శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాండమ్ ।
అథ చత్వారింశస్సర్గః ।
అథ రామశ్చ సీతా చ లక్ష్మణశ్చ కృతాంజలిః ।
ఉపసంగృహ్య రాజానం చక్రుర్దీనాః ప్రదక్షిణమ్ ॥ 1 ॥
తం చాపి సమనుజ్ఞాప్య ధర్మజ్ఞస్సీతయా సహ ।
రాఘవ శ్శోకసమ్మూఢో జననీమభ్యవాదయత్ ॥ 2 ॥
అన్వక్షం లక్ష్మణో భ్రాతుః కౌసల్యాం అభ్యవాదయత్ ।
అథ మాతుః సుమిత్రాయా జగ్రాహ చరణౌ పునః ॥ 3 ॥
తం వందమానం రుదతీ మాతా సౌమిత్రిమబ్రవీత్ ।
హితకామా మహాబాహుం మూధ్నర్యుపాఘ్రాయ లక్ష్మణమ్ ॥ 4 ॥
సృష్టస్త్వం వనవాసాయ స్వనురక్తస్సుహృజ్జనే ।
రామే ప్రమాదం మా కార్షీః పుత్ర భ్రాతరి గచ్ఛతి ॥ 5 ॥
వ్యసనీ వా సమృద్ధో వా గతిరేష తవానఘ ।
ఏష లోకే సతాం ధర్మో యజ్జ్యేష్ఠవశగో భవేత్ ॥ 6 ॥
ఇదం హి వృత్తముచితం కులస్యాస్య సనాతనమ్ ।
దానం దీక్షా చ యజ్ఞేషు తనుత్యాగో మృధేషు చ ॥ 7 ॥
లక్ష్మణం త్వేవముక్త్వా సా సంసిద్ధం ప్రియరాఘవమ్ ।
సుమిత్రా గచ్ఛ గచ్ఛేతి పునః పునరువాచ తమ్ ॥ 8 ॥
రామం దశరథం విద్ధి మాం విద్ధి జనకాత్మజామ్ ।
అయోధ్యామటవీం విధ్ది గచ్ఛ తాత యథాసుఖమ్ ॥ 9 ॥
తతః సుమంత్రః కాకుత్స్థం ప్రాంజలిర్వాక్యమబ్రవీత్ ।
వినీతో వినయజ్ఞశ్చ మాతలిర్వాసవం యథా ॥ 10 ॥
రరథమారోహ భద్రం తే రాజపుత్ర మహాయశః ।
క్షిప్రం త్వాం ప్రాపయిష్యామి యత్ర మాం రామ వక్ష్యసి ॥ 11 ॥
చతుర్దశ హి వర్షాణి వస్తవ్యాని వనే త్వయా ।
తాన్యుపక్రమితవ్యాని యాని దేవ్యాసి చోదితః ॥ 12 ॥
తం రథం సూర్యసంకాశం సీతా హృష్టేన చేతసా ।
ఆరురోహ వరారోహా కృత్వాలంకారమాత్మనః ॥ 13 ॥
అథో జ్వలనసంకాశం చామీకరవిభూషితమ్ ।
తమారురుహతుస్తూర్ణం భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ ॥ 14 ॥
వనవాసం హి సంఖ్యాయ వాసాంస్యాభరణాని చ ।
భర్తారమనుగచ్ఛంత్యై సీతాయై శ్వశురో దదౌ ॥ 15 ॥
తథైవాయుధజాలాని భ్రాతృభ్యాం కవచాని చ ।
రథోపస్థే ప్రతిన్యస్య సచర్మ కఠినం చ తత్ ॥ 16 ॥
సీతాతృతీయానారూఢాన్ దృష్ట్వా దృష్టమచోదయత్ ।
సుమంత్రస్సమ్మతానశ్వాన్ వాయువేగసమాన్జవే ॥ 17 ॥
ప్రతియాతే మహారణ్యం చిరరాత్రాయ రాఘవే ।
బభూవ నగరే మూర్ఛా బలమూర్ఛా జనస్య చ ॥ 18 ॥
తత్సమాకులసంభ్రాంతం మత్తసంకుపితద్విపమ్ ।
హయశింజితనిర్ఘోషం పురమాసీన్మహాస్వనమ్ ॥ 19 ॥
తత స్సబాలవృద్ధా సా పురీ పరమపీడితా ।
రామమేవాభిదుద్రావ ఘర్మార్తా సలిలం యథా ॥ 20 ॥
పార్శ్వతః పృష్ఠతశ్చాపి లంబమానాస్తదున్ముఖాః ।
బాష్పపూర్ణముఖాస్సర్వే తమూచుర్భృశనిస్వనాః ॥ 21 ॥
సంయచ్ఛ వాజినాం రశ్మీన్ సూత యాహి శనైశ్శనైః ।
ముఖం ద్రక్ష్యామ రామస్య దుర్దర్శం నో భవిష్యతి ॥ 22 ॥
ఆయసం హృదయం నూనం రామమాతురసంశయమ్ ।
యద్దేవగర్భప్రతిమే వనం యాతి న భిద్యతే ॥ 23 ॥
కృతకృత్యా హి వైదేహీ ఛాయేవానుగతా పతిమ్ ।
న జహాతి రతా ధర్మే మేరుమర్కప్రభా యథా ॥ 24 ॥
అహో లక్ష్మణ సిద్ధార్థ స్సతతం ప్రియవాదినమ్ ।
భ్రాతరం దేవసంకాశం యస్త్వం పరిచరిష్యసి ॥ 25 ॥
మహత్యేషా హి తే సిధ్దిరేష చాభ్యుదయో మహాన్ ।
