శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే కిష్కింధాకాండమ్ ।
అథ త్రింశస్సర్గః ।
గుహం ప్రవిష్టే సుగ్రీవే విముక్తే గగనే ఘనైః ।
వర్షరాత్రోషితో రామః కామశోకాభిపీడితః ॥ 1 ॥
పాండురం గగనం దృష్ట్వా విమలం చంద్రమండలమ్ ।
శారదీం రజనీం చైవ దృష్ట్వా జ్యోత్స్నానులేపనామ్ ॥ 2 ॥
కామవృత్తం చ సుగ్రీవం నష్టాం చ జనకాత్మజామ్ ।
బుద్ధ్వా కాలమతీతం చ ముమోహ పరమాతురః ॥ 3 ॥
స తు సంజ్ఞాముపాగమ్య ముహూర్తాన్మతిమాన్పునః ।
మనస్స్థామపి వైదేహీం చింతయామాస రాఘవః ॥ 4 ॥
ఆసీనః పర్వతస్యాగ్రే హేమధాతువిభూషితే ।
శారదం గగనం దృష్ట్వా జగామ మనసా ప్రియామ్ ॥ 5 ॥
దృష్ట్వా చ విమలం వ్యోమ గతవిద్యుద్వలాహకమ్ ।
సారసారావసంఘుష్ఠం విలలాపార్తయా గిరా ॥ 6 ॥
సారసారావసన్నాదైస్సారసారవనాదినీ ।
యాఽఽశ్రమే రమతే బాలా సాఽద్య మే రమతే కథమ్ ॥ 7 ॥
పుష్పితాంశ్చాసనాన్ దృష్ట్వా కాంచనానివ నిర్మలాన్ ।
కథం సా రమతే బాలా పశ్యంతీ మామపశ్యతీ ॥ 8 ॥
యా పురా కలహంసానాం స్వరేణ కలభాషిణీ ।
బుధ్యతే చారుసర్వాంగీ సాఽద్య మే బుద్ధ్యతే కథమ్ ॥ 9 ॥
నిస్వనం చక్రవాకానాం నిశమ్య నహచారిణామ్ ।
పుండరీకవిశాలాక్షీ కథమేషా భవిష్యతి ॥ 10 ॥
సరాంసి సరితో వాపీః కాననాని వనాని చ ।
తాం వినా మృగశాబాక్షీం చరన్నాద్య సుఖం లభే ॥ 11 ॥
అపి తాం మద్వియోగాచ్ఛ సౌకుమార్యాచ్చ భామినీమ్ ।
సుదూరం పీడయేత్కామశ్శరద్గుణనిరంతరః ॥ 12 ॥
ఏవమాది నరశ్రేష్ఠో విలలాప నృపాత్మజః ।
విహంగ ఇవ సారంగస్సలిలం త్రిదశేశ్వరాత్ ॥ 13 ॥
తతశ్చంచూర్య రమ్యేషు ఫలార్థీ గిరిసానుషు ।
దదర్శ పర్యుపావృత్తో లక్ష్మీవాన్లక్ష్మణోఽగ్రజమ్ ॥ 14 ॥
తం చింతయా దుస్సహయా పరీతం విసంజ్ఞమేకం విజనే మనస్వీ ।
భ్రాతుర్విషాదాత్పరితాపదీనః సమీక్ష్య సౌమిత్రిరువాచ రామమ్ ॥ 15 ॥
కిమార్య కామస్య వశంగతేన కిమాత్మపౌరుష్యపరాభవేన ।
అయం సదా సంహ్రియతే సమాధిః కిమత్ర యోగేన నివర్తితేన ॥ 16 ॥
క్రియాభియోగం మనసః ప్రసాదం సమాధియోగానుగతం చ కాలమ్ ।
సహాయసామర్థ్యమదీనసత్త్వః స్వకర్మ హేతుం చ కురుష్వ హేతుమ్ ॥ 17 ॥
న జానకీ మానవ వంశనాథ త్వయా సనాథా సులభా పరేణ ।
