శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాండమ్ ।
అథ చతుస్త్రింశస్సర్గః ।
తతః కమలపత్రాక్షః శ్యామో నిరుపమో మహాన్ ।
ఉవాచ రామ స్తం సూతం పితురాఖ్యాహి మామితి ॥ 1 ॥
స రామప్రేషితః క్షిప్రం సంతాపకలుషేంద్రియః ।
ప్రవిశ్య నృపతిం సూతో నిశ్వసంతం దదర్శ హ ॥ 2 ॥
ఉపరక్తమివాదిత్యం భస్మచ్ఛన్నమివానలమ్ ।
తటాకమివ నిస్తోయమపశ్యజ్జగతీపతిమ్ ॥ 3 ॥
ఆలోక్య తు మహాప్రాజ్ఞః పరమాకులచేతసమ్ ।
రామమేవానుశోచంతం సూతః ప్రాంజలిరాసదత్ ॥ 4 ॥
తం వర్ధయిత్వా రాజానం పూర్వం సూతో జయాశిషా ।
భయవిక్లబయా వాచా మందయా శ్లక్ష్ణమబ్రవీత్ ॥ 5 ॥
అయం స పురుషవ్యాఘ్రో ద్వారి తిష్ఠతి తే సుతః ।
బ్రాహ్మణేభ్యో ధనం దత్వా సర్వంచైవోపజీవినామ్ ॥ 6 ॥
గమిష్యతి మహారణ్యం తం పశ్య జగతీపతే ।
వృతం రాజగుణై స్సర్వైరాదిత్యమివ రశ్మిభిః ॥ 7 ॥
స సత్యవాదీ ధర్మాత్మా గాంభీర్యాత్సాగరోపమః ।
ఆకాశ ఇవ నిష్పంకో నరేంద్రః ప్రత్యువాచ తమ్ ॥ 8 ॥
సుమంంత్రానయ మే దారాన్ యే కేచిదిహ మామకాః ।
దారైః పరివృతస్సర్వైర్ద్రష్టుమిచ్ఛామి ధార్మికమ్ ॥ 9 ॥
సోఽంతఃపురమతీత్యైవ స్త్రియస్తా వాక్యమబ్రవీత్ ।
ఆర్యాహ్వయతి వో రాజా గమ్యతాం తత్ర మా చిరమ్ ॥ 10 ॥
ఏవముక్తాః స్త్రియ స్సర్వాః సుమంత్రేణ నృపాజ్ఞయా ।
ప్రచక్రము స్తద్భవనం భర్తురాజ్ఞాయ శాసనమ్ ॥ 11 ॥
అర్ధసప్తశతాస్తాస్తు ప్రమదాస్తామ్రలోచనాః ।
కౌసల్యాం పరివార్యాథ శనైర్జగ్ముర్ధృతవ్రతాః ॥ 12 ॥
ఆగతేషు చ దారేషు సమవేక్ష్య మహీపతిః ।
ఉవాచ రాజా తం సూతం సుమంత్రాఽనయ మే సుతమ్ ॥ 13 ॥
స సూతో రామమాదాయ లక్ష్మణం మైథిలీం తదా ।
జగామాభిముఖస్తూర్ణం సకాశం జగతీపతేః ॥ 14 ॥
స రాజా పుత్రమాయాంతం దృష్ట్వా దూరాత్కృతాంజలిమ్ ।
ఉత్పపాతాసనాత్తూర్ణమార్త స్త్రీజనసంవృతః ॥ 15 ॥
సోఽభిదుద్రావ వేగేన రామం దృష్ట్వా విశాంపతిః ।
తమసంప్రాప్య దుఃఖార్తః పపాత భువి మూర్ఛితః ॥ 16 ॥
తం రామోఽభ్యపతత్ క్షిప్రం లక్ష్మణశ్చ మహారథః ।
విసంజ్ఞమివ దుఃఖేన సశోకం నృపతిం తదా ॥ 17 ॥
స్త్రీసహస్రనినాదశ్చ సంజజ్ఞే రాజవేశ్మని ।
హా హా రామేతి సహసా భూషణధ్వనిమూర్ఛితః ॥ 18 ॥
తం పరిష్వజ్య బాహుభ్యాం తావుభౌ రామలక్ష్మణౌ ।
పర్యంంకే సీతయా సార్ధం రుదంతః సమవేశయన్ ॥ 19 ॥
అథ రామో ముహూర్తేన లబ్ధసంజ్ఞం మహీపతిమ్ ।
ఉవాచ ప్రాంజలిర్భూత్వా శోకార్ణవపరిప్లుతమ్ ॥ 20 ॥
ఆపృచ్ఛే త్వాం మహారాజ సర్వేషామీశ్వరోఽసి నః ।
