శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాండమ్ ।
అథ చతుఃషష్టితమస్సర్గః ।
వధమప్రతిరూపం తు మహర్షేస్తస్య రాఘవః ।
విలపన్నేవ ధర్మాత్మా కౌసల్యాం పునరబ్రవీత్ ॥ 1 ॥
తదజ్ఞానాన్మహత్పాపం కృత్వాహం సంకులేంద్రియః ।
ఏకస్త్వచింతయం బుధ్యా కథం ను సుకృతం భవేత్ ॥ 2 ॥
తతస్తం ఘటమాదాయ పూర్ణం పరమవారిణా ।
ఆశ్రమం తమహం ప్రాప్య యథాఽఖ్యాతపథం గతః ॥ 3 ॥
తత్రాహం దుర్బలావంధౌ వృద్ధావపరిణాయకౌ ।
అపశ్యం తస్య పితరౌ లూనపక్షావివ ద్విజౌ ॥ 4 ॥
తన్నిమిత్తాభిరాసీనౌ కథాభిరపరిశ్రమౌ ।
తామాశాం మత్కృతే హీనావుదాసీనావనాథవత్ ॥ 5 ॥
శోకోపహతచిత్తశ్చ భయసంత్రస్తచేతనః ।
తచ్చాఽశ్రమపదం గత్వా భూయశ్శోకమహం గతః ॥ 6 ॥
పదశబ్దం తు మే శ్రుత్వా మునిర్వాక్యమభాషత ।
కిం చిరాయసి మే పుత్ర పానీయం క్షిప్రమానయ ॥ 7 ॥
యన్నిమిత్తమిదం తాత సలిలే క్రీడితం త్వయా ।
ఉత్కంఠితా తే మాతేయం ప్రవిశ క్షిప్రమాశ్రమమ్ ॥ 8 ॥
యద్వ్యలీకం కృతం పుత్ర మాత్రా తే యది వా మయా ।
న తన్మనసి కర్తవ్యం త్వయా తాత తపస్వినా ॥ 9 ॥
త్వం గతిస్త్వగతీనాం చక్షుస్త్వం హీనచక్షుషామ్ ।
సమాసక్తాస్త్వయి ప్రాణాః కిం త్వం నో నాభిభాషసే ॥ 10 ॥
మునిమవ్యక్తయా వాచా తమహం సజ్జమానయా ।
హీనవ్యంజనయా ప్రేక్ష్య భీతచిత్త ఇవాబ్రువమ్ ॥ 11 ॥
మనసః కర్మ చేష్టాభిరభిసంస్తభ్య వాగ్బలమ్ ।
ఆచచక్షే త్వహం తస్మై పుత్రవ్యసనజం భయమ్ ॥ 12 ॥
క్షత్రియోఽహం దశరథో నాహం పుత్రో మహాత్మనః ।
సజ్జనావమతం దుఃఖమిదం ప్రాప్తం స్వకర్మజమ్ ॥ 13 ॥
భగవంశ్చాపహస్తోఽహం సరయూతీరమాగతః ।
జిఘాంసుశ్శ్వాపదం కంచిన్నిపానే చాఽగతం గజమ్ ॥ 14 ॥
తతశ్శ్రుతో మయా శబ్దో జలే కుంభస్య పూర్యతః ।
ద్విపోఽయమితి మత్వాఽయం బాణేనాభిహతో మయా ॥ 15 ॥
గత్వా నద్యాస్తత స్తీరమపశ్యమిషుణా హృది ।
వినిర్భిన్నం గతప్రాణం శయానం భువి తాపసమ్ ॥ 16 ॥
భగవచ్ఛశబ్దమాలక్ష్య మయా గజజిఘాంసునా ।
విసృప్టోఽంభసి నారాచస్తేన తే నిహతస్సుతః ॥ 17 ॥
తతస్తస్యైవ వచనాదుపేత్య పరితప్యతః ।
స మయా సహసా బాణ ఉధృతో మర్మతస్తదా ॥ 18 ॥
స చోధృతేన బాణేన తత్రైవ స్వర్గమాస్థితః ।
భవంతౌ పితరౌ శోచన్నంధావితి విలప్య చ ॥ 19 ॥
అజ్ఞానాద్భవతః పుత్ర స్సహసాఽభిహతో మయా ।
