శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే యుద్ధకాండమ్ ।
అథ త్రింశదధికశతతమస్సర్గః ।
శ్రుత్వాతుపరమానందంభరతస్సత్యవిక్రమః ।
హృష్టమాజ్ఞాపయామాసశత్రుఘ్నంపరవీరహా ॥ 1 ॥
దైవతాని చ సర్వాణిచైత్యానినగరస్య చ ।
సుగంధమాల్యైర్యాదిత్రైరర్చంతు శుచయో నరాః ॥ 2 ॥
సూతాస్స్తుతిపురాణజ్ఞాస్సర్వేవైతాలికాస్తథా ।
సర్వేవాదిత్రకుశలాగణికాశ్చైవసంఘశః ॥ 3 ॥
రాజదారాస్తథామాత్యాస్సైన్యాస్సేనాంగనాగణాః ।
బ్రాహ్మణాశ్చసరాజన్యాశ్రేణిముఖ్యాస్తథాగణాః ॥ 4 ॥
అభినిర్యాంతురామస్యద్రష్టుంశశినిభంముఖమ్ ।
భరతస్యవచ్శ్రుత్వాశత్రుఘ్నఃపరవీరహా ॥ 5 ॥
విష్టీరనేకసాహస్రీశ్చోదయామానభాగశః ।
సమీకురుతనిమ్నానివిషమానిసమాని చ ॥ 6 ॥
స్థానానితునిరస్యంతాంనందిగ్రామాదితఃపరమ్ ।
సించస్తుపృథివీంకృత్స్నాంహివశీతేవవారిణా ॥ 7 ॥
తతోఽభ్యవకిరంత్వన్యేలాజైఃపుష్పైశ్చసర్వతః ।
సుముచ్ఛ్రితపతాకాస్తురథ్యాఃపురవరోత్తమేః ॥ 8 ॥
శోభయంతు చ వేశ్మానిసూర్యస్యోదయనంప్రతి ।
స్రగ్దామముక్తపుష్పైశ్చసుగంధైః పంచవర్ణకైః ॥ 9 ॥
రాజమార్గమసంబాధంకిరంతుశతశోనరాః ।
తస్తచ్ఛాసనంశ్రుత్వాశత్రుఘ్నస్యముదాన్వితాః ॥ 10 ॥
ధృష్టిర్జయంతోవిజయస్సిద్ధార్థశ్చార్థసాధకః ।
అశోకోమంత్రపాలశ్చసుమంత్రశ్చాపినిర్యయుః ॥ 11 ॥
మత్తైర్నాగసహస్రైశ్చసధ్వజైస్సువిభూషితైః ।
అపరేహేమకక్షాభిస్సగజాభిఃకరేణుభిః ॥ 12 ॥
నిర్యయుస్తురరథైశ్చసుమహారథాః ।
శక్త్యృష్టిపాశహస్తానాంసధ్వజానాంపతాకినామ్ ॥ 13 ॥
తురగాణాంసహస్రైశ్చముఖ్యైర్ముఖ్యతరాన్వితైః ।
పదాతీనాంసహస్రైశ్చవీరాఃపరివృతాయయుః ॥ 14 ॥
తతోయానాన్యుపారూఢాస్సర్వాదశరథస్త్రియః ।
కౌసల్యాంప్రముఖేకృత్వాసుమిత్రాంచాపినిర్యయుః ॥ 15 ॥
కైకేయ్యాసహితాఃసర్వానందిగ్రామముపాగమన్ ।
ద్విజాతిముఖ్యైర్ధర్మాత్మాశ్రేణీముఖ్యైస్సనైగమైః ॥ 16 ॥
మాల్యమోదకహస్తైశ్చమంత్రిభిర్భరతోవృతః ।
శంఖభేరీనినాదైశ్చవందిభిశ్చాభివనందితః ॥ 17 ॥
ఆర్యపాదౌగృహీత్వాతౌశిరసాధర్మకోవిదః ।
పాండురంఛత్రమాదాయశుక్లమాల్యోపశోభితమ్ ॥ 18 ॥
శుక్లే చ వాలవ్యజనేరాజార్హేహేమభూషితే ।
ఉపవాసకృశోదీనశ్చీరకృష్ణాజినాంబరః ॥ 19 ॥
భ్రాతురాగమనంశ్రుత్వాతత్పూర్వంహర్షమాగతః ।