న చాగ్నిచూడాం జ్వలితాముపేత్య న దహ్యతే వీర వరార్హ కచ్ఛిత్ ॥ 18 ॥
సలక్షణం లక్ష్మణమప్రధృష్యం స్వభావజం వాక్యమువాచ రామః ।
హితం చ పథ్యం చ నయప్రసక్తం ససామ ధర్మార్థసమాహితం చ ॥ 19 ॥
నిస్సంశయం కార్యమవేక్షితవ్యం క్రియావిశేషోఽహ్యనువర్తితవ్యః ।
నను ప్రవృత్తస్య దురాసదస్య కుమార కార్యస్య ఫలం చ చింత్యమ్ ॥ 20 ॥
అథ పద్మపలాశాక్షీం మైథిలీమనుచింతయన్ ।
ఉవాచ లక్ష్మణం రామో ముఖేన పరిశుష్యతా ॥ 21 ॥
తర్పయిత్వా సహస్రాక్షస్సలిలేన వసుంధరామ్ ।
నిర్వర్తయిత్వా సస్యాని కృతకర్మా వ్యవస్థితః ॥ 22 ॥
స్నిగ్ధగంభీరనిర్ఘోషాశ్శైలద్రుమపురోగమాః ।
విసృజ్య సలిలం మేఘాః పరిశ్రాంతా నృపాత్మజ ॥ 23 ॥
నీలోత్పలదలశ్యామాశ్శ్యామీకృత్వా దిశో దశ ।
విమదా ఇవ మాతంగాశ్శాంతవేగాః పయోధరాః ॥ 24 ॥
జలగర్భా మహామేఘా కుటజార్జునగంధినః ।
చరిత్వా విరతాస్సౌమ్య వృష్టివాతాస్సముద్యతాః ॥ 25 ॥
ఘనానాం వారణానాం చ మయూరాణాం చ లక్ష్మణ ।
నాదః ప్రస్రవణానాం చ ప్రశాంతస్సహసాఽనఘ ॥ 26 ॥
అభివృష్టా మహామేఘైర్నిర్మలాశ్చిత్రసానవః ।
అనులిప్తా ఇవాఽభాంతి గిరయశ్చిత్రదీప్తిభిః ॥ 27 ॥
శాఖాసు సప్తచ్ఛదపాదపానాం ప్రభాసు తారార్కనిశాకరాణామ్ ।
లీలాసు చైవోత్తమ వారణానాం శ్రియం విభజ్యాద్య శరత్ప్రవృత్తా ॥ 28 ॥
సంప్రత్యనేకాశ్రయ చిత్రశోభా లక్ష్మీశ్శరత్కాలగుణోపనీతా ।
సూర్యాగ్రహస్తప్రతిబోధితేషు పద్మాకరేష్వభ్యధికం విభాతి ॥ 29 ॥
సప్తచ్ఛదానాం కుసుమోపగంధీ షట్పాదబృందైరనుగీయమానః ।
మత్తద్విపానాం పవనోఽనుసారీ దర్పం వినేష్యన్నధికం కరోతి ॥ 30 ॥
అభ్యాగతైశ్చారువిశాలపక్షై స్సరఃప్రియైః పద్మరజోవకీర్ణైః ।
మహానదీనాం పులినోపయాతైః క్రీడంతి హంసాస్సహ చక్రవాకైః ॥ 31 ॥
మదప్రగల్భేషు చ వారణేషు గవాం సమూహేషు చ దర్పితేషు ।
ప్రసన్నతోయాసు చ నిమ్నగాసు విభాతి లక్ష్మీర్బహుధా విభక్తా ॥ 32 ॥
నభస్సమీక్ష్యాంబుధరైర్విముక్తం విముక్తబర్హాభరణా వనేషు ।
ప్రియాస్వసక్తా వినివృత్తశోభా గతోత్సవా ధ్యానపరా మయూరాః ॥ 33 ॥
మనోజ్ఞగంధైః ప్రియకైరనల్పైః పుష్పాతిభారావనతాగ్రశాఖైః ।
సువర్ణగౌరైర్నయనాభిరామై రుద్యోతితానీవ వనాంతరాణి ॥ 34 ॥
ప్రియాన్వితానాం నలినీప్రియాణాం వనే రతానాం కుసుమోద్ధతానామ్ ।