ఏష స్వర్గస్య మార్గశ్చ యదేనమనుగచ్ఛసి ॥ 26 ॥
ఏవం వదంతస్తే సోఢుం న శేకుర్బాష్పమాగతమ్ ।
నరాస్తమనుగచ్ఛంతః ప్రియమిక్ష్వాకునందనమ్ ॥ 27 ॥
అథ రాజా వృత స్త్రీభిర్దీనాభిర్దీనచేతనః ।
నిర్జగామ ప్రియం పుత్రం ద్రక్ష్యామీతి బ్రువన్ గృహాత్ ॥ 28 ॥
శుశ్రువే చాగ్రతః స్త్రీణాం రుదంతీనాం మహాస్వనః ।
యథా నాదః కరేణూనాం బద్ధే మహతి కుంజరే ॥ 29 ॥
పితా హి రాజా కాకుత్స్థః శ్రీమాన్ సన్నస్తదాఽభవత్ ।
పరిపూర్ణః శశీ కాలే గ్రహేణోపప్లుతో యథా ॥ 30 ॥
స చ శ్రీమానచింత్యాత్మా రామో దశరథాత్మజః ।
సూతం సంచోదయామాస త్వరితం వాహ్యతామితి ॥ 31 ॥
రామో యాహీతి సూతం తం తిష్ఠేతి స జనస్తదా ।
ఉభయం నాశకత్సూతః కర్తుమధ్వని చోదితః ॥ 32 ॥
నిర్గచ్ఛతి మహాబాహౌ రామే పౌరజనాశ్రుభిః ।
పతితైరభ్యవహితం ప్రశశామ మహీరజః ॥ 33 ॥
రుదితాశ్రుపరిద్యూనం హాహాకృతమచేతనమ్ ।
ప్రయాణే రాఘవస్యాసీత్పురం పరమపీడితమ్ ॥ 34 ॥
సుస్రావ నయనైః స్త్రీణామస్రమాయాససంభవమ్ ।
మీనసంక్షోభచలితై స్సలిలం పంకజైరివ ॥ 35 ॥
దృష్ట్వా తు నృపతి శ్శ్రీమానేకచిత్తగతం పురమ్ ।
నిపపాతైవ దుఃఖేన హతమూల ఇవ ద్రుమః ॥ 36 ॥
తతో హలహలాశబ్దో జజ్ఞే రామస్య పృష్ఠతః ।
నరాణాం ప్రేక్ష్య రాజానం సీదంతం భృశదుఃఖితమ్ ॥ 37 ॥
హా రామేతి జనాః కేచిద్రామమాతేతి చాపరే ।
అంతఃపురం సమృద్ధం చ క్రోశంతః పర్యదేవయన్ ॥ 38 ॥
అన్వీక్షమాణో రామస్తు విషణ్ణం భ్రాంతచేతసమ్ ।
రాజానం మాతరం చైవ దదర్శానుగతౌ పథి ॥ 39 ॥
స బద్ధ ఇవ పాశేన కిశోరో మాతరం యథా ।
ధర్మపాశేన సంక్షిప్తః ప్రకాశం నాభ్యుదైక్షత ॥ 40 ॥
పదాతినౌ చ యానార్హావదుఃఖార్హౌ సుఖోచితౌ ।
దృష్ట్వా సంచోదయామాస శీఘ్రం యాహీతి సారథిమ్ ॥ 41 ॥
న హి తత్పురుషవ్యాఘ్రో దుఃఖదం దర్శనం పితుః ।
మాతుశ్చ సహితుం శక్తస్తోత్రార్దిత ఇవ ద్విపః ॥ 42 ॥
ప్రత్యగారమివాయాంతీ వత్సలా వత్సకారణాత్ ।
బద్ధవత్సా యథా ధేనూ రామమాతాభ్యధావత ॥ 43 ॥
తథా రుదంతీం కౌసల్యాం రథం తమనుధావతీమ్ ।
క్రోశంతీం రామ రామేతి హా సీతే లక్ష్మణేతి చ ॥ 44 ॥
రామలక్ష్మణసీతార్థం స్రవంతీం వారి నేత్రజమ్ ।
అసకృత్ప్రైక్షత తదా నృత్యంతీమివ మాతరమ్ ॥ 45 ॥
తిష్ఠేతి రాజా చుక్రోశ యాహి యాహీతి రాఘవః ।
సుమంత్రస్య బభూవాత్మా చక్రయోరివ చాంతరా ॥ 46 ॥
నాశ్రౌషమితి రాజానముపాలబ్ధోఽపి వక్ష్యసి ।
చిరం దుఃఖస్య పాపిష్ఠమితి రామస్తమబ్రవీత్ ॥ 47 ॥
రామస్య స వచః కుర్వన్ననుజ్ఞాప్య చ తం జనమ్ ।
వ్రజతోఽపి హయాన్ శీఘ్రం చోదయామాస సారథిః ॥ 48 ॥
న్యవర్తత జనో రాజ్ఞో రామం కృత్వా ప్రదక్షిణమ్ ।
మనసాప్యశ్రువేగైశ్చ న న్యవర్తత మానుషమ్ ॥ 49 ॥
యమిచ్ఛేత్పునరాయాంతం నైనం దూరమనువ్రజేత్ ।
ఇత్యమాత్యా మహారాజమూచుర్దశరథం వచః ॥ 50 ॥
తేషాం వచః సర్వగుణోపపన్నం ప్రస్విన్నగాత్రః ప్రవిషణ్ణరూపః ।
నిశమ్య రాజా కృపణః సభార్యో వ్యవస్థితస్తం సుతమీక్షమాణః ॥ 51 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాండే చత్వారింశస్సర్గః ॥
