శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అరణ్యకాండమ్ ।
అథ చతుఃషష్టితమస్సర్గః ।
స దీనో దీనయా వాచా లక్ష్మణం వాక్యమబ్రవీత్ ।
శీఘ్రం లక్ష్మణ జానీహి గత్వా గోదావరీం నదీమ్ ॥ 1 ॥
అపి గోదావరీం సీతా పద్మాన్యానయితుం గతా ।
ఏవముక్తస్తు రామేణ లక్ష్మణః పరవీరహా ॥ 2 ॥
నదీం గోదావరీం రమ్యాం జగామ లఘువిక్రమః ।
తాం లక్ష్మణస్తీర్థవతీ విచిత్వా రామమబ్రవీత్ ॥ 3 ॥
నైనాం పశ్యామి తీర్థేషు క్రోశతో న శృణోతి మే ।
కం ను వా దేశమాపన్నా వైదేహీ క్లేశనాశినీ ॥ 4 ॥
న హ్యహం వేద తం దేశం యత్ర సా జనకాత్మజా ।
లక్ష్మణస్య వచశ్శ్రుత్వా దీనస్సంతాపమోహితః ॥ 5 ॥
రామస్సమభిచక్రామ స్వయం గోదావరీం నదీమ్ ।
స తాముపస్థితో రామః క్వ సీతేత్యేవమబ్రవీత్ ॥ 6 ॥
భూతాని రాక్షసేంద్రేణ వధార్హేణ హృతామితి ।
న తాం శశంసూ రామాయ తథా గోదావరీ నది ॥ 7 ॥
తతః ప్రచోదితా భూతైశ్శంసాస్మైతాం ప్రియామితి ।
న తు సాభ్యవదతసితాం పృష్టా రామేణ శోచతా ॥ 8 ॥
రావణస్య తు తద్రూపం కర్మాణి చ దురాత్మనః ।
ధ్యాత్వా భయాత్తు వైదేహీం సా నదీ న శశంస తామ్ ॥ 9 ॥
నిరాశస్తు తయా నద్యా సీతాయా దర్శనే కృతః ।
ఉవాచ రామస్సౌమిత్రిం సీతాదర్శనకర్శితః ॥ 10 ॥
ఏషా గోదావరీ సౌమ్య కించిన్న ప్రతి భాషతే ।
కిం ను లక్ష్మణ వక్ష్యామి సమేత్య జనకం వచః ॥ 11 ॥
మాతరం చైవ వైదేహ్యా వినా తామహమప్రియమ్ ।
యా మే రాజ్యవిహీనస్య వనే వన్యేన జీవతః ॥ 12 ॥
సర్వం వ్యపనయేచ్ఛోకం వైదేహీ క్వ ను సా గతా ।
జ్ఞాతిపక్షవిహీనస్య రాజపుత్రీమపశ్యతః ॥ 13 ॥
మన్యే దీర్ఘా భవిష్యంతి రాత్రయో మమ జాగ్రతః ।
గోదావరీం జనస్థానమిమం ప్రస్రవణం గిరిమ్ ॥ 14 ॥
సర్వాణ్యనుగమిష్యామి యది సీతా హి దృశ్యతే ।
ఏతే మృగా మహావీర్య మామీక్షంతే ముహుర్ముహుః ॥ 15 ॥
వక్తుకామా ఇవ హి మే ఇంగితాన్యుపలక్షయే ।
తాంస్తు దృష్ట్వా నరవ్యాఘ్రో రాఘవః ప్రత్యువాచ హ ॥ 16 ॥
క్వ సీతేతి నిరీక్షన్వై బాష్పసంరుద్ధయా దృశా ।
ఏవముక్తా నరేంద్రేణ తే మృగాస్సహసోత్థితాః ॥ 17 ॥
దక్షిణాభిముఖాస్సర్వే దర్శయంతో నభస్థలమ్ ।
మైథిలీ హ్రియమాణా సా దిశం యామన్వపద్యత ॥ 18 ॥
తేన మార్గేణ ధావంతో నిరీక్షంతే నరాధిపమ్ ।