మదోత్కటానాం మదలాలసానాం గజోత్తమానాం గతయోఽద్య మందాః ॥ 35 ॥
వ్యభ్రం నభశ్శస్త్రవిధౌతవర్ణం కృశప్రవాహాని నదీజలాని ।
కహ్లారశీతాః పవనాః ప్రవాంతి తమోవిముక్తాశ్చ దిశః ప్రకాశాః ॥ 36 ॥
సూర్యాతపక్రామణనష్టపంకా భూమిశ్చిరోదధాటితసాంద్రరేణుః ।
అన్యోన్యవైరేణసమాయుతానా ముద్యోగకాలోఽద్య నరాధిపానామ్ ॥ 37 ॥
శరద్గుణాప్యాయితరూపశోభాః ప్రహర్షితాః పాంశుసముత్క్షితాంగాః ।
మదోత్కటాస్సంప్రతి యుద్ధలుబ్ధా వృషా గవాం మధ్యగతా నదంతి ॥ 38 ॥
సమన్మథం తీవ్రగతానురాగాః కులాన్వితా మందగతిం కరిణ్యః ।
మదాన్వితం సంపరివార్య యాంతం వనేషు భర్తారమనుప్రయాంతి ॥ 39 ॥
త్యక్త్వా వరాణ్యాత్మవిభూషణాని బర్హాణి తీరోపగతా నదీనామ్ ।
నిర్భర్త్స్యమానా ఇవ సారసౌఘైః ప్రయాంతి దీనా విమదా మయూరాః ॥ 40 ॥
విత్రాస్య కారండవచక్రవాకా న్మహారవైర్భిన్నకటా గజేంద్రాః ।
సరస్సు బద్ధాంబుజభూషణేషు విక్షోభ్య విక్షోభ్య జలం పిబంతి ॥ 41 ॥
వ్యపేతపంకాసు సవాలుకాసు ప్రసన్నతోయాసు సగోకులాసు ।
ససారసారావనినాదితాసు నదీషు హృష్టా నిపతంతి హంసాః ॥ 42 ॥
నదీఘనప్రస్రవణోదకానా మతిప్రవృద్ధానిలబర్హిణానామ్ ।
ప్లవంగమానాం చ గతోత్సవానాం ద్రుతం రవాస్సంప్రతి సంప్రణష్టాః ॥ 43 ॥
అనేకవర్ణాస్సువినష్టకాయా నవోదితేష్వంబుధరేషు నష్టాః ।
క్షుధార్దితా ఘోరవిషా బిలేభ్య శ్చిరోషితా విప్రసరంతి సర్పాః ॥ 44 ॥
చంచచ్చంద్రకరస్పర్శహర్షోన్మీలితతారకా ।
అహో రాగవతీ సంధ్యా జహాతి స్వయమంబరమ్ ॥ 45 ॥
రాత్రిశ్శశాంకోదితసౌమ్యవక్త్రా తారాగణోన్మీలితచారునేత్రా ।
జ్యోత్స్నాంశుకప్రావరణా విభాతి నారీవ శుక్లాంశుకసంవృతాంగీ ॥ 46 ॥
విపక్వశాలిప్రసవాని భుక్త్వా ప్రహర్షితా సారసచారుపంక్తిః ।
నభస్సమాక్రామతి శీఘ్రవేగాః వాతావధూతా గ్రథితేవ మాలా ॥ 47 ॥
సుప్తైకహంసం కుముదైరుపేతం మహాహ్రదస్థం సలిలం విభాతి ।
ఘనైర్విముక్తం నిశి పూర్ణచంద్రం తారాగణాకీర్ణమివాంతరిక్షమ్ ॥ 48 ॥
ప్రకీర్ణహంసాకులమేఖలానాం ప్రబుద్ధపద్మోత్పలమాలినీనామ్ ।
వాప్యుత్తమానామధికాఽద్య లక్ష్మీ ర్వరాంగనానామివ భూషితానామ్ ॥ 49 ॥
వేణుస్వనవ్యంజితతూర్యమిశ్రః ప్రత్యూషకాలానిలసంప్రవృద్ధః ।