ప్రత్యుద్యయౌతదారామంమహాత్మాసచివైస్సహ ॥ 20 ॥
అశ్వానాంఖురశబ్దైశ్చరథనేమిస్వనేన చ ।
శంఖదుందుభినాదేనసంచచాలేవమేదినీ ॥ 21 ॥
కృత్స్నంతునగరంతత్తునందిగ్రామముపాగమత్ ।
సమీక్ష్యభరతోవాక్యమువాచపవనాత్మజమ్ ॥ 22 ॥
కచ్చిన్నఖలుకాపేయీసేవ్యతేచకచిత్తతా ।
న హిపశ్యామికాకుత్స్థంరామమార్యంపరంతపమ్ ॥ 23 ॥
అథైవముక్తేవచనేహనూమానిదమబ్రవీత్ ।
అర్థ్యంవిజ్ఞాపయన్నేవభరతంసత్యవిక్రమమ్ ॥ 24 ॥
సదాఫలాన్కుసుమితాన్వృక్షాన్ ప్రాప్యమధుస్రవాన్ ।
భరద్వాజప్రసాదేనమత్తభ్రమరనాదితాన్ ॥ 25 ॥
తస్యచైషవరోదత్తోవాసవేనపరంతప ।
ససైన్యస్యతవాతిథ్యంకృతంసర్వగుణాన్వితమ్ ॥ 26 ॥
నిస్స్వన్శ్రూయతేభీమఃప్రహృష్టానాంవనౌకసామ్ ।
మన్యేవానరసేనాసానదీంతరతిగోమతీమ్ ॥ 27 ॥
రజోవర్షంసముద్భూతంపశ్యసాలవనంప్రతి ।
మన్యేసాలవనంరమ్యంలోపయంతిప్లవంగమాః ॥ 28 ॥
తదేతద్దృశ్యతేదూరాద్విమానంచంద్రసన్నిభమ్ ।
విమానంపుష్పకందివ్యంమనసాబ్రహ్మనిర్మితమ్ ॥ 29 ॥
రావణంబాంధవైఃసార్థంహత్వాలబ్ధంమహాత్మనా ।
తరుణాదిత్యసంకాశంవిమానంరామవాహనమ్ ॥ 30 ॥
ధనదస్యప్రసాదేనదివ్యమేతన్మనోజవమ్ ।
ఏతస్మిన్ భ్రాతరౌవీరౌవైదేహ్యాసహరాఘవౌ ॥ 31 ॥
సుగ్రీవశ్చమహాతేజారాక్షసశ్చవిభీషణః ।
ఏతోహర్షసముద్భూతోనిఃస్వనోదివమస్పృశత్ ॥ 32 ॥
స్త్రీబాలయువవృద్ధానాంరామోఽయమితికీర్తితే ।
రథకుంజరవాజిభ్యస్తేఽవతీర్యమహీంగతాః ॥ 33 ॥
దదృశుస్తంవిమానస్థంనరాస్సోమమివాంబరే ।
ప్రాజ్ఞలిర్భరతోభూత్వాప్రసృష్టోరాఘవోన్ముఖః ॥ 34 ॥
స్వాగతేనయథార్హేణతతోరామమపూజయత్ ।
మనసాబ్రహ్మణాసృష్టేవిమానేభరతాగ్రజః ॥ 35 ॥
రరాజపృథుదీర్ఘాక్షోవజ్రపాణిరివాపరః ।
తతోవిమానాగ్రగతంభరతోభ్రాతరంతదా ॥ 36 ॥
వవందేప్రణతోరామంమేరుస్థమివభాస్కరమ్ ।
తతోరామాభ్యనుజ్ఞాతంతద్విమానమనుత్తమమ్ ॥ 37 ॥
హంసయుక్తంమహావేగంనిపపాతమహీతలే ।
ఆపితోవిమానంతద్భరతస్సత్యవిక్రమః ॥ 38 ॥
రామమాసాద్యముదితఃపునరేవాభ్యవాదయత్ ।
తంసముత్థాప్యకాకుత్స్థశ్చిరస్యాక్షిరథంగతమ్ ॥ 39 ॥
అంకేభరతమారోప్యముదితఃపరిషస్వజే ।
తతోలక్ష్మణమాసాద్యవైదేహీం చ పరంతపః ॥ 40 ॥
అథాభ్యవాదయప్రతీతోభరతోనామచాబ్రవీత్ ।
సుగ్రీవంకేకయీపుత్రోజాంబవంతమథాంగదమ్ ॥ 41 ॥
మైందం చ ద్వివిదంనీలమృషభంపరిషస్వజే ।
సుషేణం చ నలంచైవగవాక్షంగంధమాదనమ్ ॥ 42 ॥