యేన మార్గం చ భూమిం చ నిరీక్షంతే స్మ తే మృగాః ॥ 19 ॥
పునశ్చ మార్గమిచ్ఛంతి లక్ష్మణేనోపలక్షితాః ।
తేషాం వచనసర్వస్వం లక్షయామాస చేంగితమ్ ॥ 20 ॥
ఉవాచ లక్ష్మణో జ్యేష్ఠం ధీమాన్భ్రాతరమార్తవత్ ।
క్వ సితేతి త్వయా పృష్టా యథేమే సహసోత్థితాః ॥ 21 ॥
దర్శయంతి క్షితిం చైవ దక్షిణాం చ దిశం మృగాః ।
సాధు గచ్ఛావహే దేవ దిశమేతాం హి నైఋతిమ్ ॥ 22 ॥
యది స్యాదాగమః కశ్చిదార్యా వా సాఽథ లక్ష్యతే ।
బాఢమిత్యేవ కాకుత్స్థః ప్రస్థితో దక్షిణాం దిశమ్ ॥ 23 ॥
లక్ష్మణానుగతశ్శీమన్వీక్షమాణో వసుంధరామ్ ।
ఏవం సంభాషమాణౌ తావన్యోన్యం భ్రాతరావుభౌ ॥ 24 ॥
వసుంధరాయాం పతితం పుష్పమార్గమపశ్యతామ్ ।
తాం పుష్పవృష్టిం పతితాం దృష్ట్వా రామో మహీతలే ॥ 25 ॥
ఉవాచ లక్ష్మణం వీరో దుఃఖితో దుఃఖితం వచః ।
అభిజానామి పుష్పాణి తానీమానీహ లక్ష్మణ ॥ 26 ॥
పినద్ధాని హి వైదేహ్యా మయా దత్తాని కాననే ।
మన్యే సూర్యశ్చ వాయుశ్చ మేదినీ చ యశస్వినీ ॥ 27 ॥
అభిరక్షంతి పుష్పాణి ప్రకుర్వంతో మమ ప్రియమ్ ।
ఏవముక్త్వా మహాబాహుం లక్ష్మణం పురుషర్షభః ॥ 28 ॥
ఉవాచ రామో ధర్మాత్మా గిరిం ప్రస్రవణాకులమ్ ।
కచ్చిత్ క్షితిభృతాం నాథ దృష్టా సర్వాంగసుందరీ ॥ 29 ॥
రామా రమ్యే వనోద్దేశే మయా విరహితా త్వయా ।
క్రుద్ధోఽబ్రవీద్గిరిం తత్ర సింహః క్షుద్రమృగం యథా ॥ 30 ॥
తాం హేమవర్ణాం హేమాభాం సీతాం దర్శయ పర్వత ।
యావత్సానూని సర్వాణి న తే విధ్వంసయామ్యహమ్ ॥ 31 ॥
ఏవముక్తస్తు రామేణ పర్వతో మైథిలీం ప్రతి ।
శంసన్నివ తతస్సీతాం నాదర్శయత రాఘవే ॥ 32 ॥
తతో దాశరథీ రామ ఉవాచ చ శిలోచ్చయమ్ ।
మమ బాణాగ్నినిర్దగ్ధో భస్మీభూతో భవిష్యసి ॥ 33 ॥
అసేవ్యః సతతం చైవ నిస్తృణద్రుమపల్లవః ।
ఇమాం వా సరితం చాద్య శోషయిష్యామి లక్ష్మణ ॥ 34 ॥
యది నాఖ్యాతి మే సీతామార్యాం చంద్రనిభాననామ్ ।
ఏవం స రుషితో రామో దిధక్షన్నివ చక్షుషా ॥ 35 ॥
దదర్శ భూమౌ నిష్క్రాంతం రాక్షసస్య పదం మహత్ ।
త్రస్తాయా రామకాంక్షిణ్యాః ప్రధావంత్యా ఇతస్తతః ॥ 36 ॥
రాక్షసేనానువృత్తాయా మైథిల్యాశ్చ పదాన్యథ ।
స సమీక్ష్య పరిక్రాంతం సీతాయా రాక్షసస్య చ ॥ 37 ॥
భగ్నం ధనుశ్చ తూణీ చ వికీర్ణం బహుధా రథమ్ ।