శేషమేవం గతే యత్స్యాత్తత్ప్రసీదతు మే మునిః ॥ 20 ॥
స తచ్చ్రుత్వా వచః క్రూరం మయోక్తమఘశంసినా ।
నాశకత్తీవ్రమాయాసమకర్తుం భగవానృషిః ॥ 21 ॥
స బాష్పపూర్ణవదనో నిశ్శ్వసన్శోకకర్శితః ।
మామువాచ మహాతేజాః కృతాంజలిముపస్థితమ్ ॥ 22 ॥
యద్యేతదశుభం కర్మ న త్వం మే కథయేస్స్వయమ్ ।
ఫలేన్మూర్ధా స్మ తే రాజన్ సద్య శ్శతసహస్రధా ॥ 23 ॥
క్షత్రియేణ వధో రాజన్ వానప్రస్థే విశేషతః ।
జ్ఞానపూర్వం కృత స్స్థానాచ్చ్యావయేదపి వజ్రిణమ్ ॥ 24 ॥
సప్తధా తు ఫలేన్మూర్ధా మునౌ తపసి తిష్ఠతి ।
జ్ఞానాద్విసృజతశ్శస్త్రం తాదృశే బ్రహ్మావాదిని ॥ 25 ॥
అజ్ఞానాద్ధికృతం యస్మాదిదం తేనైవ జవసి ।
అపి హ్యద్య కులం న స్యాదిక్ష్వాకూణాం కుతో భవాన్ ॥ 26 ॥
నయ నౌ నృప తం దేశమితి మాం చాభ్యభాషత ।
అద్య తం ద్రష్టుమిచ్ఛావః పుత్రం పశ్చిమదర్శనమ్ ॥ 27 ॥
రుధిరేణావసిక్తాంగం ప్రకీర్ణాజినవాససమ్ ।
శయానం భువి నిస్సంజ్ఞం ధర్మ రాజవశం గతమ్ ॥ 28 ॥
అథాహమేకస్తం దేశం నీత్వా తౌ భృశదుఃఖితౌ ।
అస్పర్శయమహం పుత్రం తం మునిం సహ భార్యయా ॥ 29 ॥
నాభివాదయసే మాద్య న చ మాఽమభిభాషసే ।
కిం ను శేషే తు భూమౌ త్వం వత్స కిం కుపితో హ్యసి ॥ 30 ॥
న త్వహం తే ప్రియం పుత్ర మాతరం పశ్య ధార్మిక ।
కిం ను నాలింగసే పుత్ర సుకుమార వచో వద ॥ 31 ॥
కస్య వాఽపరరాత్రేఽహం శ్రోష్యామి హృదయంగమమ్ ।
అధీయానస్య మధురం శాస్త్రం వాన్యద్విశేషతః ॥ 32 ॥
కో మాం సంద్యాముపాస్యైవ స్నాత్వా హుతహుతాశనః ।
శ్లాఘయిష్యత్యుపాసీనః పుత్ర శోకభయార్దితమ్ ॥ 33 ॥
కందమూలఫలం హృత్వా కో మాం ప్రియమివాతిథిమ్ ।
భోజయిష్యత్యకర్మణ్యమప్రగ్రహమనాయకమ్ ॥ 34 ॥
ఇమామంధాం చ వృద్ధాం చ మాతరం తే తపస్వినీమ్ ।
కథం వత్స భరిష్యామి కృపణాం పుత్రగర్ధినీమ్ ॥ 35 ॥
తిష్ఠ మాం మాగమః పుత్ర యమస్య సదనం ప్రతి ।
శ్వో మయా సహ గంతాసి జనన్యా చ సమేధితః ॥ 36 ॥
తతో వైవస్వతం దృష్ట్వా తం ప్రవక్ష్యామి భారతీమ్ ।
క్షమతాం ధర్మరాజో మే బిభృయాత్పితరావయమ్ ॥ 37 ॥
దాతుమర్హతి ధర్మాత్మా లోకపాలో మహాయశాః ।
ఈదృశస్య మమాక్షయ్యా మేకామభయదక్షిణామ్ ॥ 38 ॥
అపాపోఽసి యదా పుత్ర నిహతః పాపకర్మణా ।
తేన సత్యేన గచ్ఛాఽఽశు యే లోకాశ్శస్త్రయోధినామ్ ॥ 39 ॥