ప్రస్థితం దండకారణ్యం పశ్య త్వం కుశలేన మామ్ ॥ 21 ॥
లక్ష్మణం చానుజానీహి సీతా చాన్వేతి మాం వనమ్ ।
కారణైర్బహుభి స్తథ్యైర్వార్యమాణౌ న చేచ్ఛతః ॥ 22 ॥
అనుజానీహి సర్వాన్నః శోకముత్సృజ్య మానద ।
లక్ష్మణం మాం చ సీతాం చ ప్రజాపతిరివ ప్రజాః ॥ 23 ॥
ప్రతీక్షమాణమవ్యగ్రమనుజ్ఞాం జగతీపతేః ।
ఉవాచ రాజా సంప్రేక్ష్య వనవాసాయ రాఘవమ్ ॥ 24 ॥
అహం రాఘవ కైకేయ్యా వరదానేన మోహితః ।
అయోధ్యాయాస్త్వమేవాద్య భవ రాజా నిగృహ్య మామ్ ॥ 25 ॥
ఏవముక్తో నృపతినా రామో ధర్మభృతాం వరః ।
ప్రత్యువాచాంజలిం కృత్వా పితరం వాక్యకోవిదః ॥ 26 ॥
భవాన్వర్ష సహస్రాయ పృథివ్యా నృపతే పతిః ।
అహం త్వరణ్యేవత్స్యామి న మే కార్యం త్వయాఽనృతమ్ ॥ 27 ॥
నవ పంచ చ వర్షాణి వనవాసే విహృత్య తే ।
పునఃపాదౌ గ్రహీష్యామి ప్రతిజ్ఞాంతే నరాధిప ॥ 28 ॥
రుదన్నార్తః ప్రియం పుత్రం సత్యపాశేన సంయతః ।
కైకేయ్యా చోద్యమానస్తు మిథో రాజా తమబ్రవీత్ ॥ 29 ॥
శ్రేయసే వృద్ధయే తాత పునరాగమనాయ చ ।
గచ్ఛస్వారిష్టమవ్యగ్రః పంథానమకుతోభయమ్ ॥ 30 ॥
న హి సత్యాత్మనస్తాత ధర్మాభిమనస స్తవ ।
వినివర్తయితుం బుద్ధిః శక్యతే రఘునందన ॥ 31 ॥
అద్య త్విదానీం రజనీం పుత్ర మా గచ్ఛ సర్వథా ।
ఏకాహదర్శనేనాపి సాధు తావచ్చరామ్యహమ్ ॥ 32 ॥
మాతరం మాం చ సంపశ్యన్ వసేమామద్య శర్వరీమ్ ।
తర్పిత స్సర్వకామైస్త్వం శ్వః కాలే సాధయిష్యసి ॥ 33 ॥
దుష్కరం క్రియతే పుత్ర సర్వథా రాఘవ త్వయా ।
మత్ప్రియార్థం ప్రియాంస్త్యక్త్వా యద్యాసి విజనం వనమ్ ॥ 34 ॥
న చైతన్మే ప్రియం పుత్ర శపే సత్యేన రాఘవ ।
ఛన్నయా చలితస్త్వస్మి స్త్రియా ఛన్నాగ్నికల్పయా ॥ 35 ॥
వంచనా యా తు లబ్ధా మే తాం త్వం నిస్తర్తుమిచ్ఛసి ।
అనయా వృత్తసాదిన్యా కైకేయ్యాఽభిప్రచోదితః ॥ 36 ॥
న చైతదాశ్చర్యతమం యత్తజ్యేష్ఠస్సుతో మమ ।
అపానృతకథం పుత్ర పితరం కర్తుమిచ్ఛసి ॥ 37 ॥
అథ రామస్తథా శ్రుత్వా పితురార్తస్య భాషితమ్ ।
లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా దీనో వచనమబ్రవీత్ ॥ 38 ॥
ప్రాప్స్యామి యానద్య గుణాన్కో మే శ్వస్తాన్ ప్రదాస్యతి ।
అపక్రమణమేవాతః సర్వకామైరహం వృణే ॥ 39 ॥
ఇయం సరాష్ట్రా సజనా ధనధాన్యసమాకులా ।
మయా విసృష్టా వసుధా భరతాయ ప్రదీయతామ్ ॥ 40 ॥
వనవాసకృతా బుద్ధిర్న చ మేఽద్య చలిష్యతి ।
యస్తుష్టేన వరో దత్తః కైకేయ్యై వరద త్వయా ॥ 41 ॥
దీయతాం నిఖిలేనైవ సత్యస్త్వం భవ పార్థివ ।
అహం నిదేశం భవతో యథోక్తమనుపాలయన్ ॥ 42 ॥
