્ય દુઃખાર્તાં માતા દુહિતરં યથા ।
વનવાસકૃશાં દીનાં કૌસલ્યા વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 23 ॥
વિદેહરાજસ્ય સુતા સ્નુષા દશરથસ્ય ચ ।
રામપત્ની કથં દુઃખં સંપ્રાપ્તા નિર્જને વને ॥ 24 ॥
પદ્મમાતપસંતપ્તં પરિક્લિષ્ટમિવોત્પલમ્ ।
કાંચનં રજસા ધ્વસ્તં ક્લિષ્ટં ચંદ્રમિવાંબુદૈઃ ॥ 25 ॥
મુખં તે પ્રેક્ષ્ય માં શોકો દહત્યગ્નિરિવાઽશ્રયમ્ ।
ભૃશં મનસિ વૈદેહિ વ્યસનારણિસંભવઃ ॥ 26 ॥
બ્રુવંત્યામેવમાર્તાયાં જનન્યાં ભરતાગ્રજઃ ।
પાદાવાસાદ્ય જગ્રાહ વસિષ્ઠસ્ય ચ રાઘવઃ ॥ 27 ॥
પુરોહિતસ્યાગ્નિસમસ્ય વૈ તદા બૃહસ્પતેરિંદ્રમિવામરાધિપઃ ।
પ્રગૃહ્ય પાદૌ સુસમૃદ્ધતેજસસ્સહૈવ તેનોપવિવેશ રાઘવઃ ॥ 28 ॥
તતો જઘન્યં સહિતૈ સ્સમંત્રિભિઃ પુરપ્રધાનૈશ્ચ સહૈવ સૈનિકૈઃ ।
જનેન ધર્મજ્ઞતમેન ધર્મવાનુપોપવિષ્ટો ભરત સ્તદાઽગ્રજમ્ ॥ 29 ॥
ઉપોપવિષ્ટ સ્તુ તદા સ વીર્યવાંસ્તપસ્વિવેષેણ સમીક્ષ્ય રાઘવમ્ ।
શ્રિયા જ્વલંતં ભરતઃ કૃતાંજલિર્યથા મહેંદ્રઃ પ્રયતઃ પ્રજાપતિમ્ ॥ 30 ॥
કિમેષ વાક્યં ભરતોઽદ્ય રાઘવં પ્રણમ્ય સત્કૃત્ય ચ સાધુ વક્ષ્યતિ ।
ઇતીવ તસ્યાર્યજનસ્ય તત્ત્વતો બભૂવ કૌતૂહલમુત્તમં તદા ॥ 31 ॥
સ રાઘવ સ્સત્યધૃતિ શ્ચ લક્ષ્મણો મહાનુભાવો ભરત શ્ચ ધાર્મિકઃ ।
વૃતાઃ સુહૃદ્ભિ શ્ચ વિરેજુરધ્વરે યથા સદસ્યૈ સ્સહિતાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ ॥ 32 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે ત્ર્યધિકશતતમસ્સર્ગઃ ॥