శరభంపనసంచైవపరితఃపరిషస్వజే ।
తేకృత్వామానుషంరూపంవానరాఃకామరూపిణః ॥ 43 ॥
కుశలంపర్యపృచ్ఛంస్తేప్రహృష్టాభరతంతదా ।
అథాబ్రవీద్రాజపుత్రస్సుగ్రీవంవానరర్షభమ్ ॥ 44 ॥
పరిష్వజ్యమహాతేజాభరతోధర్మిణాంవరః ।
త్వమ్స్మాకంచతుర్ణాంవైభ్రాతాసుగ్రీవపంచమః ॥ 45 ॥
సౌహార్దాజ్జాయతేమిత్రమపకారోఽరిలక్షణమ్ ।
విభీషణం చ భరతఃసాంత్వవాక్యమథాబ్రవీత్ ॥ 46 ॥
దిష్ట్యాత్వయాసహాయేనకృతంకర్మసుదుష్కరమ్ ।
శత్రుఘ్నశ్చతదారామమభివాద్యసలక్ష్మణమ్ ॥ 47 ॥
సీతాయాశ్చరణౌవీరోవినయాదభ్యవాదయత్ ।
రామోమాతరమాసాద్యవివర్ణాంశోకకర్శితామ్ ॥ 48 ॥
జగ్రాహప్రణతఃపాదౌమనోమాతుఃప్రహర్షయన్ ।
అభివాద్యసుమిత్రాం చ కైకేయీం చ యశస్వినీమ్ ॥ 49 ॥
స మాత్రూశ్చతతస్సర్వాపురోహితముపాగమత్ ।
స్వాగతంతేమహాబాహోకౌసల్యానందవర్ధనా ॥ 50 ॥
ఇతిప్రాంజలయఃసర్వేనాగరారామమబ్రువన్ ।
తాన్యంజలిసహస్రాణిప్రగృహీతానినాగరైః ॥ 51 ॥
వ్యాకోచానీవపద్మానిదదర్శభరతాగ్రజః ।
పాదుకేతేతురామస్యగృహీత్వాభరతస్స్వయమ్ ॥ 52 ॥
చరణాభ్యాంనరేంద్రస్యయోజయామాసధర్మవిత్ ।
అబ్రవీచ్చతదారామంభరతః స కృతాంజలిః ॥ 53 ॥
ఏతత్తేసకలంరాజ్యంన్యాసంనిర్యాతితంమయా ।
అద్యజన్మకృతార్థంమేసమ్వృత్తశ్చమనోరథః ॥ 54 ॥
యత్త్వాంపశ్యామిరాజానమయోధ్యాంపునరాగతమ్ ।
అవేక్షతాంభవాన్శోకంకోష్ఠాగారంగృహంబలమ్ ॥ 55 ॥
భవతస్తేజసాసర్వంకృతందశగుణంమయా ।
తథాబ్రువాణంభరతందృష్టవాతంభ్రాతృవత్సలమ్ ॥ 56 ॥
ముముచుర్వానరాబాష్పంరాక్షసశ్చవిభీషణః ।
తతఃప్రహర్షాద్భరతమంగమారోప్యరాఘవః ॥ 57 ॥
యయౌతేనవిమానేనససైన్యోభరతాశ్రమమ్ ।
భరతాశ్రమమాసాద్యససైన్యోరాఘవస్తదా ॥ 58 ॥
అవతీర్యవిమానాగ్రాదవతస్థేమహీతలే ।
అబ్రవీత్తుతదారామస్తద్విమానమనుత్తమమ్ ॥ 59 ॥
వహవైశ్రవణందేవమనుజానామిగమ్యతామ్ ।
తతోరామాభ్యనుజ్ఞాతంతద్విమానమనుత్తమమ్ ॥ 60 ॥
ఉత్తరాందిశముద్దిశ్యజగామధనదాలయమ్ ।
విమానంపుష్పకందివ్యంసమ్గృహీతంతురక్షసా ॥ 61 ॥
అగమద్ధనదంవేగాద్రామవాక్యప్రచోదితమ్ ।
పురోహితస్యాత్మసమస్యరాఘవోబృహస్పతేశ్శక్రైవామరాధిపః ।
నిపీడ్యపాదౌపృథగాననేశుభేసహైవతేనోపవివేశవీర్యవాన్ ॥ 62 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే యుద్ధకాండే త్రింశదధికశతతమస్సర్గః ॥