చతుర్దశ సమా వత్స్యే వనే వనచరైస్సహ ।
మా విమర్శో వసుమతీ భరతాయ ప్రదీయతామ్ ॥ 43 ॥
న హి మే కాంక్షితం రాజ్యం సుఖమాత్మని వా ప్రియమ్ ।
యథానిదేశం కర్తుం వై తవైవ రఘునందన ॥ 44 ॥
అపగచ్ఛతు తే దుఃఖం మాభూర్బాష్పపరిప్లుతః ।
న హి క్షుభ్యతి దుర్ధర్షః సముద్రః సరితాం పతిః ॥ 45 ॥
నైవాహం రాజ్యమిచ్ఛామి న సుఖం న చ మేదినీమ్ ।
నైవ సర్వానిమాన్ కామా న్నస్వర్గం నైవ జీవితమ్ ॥ 46 ॥
త్వామహం సత్యమిచ్ఛామి నానృతం పురుషర్షభ ।
ప్రత్యక్షం తవ సత్యేన సుకృతేన చ తే శపే ॥ 47 ॥
న చ శక్యం మయా తాత స్థాతుం క్షణమపి ప్రభో ।
స శోకం ధారయస్వేమం న హి మేఽస్తి విపర్యయః ॥ 48 ॥
అర్థితో హ్యస్మి కైకేయ్యా వనం గచ్ఛేతి రాఘవ ।
మయా చోక్తం వ్రజామీతి తత్సత్యమనుపాలయే ॥ 49 ॥
మా చోత్కంఠాం కృథా దేవ వనే రంస్యామహే వయమ్ ।
ప్రశాంతహరిణాకీర్ణే నానాశకునినాదితే ॥ 50 ॥
పితా హి దైవతం తాత దేవతానామపి స్మృతమ్ ।
తస్మాద్దైవతమిత్యేవ కరిష్యామి పితుర్వచః ॥ 51 ॥
చతుర్దశసు వర్షేషు గతేషు నరసత్తమ ।
పునర్ద్రక్ష్యసి మాం ప్రాప్తం సంతాపోఽయం విముచ్యతామ్ ॥ 52 ॥
యేన సంస్తంభనీయోఽయం సర్వో బాష్పగలో జనః ।
స త్వం పురుషశార్దూల కిమర్థం విక్రియాం గతః ॥ 53 ॥
పురం చ రాష్ట్రం చ మహీ చ కేవలా మయా నిసృష్టా భరతాయ దీయతామ్ ।
అహం నిదేశం భవతోఽనుపాలయన్ వనం గమిష్యామి చిరాయ సేవితుమ్ ॥ 54 ॥
మయా నిసృష్టాం భరతో మహీమిమాం సశైలషండాం సపురాం సకాననామ్ ।
శివాం సుసీమామనుశాస్తు కేవలం త్వయా యదుక్తం నృపతే తథాస్తు తత్ ॥ 55 ॥
న మే తథా పార్థివ ధీయతే మనో మహత్సు కామేషు న చాత్మనఃప్రియే ।
యథా నిదేశే తవ శిష్టసమ్మతే వ్యపైతు దుఃఖం తవ మత్కృతేఽనఘ ॥ 56 ॥
తదద్య నైవానఘ రాజ్యమవ్యయం న సర్వకామాన్న సుఖం న మైథిలీమ్ ।
న జీవితం త్వామనృతేన యోజయన్ వృణీయ సత్యం వ్రతమస్తు తే తథా ॥ 57 ॥
ఫలాని మూలాని చ భక్షయన్వనే గిరీంశ్చ పశ్యన్ సరితస్సరాంసి చ ।
వనం ప్రవిశ్యైవ విచిత్రపాదపం సుఖీ భవిష్యామి తవాస్తు నిర్వృతిః ॥ 58 ॥
ఏవం స రాజా వ్యసనాభిపన్నః శోకేన దుఃఖేన చ తామ్యమానః ।
ఆలింగ్య పుత్రం సువినష్టసంజ్ఞో మోహం గతో నైవ చిచేష్ట కింంచిత్ ॥ 59 ॥
దేవ్యస్తత స్సంరురుదుస్సమేతా స్తాం వర్జయిత్వా నరదేవపత్నీమ్ ।
రుదన్ సుమంత్రోఽఽపి జగామ మూర్ఛాం హాహాకృతం తత్ర బభూవ సర్వమ్ ॥ 60 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాండే చతుస్త్రింశస్సర్గః ॥