సమ్మూర్ఛితో గర్గరగోవృషాణా మన్యోన్యమాపూరయతీవ శబ్దః ॥ 50 ॥
నవైర్నదీనాం కుసుమప్రభాసై ర్వ్యాధూయమానైర్మృదుమారుతేన ।
ధౌతామలక్షౌమపటప్రకాశైః కూలాని కాశైరుపశోభితాని ॥ 51 ॥
వనప్రచండా మధుపానశౌండాః ప్రియాన్వితాష్షట్చరణాః ప్రహ్రృష్టాః ।
వనేషు మత్తాః పవనానుయాత్రాం కుర్వంతి పద్మాసనరేణుగౌరాః ॥ 52 ॥
జలం ప్రసన్నం కుముదం ప్రభాసం క్రౌంచస్వనశ్శాలివనం విపక్వమ్ ।
మృదుశ్చ వాయుర్విమలశ్చ చంద్ర శ్శంసంతి వర్షవ్యపనీతకాలమ్ ॥ 53 ॥
మీనోపసందర్శితమేఖలానాం నదీవధూనాం గతయోఽద్య మందాః ।
కాంతోపభుక్తాలసగామినీనాం ప్రభాతకాలేష్వివ కామినీనామ్ ॥ 54 ॥
సచక్రవాకాని సశైవలాని కాశైర్దుకూలైరివ సంవృతాని ।
సపత్రలేఖాని సరోచనాని వధూముఖానీవ నదీముఖాని ॥ 55 ॥
ప్రఫుల్లబాణాసనచిత్రితేషు ప్రహృష్టషట్పాదనికూజితేషు ।
గృహీతచాపోద్యతచండదండః ప్రచండచారోఽద్య వనేషు కామః ॥ 56 ॥
లోకం సువృష్ట్యా పరితోషయిత్వా నదీస్తటాకాని చ పూరయిత్వా ।
నిష్పన్నసస్యాం వసుధాం చ కృత్వా త్యక్త్వా నభస్తోయధరాః ప్రణష్టాః ॥ 57 ॥
దర్శయంతి శరన్నద్యః పులినాని శనైః శనైః ।
నవసంగమసవ్రీడా జఘనానీవ యోషితః ॥ 58 ॥
ప్రసన్నసలిలాస్సౌమ్య కురరీభిర్వినాదితాః ।
చక్రవాకగణాకీర్ణా విభాంతి సలిలాశయాః ॥ 59 ॥
అసనాస్సప్తపర్ణాశ్చ కోవిదారాశ్చ పుష్పితాః ।
దృశ్యంతే బంధుజీవాశ్చ శ్యామాశ్చ గిరిసానుషు ॥ 60 ॥
హంససారసచక్రాహ్వైః కురరైశ్చ సమంతతః ।
పులినాన్యవకీర్ణాని నదీనాం పశ్య లక్ష్మణ ॥ 61 ॥
అన్యోన్యబద్ధవైరాణాం జిగీషూణాం నృపాత్మజ ।
ఉద్యోగసమయస్సౌమ్య పార్థివానాముపస్థితః ॥ 62 ॥
ఇయం సా ప్రథమా యాత్రా పార్థివానాం నృపాత్మజ న చ పశ్యామి సుగ్రీవముద్యోగం వా తథావిధమ్ ॥ 63 ॥
చత్వారో వార్షికా మాసా గతా వర్షశతోపమాః ।
మమ శోకాభిభూతస్య సౌమ్య సీతామపశ్యతః ॥ 64 ॥
చక్రవాకీవ భర్తారం పృష్ఠతోఽనుగతా వనమ్ ।
విషమం దండకారణ్యముద్యానమివ యాఽగతా ॥ 65 ॥
ప్రియావిహీనే దుఃఖార్తే హృతరాజ్యే వివాసితే ।
కృపాం న కురుతే రాజా సుగ్రీవో మయి లక్ష్మణ ॥ 66 ॥
అనాథో హృతరాజ్యోఽయం రావణేన చ ధర్షితః ।
దీనో దూరగృహః కామీ మాం చైవ శరణం గతః ॥ 67 ॥