సంభ్రాంతహృదయో రామశ్శశంస భ్రాతరంప్రియమ్ ॥ 38 ॥
పశ్య లక్ష్మణ వైదేహ్యాశశీర్ణాః కనకబిందవః ।
భూషణానాం హి సౌమిత్రే మాల్యాని వివిధాని చ ॥ 39 ॥
తప్తబిందునికాశైశ్చ చిత్రైః క్షతజబిందుభిః ।
ఆవృతం పశ్య సౌమిత్రే సర్వతో ధరణీతలమ్ ॥ 40 ॥
మన్యే లక్ష్మణ వైదేహీ రాక్షసైః కామరూపిభిః ।
భిత్వాభిత్వా విభక్తా వా భక్షితా వా భవిష్యతి ॥ 41 ॥
తస్యా నిమిత్తం వైదేహ్యా ద్వయోర్వివదమానయోః ।
బభూవ యుద్ధం సౌమిత్రే ఘోరం రాక్షసయోరిహ ॥ 42 ॥
ముక్తామణిమయం చేదం తపనీయవిభూషితమ్ ।
ధరణ్యాం పతితం సౌమ్య కస్య భగ్నం మహద్ధనుః ॥ 43 ॥
తరుణాదిత్యసంకాశం వైడూర్యగులికాచితమ్ ।
విశీర్ణం పతితం భూమౌ కవచం కస్య కాంచనమ్ ॥ 44 ॥
ఛత్రం శతశలాకం చ దివ్యమాల్యోపశోభితమ్ ।
భగ్నదండమిదం కస్య భూమౌ సమ్యఙ్నిపాతితమ్ ॥ 45 ॥
కాంచనోరశ్ఛదా శ్చేమే పిశాచవదనాః ఖరాః ।
భీమరూపా మహాకాయాః కస్య వా నిహతా రణే ॥ 46 ॥
దీప్తపావకసంకాశో ద్యుతిమాన్సమరధ్వజః ।
అపవిద్ధశ్చ భగ్నశ్చ కస్య సాంగ్రామికో రథః ॥ 47 ॥
రథాక్షమాత్రా విశిఖాస్తపనీయవిభూషణాః ।
కస్యేమేఽభిహతా బాణాః ప్రకీర్ణా ఘోరకర్మణః ॥ 48 ॥
శరావరౌ శరైః పూర్ణౌ విధ్వస్తౌ పశ్య లక్ష్మణ ।
ప్రతోదాభీశుహస్తో వై కస్యాయం సారథిర్హతః ॥ 49 ॥
కస్యేమౌ పురుషవ్యాఘ్ర శయాతే నిహతౌ యుధి ।
చామరగ్రాహిణౌ సౌమ్య సోష్ణీషమణికుండలౌ ॥ 50 ॥
పదవీపురుషస్యైషా వ్యక్తం కస్యాపి రక్షసః ।
వైరం శతగుణం పశ్య మమేదం జీవితాంతకమ్ ॥ 51 ॥
సుఘోరహృదయైస్సౌమ్య రాక్షసైః కామరూపిభిః ।
హృతా మృతా వా సీతా సా భక్షితా వా తపస్వినీ ॥ 52 ॥
నధర్మస్త్రాయతే సీతాం హ్రియమాణాం మహావనే ।
భక్షితాయాం హి వైదేహ్యాం హృతాయామపి లక్ష్మణ ॥ 53 ॥
కే హి లోకే ప్రియం కర్తుం శక్తాస్సౌమ్య మమేశ్వరాః ।
కర్తారమపి లోకానాం శూరం కరుణవేదినమ్ ॥ 54 ॥
అజ్ఞానాదవమన్యేరత్సర్వభూతాని లక్ష్మణ ।
మృదుం లోకహితే యుక్తం దాంతం కరుణవేదినమ్ ॥ 55 ॥
నిర్వీర్య ఇతి మన్యంతే నూనం మాం త్రిదశేశ్వరాః ।
మాం ప్రాప్య హి గుణో దోషస్సంవృత్తః పశ్య లక్ష్మణ ॥ 56 ॥
అద్యైవ సర్వభూతానాం రక్షసామభవాయ చ ।
సంహృత్యైవ శశిజ్యోత్స్నాం మహాన్సూర్య ఇవోదితః ॥ 57 ॥
సంహృత్యైవ గుణాన్సర్వాన్మమ తేజః ప్రకాశతే ।