యాంతి శూరా గతిం యాం చ సంగ్రామేష్వనివర్తినః ।
హతాస్త్వభిముఖాః పుత్ర గతిం తాం పరమాం వ్రజ ॥ 40 ॥
యాం గతిం సగరశ్శైబ్యో దిలీపో జనమేజయః ।
నహుషో దుందుమారశ్చ ప్రాప్తాస్తాం గచ్ఛ పుత్రక ॥ 41 ॥
యా గతి స్సర్వసాధూనాం స్వాధ్యాయాత్తపసాచ యా ।
యా భూమిదస్యాహిఽతాగ్నేరేకపత్నీ వ్రతస్య చ ॥ 42 ॥
గోసహస్రప్రదాతృణాం యా యా గురుభృతామపి ।
దేహన్యాసకృతాం యా చ తాం గతిం గచ్ఛ పుత్రక ॥ 43 ॥
న హి త్వస్మిన్కులే జాతో గచ్ఛత్యకుశలాం గతిమ్ ।
స తు యాస్యతి యేన త్వం నిహతో మమ బాంధవః ॥ 44 ॥
ఏవం స కృపణం తత్ర పర్యదేవయతాసకృత్ ।
తతోఽస్మై కర్తుముదకం ప్రవృత్తస్సహభార్యయా ॥ 45 ॥
స తు దివ్యేన రూపేణ మునిపుత్రస్స్వకర్మభిః ।
స్వర్గమధ్యారుహత్క్షిప్రం శక్రేణ సహ ధర్మవిత్ ॥ 46 ॥
ఆబభాషే చ వృద్ధౌ తౌ సహ శక్రేణ తాపసః ।
ఆశ్వాస్యచ ముహూర్తం తు పితరౌ వాక్యమబ్రవీత్ ॥ 47 ॥
స్థానమస్మి మహత్ప్రాప్తో భవతోః పరిచారణాత్ ।
భవంతావపి చ క్షిప్రం మమ మూలముపైష్యతః ॥ 48 ॥
ఏవముక్త్వా తు దివ్యేన విమానేన వపుష్మతా ।
ఆరురోహ దివం క్షిప్రం మునిపుత్రో జితేంద్రియః ॥ 49 ॥
స కృత్వా తూదకం తూర్ణం తాపస స్సహ భార్యయా ।
మామువాచ మహాతేజాః కృతాంజలిముపస్థితమ్ ॥ 50 ॥
అద్యైవ జహిం మాం రాజన్మరణే నాస్తి మే వ్యథా ।
యచ్ఛరేణైకపుత్రం మాం త్వమకర్షీరపుత్రకమ్ ॥ 51 ॥
త్వయా తు యదవిజ్ఞానాన్నిహతో మే సుతశ్శుచిః ।
తేన త్వామభిశప్స్యామి సుదుఃఖమతిదారుణమ్ ॥ 52 ॥
పుత్రవ్యసనజం దుఃఖం యదేతన్మమ సాంప్రతమ్ ।
ఏవం త్వం పుత్రశోకేన రాజన్కాలం కరిష్యసి ॥ 53 ॥
అజ్ఞానాత్తు హతో యస్మాత్క్షత్రియేణ త్వయా మునిః ।
తస్మాత్త్వాం నావిశత్యాశు బ్రహ్మహత్యా నరాధిప ॥ 54 ॥
త్వామప్యేతాదృశో భావః క్షిప్రమేవ గమిష్యతి ।
జీవితాంతకరో ఘోరో దాతారమివ దక్షిణా ॥ 55 ॥
ఏవం శాపం మయి న్యస్య విలప్య కరుణం బహు ।
చితామారోప్య దేహం తన్మిథునం స్వర్గమభ్యయాత్ ॥ 56 ॥
తదేతచ్ఛింతయానేన స్మృతం పాపం మయా స్వయమ్ ।
తదా బాల్యాత్కృతం దేవి శబ్దవేధ్యనుశిక్షిణా ॥ 57 ॥
తస్యాయం కర్మణో దేవి విపాకస్సముపస్థితః ।
అపథ్యైస్సహంభుక్తే వ్యాధిరన్నరసే యథా ॥ 58 ॥
తస్మాన్మామాగతం భద్రే తస్యోదారస్య తద్వచః ।