ఇత్యేతైః కారణైస్సౌమ్య సుగ్రీవస్య దురాత్మనః ।
అహం వానరరాజస్య పరిభూతః పరంతప ॥ 68 ॥
స కాలం పరిసంఖ్యాయ సీతాయాః పరిమార్గణే ।
కృతార్థస్సమయం కృత్వా దుర్మతిర్నావబుధ్యతే ॥ 69 ॥
త్వం చ కిష్కింధాం ప్రవిశ్య బ్రూహి వానరపుంగవమ్ ।
మూర్ఖం గ్రామ్యసుఖే సక్తం సుగ్రీవం వచనాన్మమ ॥ 70 ॥
అర్థినాముపపన్నానాం పూర్వం చాప్యుపకారిణామ్ ।
ఆశాం సంశ్రుత్య యో హంతి స లోకే పురుషాధమః ॥ 71 ॥
శుభం వా యది వా పాపం యో హి వాక్యముదీరితమ్ ।
సత్యేన ప్రతిగృహ్ణాతి స వీరః పురుషోత్తమః ॥ 72 ॥
కృతార్థా హ్యకృతార్థానాం మిత్రాణాం న భవంతి యే ।
తాన్మృతానపి క్రవ్యాదాః కృతఘ్నాన్నోపభుంజతే ॥ 73 ॥
నూనం కాంచనపృష్ఠస్య వికృష్టస్య మయా రణే ।
ద్రష్టుమిచ్ఛతి చాపస్య రూపం విద్యుద్గణోపమమ్ ॥ 74 ॥
ఘోరం జ్యాతలనిర్ఘోషం క్రుద్ధస్య మమ సంయుగే ।
నిర్ఘోషమివ వజ్రస్య పునస్సంశ్రోతుమిచ్ఛసి ॥ 75 ॥
కామమేవంగతేఽప్యస్య పరిజ్ఞాతే పరాక్రమే ।
త్వత్సహాయస్య మే వీర న చింతా స్యాన్నృపాత్మజ ॥ 76 ॥
యదర్థమయమారంభః కృతః పరపురంజయః ।
సమయం నాభిజానాతి కృతార్థః ప్లవగేశ్వరః ॥ 77 ॥
వర్షాసమయకాలం తు ప్రతిజ్ఞాయ హరీశ్వరః ।
వ్యతీతాంశ్చతురో మాసాన్విహరన్నావబుధ్యతే ॥ 78 ॥
సామాత్యపరిషత్క్రీడన్పానమేవోపసేవతే ।
శోకదీనేషు నాస్మాసు సుగ్రీవః కురుతే దయామ్ ॥ 79 ॥
ఉచ్యతాం గచ్ఛ సుగ్రీవస్త్వయా వత్స మహాబల ।
మమ రోషస్య యద్రూపం బ్రూయాశ్చైవమిదం వచః ॥ 80 ॥
న చ సంకుచితః పంథా యేన వాలీ హతో గతః ।
సమయే తిష్ఠ సుగ్రీవ మా వాలిపథమన్వగాః ॥ 81 ॥
ఏక ఏవ రణే వాలీ శరేణ నిహతో మయా ।
త్వాం తు సత్యాదతిక్రాంతం హనిష్యామి సబాంధవమ్ ॥ 82 ॥
తదేవం విహితే కార్యే యద్ధితం పురుషర్షభ ।
తత్తద్భ్రూహి నరశ్రేష్ఠత్వర కాలవ్యతిక్రమః ॥ 83 ॥
కురుష్వ సత్యం మయి వానరేశ్వర ప్రతిశ్రుతం ధర్మమవేక్ష్య శాశ్వతమ్ ।
మా వాలినం ప్రేత్య గతో యమక్షయం త్వమద్య పశ్యేర్మమ చోదితైశ్శరైః ॥ 84 ॥
స పూర్వజం తీవ్రవివృద్ధకోపం లాలప్యమానం ప్రసమీక్ష్య దీనమ్ ।
చకార తీవ్రాం మతిముగ్రతేజా హరీశ్వరే మానవవంశనాథః ॥ 85 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే కిష్కింధాకాండే త్రింశస్సర్గః ॥