నైవ యక్షా న గంధర్వా న పిశాచా న రాక్షసాః ॥ 58 ॥
కిన్నరా వా మనుష్యా వా సుఖం ప్రాప్స్యంతి లిక్ష్మణ ।
మమాస్త్రబాణసంపూర్ణమాకాశం పశ్య లక్ష్మణ ॥ 59 ॥
నిస్సంపాతం కరిష్యామి హ్యద్య త్రైలోక్యచారిణామ్ ।
సన్నిరుద్ధగ్రహగణమావారితనిశాకరమ్ ॥ 60 ॥
విప్రణష్టానలమరుద్భాస్కరద్యుతిసంవృతమ్ ।
వినిర్మథితశైలాగ్రం శుష్యమాణజలాశయమ్ ॥ 61 ॥
ధ్వస్తద్రుమలతాగుల్మం విప్రణాశితసాగరమ్ ।
త్రైలోక్యం తు కరిష్యామి సంయుక్తం కాలకర్మణా ॥ 62 ॥
న తాం కుశలినీం సీతాం ప్రదాస్యంతి మమేశ్వరాః ।
అస్మిన్ముహూర్తే సౌమిత్రే మమ ద్రక్ష్యంతి విక్రమమ్ ॥ 63 ॥
నాకాశముత్పతిష్యంతి సర్వభూతాని లక్ష్మణ ।
మమ చాపగుణోన్ముక్తైర్బాణజాలైర్నిరంతరమ్ ॥ 64 ॥
అర్దితం మమ నారాచైర్ధ్వస్తభ్రాంతమృగద్విజమ్ ।
సమాకులమమర్యాదం జగత్పశ్యాద్య లక్ష్మణ ॥ 65 ॥
ఆకర్ణపూర్ణైరిషుభిర్జీవలోకం దురావరైః ।
కరిష్యే మైథిలీహేతోరపిశాచమరాక్షసమ్ ॥ 66 ॥
మమ రోషప్రయుక్తానాం సాయకానాం బలం సురాః ।
ద్రక్ష్యంత్యద్య విముక్తానామతిదూరాతిగామినామ్ ॥ 67 ॥
నైవ దేవా న దైతేయా న పిశాచా న రాక్షసాః ।
భవిష్యంతి మమ క్రోధాత్త్రైలోక్యే విప్రణాశితే ॥ 68 ॥
దేవదానవయక్షాణాం లోకా యే రక్షసామపి ।
బహుధా న భవిష్యంతి బాణౌఘైశ్శకలీకృతాః ॥ 69 ॥
నిర్మర్యాదానిమాన్లోకాన్కరిష్యామ్యద్య సాయకైః ।
హృతాం మృతాం వా సౌమిత్రే న దాస్యంతి మమేశ్వరాః ॥ 70 ॥
తథారుపాం హి వైదేహీం న దాస్యంతి యది ప్రియామ్ ।
నాశయామి జగత్సర్వం త్రైలోక్యం సచరాచరమ్ ॥ 71 ॥
ఇత్యుక్త్వా రోషతామ్రాక్షో రామో నిష్పీడ్య కార్ముకమ్ ।
శరమాదాయ సందీప్తం ఘోరమాశీవిషోపమమ్ ॥ 72 ॥
సంధాయ ధనుషి శ్రీమాన్రామః పరపురంజయః ।
యుగాంతాగ్నిరివ క్రుద్ధ ఇదం వచనమబ్రవీత్ ॥ 73 ॥
యథా జరా యథా మృత్యుర్యథా కాలో యథా విధిః ।
నిత్యం న ప్రతిహన్యంతే సర్వభూతేషు లక్ష్మణ ॥ 74 ॥
తథాహం క్రోధసంయుక్తో న నివార్యోఽస్మి సర్వథా ।
పురేవ మే చారుదంతీమనిందితాం దిశంతి సీతాం యది నాద్య మైథిలీమ్ ।
సదేవగంధర్వమనుష్యపన్నగం జగత్సశైలం పరివర్తయామ్యహమ్ ॥ 75 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అరణ్యకాండే చతుఃషష్టితమస్సర్గః ॥