యదహం పుత్రశోకేన సంత్యక్ష్యామ్యద్య జీవితమ్ ॥ 59 ॥
చక్షుభ్యాం త్వాం న పశ్యామి కౌసల్యే సాధు మాం స్ఫృశ ।
ఇత్యుక్త్వా స రుదంస్త్రస్తో భార్యామాహ చ భూమిపః ॥ 60 ॥
ఏతన్మే సదృశం దేవి యన్మయా రాఘవే కృతమ్ ।
సదృశం తత్తు తస్యైవ యదనేన కృతం మయి ॥ 61 ॥
దుర్వృత్తమపి కః పుత్రం త్యజేద్భువి విచక్షణః ।
కశ్చ ప్రవ్రాజ్యమానో వా నాసూయేత్పితరం సుతః ॥ 62 ॥
యది మాం సంస్పృశేద్రామస్సకృదద్య లభేత వా ।
యమక్షయమనుప్రాప్తా ద్రక్ష్యంతి న హి మానవాః ॥ 63 ॥
చక్షుషా త్వాం న పశ్యామి స్మృతిర్మమ విలుప్యతే ।
దూతా వైవస్వతస్యైతే కౌసల్యే త్వరయంతి మామ్ ॥ 64 ॥
అతస్తు కిం దుఃఖతరం యదహం జీవితక్షయే ।
న హి పశ్యామి ధర్మజ్ఞం రామం సత్యపరాక్రమమ్ ॥ 65 ॥
తస్యాదర్శనజశ్శోకస్సుతస్యాప్రతికర్మణః ।
ఉచ్ఛోషయతి మే ప్రాణాన్వారిస్తోకమివాతపః ॥ 66 ॥
న తే మనుష్యా దేవాస్తే యే చారుశుభకుండలమ్ ।
ముఖం ద్రక్ష్యంతి రామస్య వర్షే పంచదశే పునః ॥ 67 ॥
పద్మపత్రేక్షణం సుభ్రు సుదంష్ట్రం చారునాసికమ్ ।
ధన్యా ద్రక్ష్యంతి రామస్య తారాధిపనిభం ముఖమ్ ॥ 68 ॥
సదృశం శారదస్యేందోః పుల్లస్య కమలస్య చ ।
సుగంధి మమ నాథస్య ధన్యా ద్రక్ష్యంతి తన్ముఖమ్ ॥ 69 ॥
నివృత్తవనవాసం తమయోధ్యాం పునరాగతమ్ ।
ద్రక్ష్యంతి సుఖినో రామం శుక్రం మార్గగతం యథా ॥ 70 ॥
కౌసల్యే చిత్తమోహేన హృదయం సీదతీవ మే ।
వేదయే న చ సంయుక్తాన్ శబ్దస్పర్శరసానహమ్ ॥ 71 ॥
చిత్తనాశాద్విపద్యంతే సర్వాణ్యేంద్రియాణి మే ।
క్షీణస్నేహస్య దీపస్య సంసక్తా రశ్మయో యథా ॥ 72 ॥
అయమాత్మభవశ్శోకో మామనాథమచేతనమ్ ।
సంసాదయతి వేగేన యథా కూలం నదీరయః ॥ 73 ॥
హా రాఘవ మహాబాహో హా మమాఽయాసనాశన ।
హా పితృప్రియ మే నాథ హాఽద్య క్వాసి గతస్సుత ॥ 74 ॥
హా కౌసల్యే నశిష్యామి హా సుమిత్రే తపస్విని ।
హా నృశంసే మమామిత్రే కైకేయి కులపాంసని ॥ 75 ॥
ఇతి రామస్య మాతుశ్చ సుమిత్రాయాశ్చ సన్నిధౌ ।
రాజా దశరథ శ్శోచంజీవితాంతముపాగమత్ ॥ 76 ॥
యదా తు దీనం కథయన్నరాధిపః ప్రియస్య పుత్త్రస్య వివాసనాతురః ।
గతేఽర్ధరాత్రే భృశదుఃఖపీడితస్తదా జహౌ ప్రాణముదారదర్శనః ॥ 77 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాండే చతుఃషష్టితమస్సర్గః ॥
