శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాండమ్ ।
అథ అష్టపంచాశస్సర్గః ।
ప్రత్యాశ్వస్తో యదా రాజా మోహాత్ప్రత్యాగతం పునః ।
అథాఽజుహావ తం సూతం రామవృత్తాంతకారణాత్ ॥ 1 ॥
అథ సూతో మహారాజం కృతాంజలిరుపస్థితః ।
రామమేవానుశోచంతం దుఃఖశోకసమన్వితమ్ ॥ 2 ॥
వృద్ధం పరమసంతప్తం నవగ్రహమివ ద్విపమ్ ।
వినిశ్వసంతం ధ్యాయంతమస్వస్థ మివ కుఙఞరమ్ ॥ 3 ॥
రాజా తు రజసా సూతం ధ్వస్తాంగం సముపస్థితమ్ ।
అశ్రుపూర్ణముఖం దీనమువాచ పరమార్తవత్ ॥ 4 ॥
క్వను వత్స్యతి ధర్మాత్మా వృక్షమూలముపాశ్రితః ।
సోఽత్యంతసుఖిత స్సూత కిమశిష్యతి రాఘవః ॥ 5 ॥
దుఃఖస్యానుచితో దుఃఖం సుమంత్ర శయనోచితః ।
భూమిపాలాత్మజో భూమౌ శేతే కథమనాథవత్ ॥ 6 ॥
యం యాంతమనుయాంతి స్మ పదాతిరథకుంజరాః ।
స వత్స్యతి కథం రామో విజనం వన మాశ్రితః ॥ 7 ॥
వ్యాలైర్మృగైరాచరితం కృష్ణసర్పనిషేవితమ్ ।
కథం కుమారౌ వైదేహ్యా సార్ధం వన ముపస్థితౌ ॥ 8 ॥
సుకుమార్యా తపస్విన్యా సుమంత్ర సహ సీతయా ।
రాజపుత్రౌ కథం పాదైరవరుహ్య రథాద్గతౌ ॥ 9 ॥
సిద్ధార్థః ఖలు సూత త్వం యేన దృష్టౌ మమాఽత్మజౌ ।
వనాంతం ప్రవిశంతౌ తావశ్వినావివమందరమ్ ॥ 10 ॥
కిమువాచ వచో రామః కిమువాచ చ లక్ష్మణః ।
సుమంత్ర వనమాసాద్య కిమువాచ చ మైథిలీ ॥ 11 ॥
ఆసితం శయితం భుక్తం సూత రామస్య కీర్తయ ।
జీవిష్యామహమేతేన యయాతిరివ సాధుషు ॥ 12 ॥
ఇతి సూతో నరేంద్రేణ బోధిత స్సజ్జమానయా ।
ఉవాచ వాచా రాజానం స బాష్పపరిబద్ధయా ॥ 13 ॥
అబ్రవీన్మాం మహారాజ ధర్మమేవానుపాలయన్ ।
అంజలిం రాఘవః కృత్వా శిరసాఽభిప్రణమ్య చ ॥ 14 ॥
సూత మద్వచనాత్తస్య తాతస్య విదితాత్మనః ।
శిరసా వందనీయస్య వంద్యౌ పాదౌ మహాత్మనః ॥ 15 ॥
సర్వమంతఃపురం వాచ్యం సూత మద్వచనాత్త్వయా ।
ఆరోగ్యమవిశేషేణ యథార్హం చాభివాదనమ్ ॥ 16 ॥
మాతా చ మమ కౌసల్యా కుశలం చాభివాదనమ్ ।
అప్రమాదం చ వక్తవ్యా బ్రూయాశ్చైనామిదం వచః ॥ 17 ॥
ధర్మనిత్యా యథాకాలమగ్న్యగారపరా భవ ।
దేవి దేవస్య పాదౌ చ దేవవత్పరిపాలయ ॥ 18 ॥
అభిమానం చ మానం చ త్యక్త్వా వర్తస్వ మాతృషు ।
అను రాజానమార్యాం చ కైకేయీమంబ కారయ ॥ 19 ॥
కుమారే భరతే వృత్తిర్వర్తితవ్యా చ రాజవత్ ।
అర్థజ్యేష్ఠా హి రాజానో రాజధర్మమనుస్మర ॥ 20 ॥
భరతః కుశలం వాచ్యో వాచ్యో మద్వచనేన చ ।
సర్వాస్వేవ యథాన్యాయం వృత్తిం వర్తస్వ మాతృషు ॥ 21 ॥
వక్తవ్యశ్చ మహాబాహురిక్ష్వాకుకులనందనః ।
పితరం యౌవరాజ్యస్థో రాజ్యస్థమనుపాలయ ॥ 22 ॥
అతిక్రాంతవయా రాజా మాస్మైనం వ్యవరోరుధః ।
కుమార రాజ్యే జీవ త్వం తస్యైవాజ్ఞాప్రవర్తనాత్ ॥ 23 ॥
అబ్రవీచ్చాపి మాం భూయో భృశమశ్రూణి వర్తయన్ ।
మాతేవ మమ మాతా తే ద్రష్టవ్యా పుత్రగర్ధినీ ॥ 24 ॥
ఇత్యేవం మాం మహరాజ బ్రువన్నేవ మహాయశాః ।
రామో రాజీవతామ్రాక్షో భృశమశ్రూణ్యవర్తయత్ ॥ 25 ॥
లక్ష్మణస్తు సుసంకృద్ధో నిశ్శ్వసన్వాక్యమబ్రవీత్ ।
కేనాయమపరాధేన రాజపుత్రో వివాసితః ॥ 26 ॥
రాజ్ఞా తు ఖలు కైకేయ్యా లఘుత్వాశ్రిత్య శాసనమ్ ।
కృతం కార్యమకార్యం వా వయం యేనాభిపీడితాః ॥ 27 ॥
యది ప్రవ్రాజితో రామో లోభకారణకారితమ్ ।
వరదాననిమిత్తం వా సర్వథా దుష్కృతం కృతమ్ ॥ 28 ॥
ఇదం తావద్యథాకామమీశ్వరస్య కృతే కృతమ్ ।
రామస్య తు పరిత్యాగే న హేతు ముపలక్షయే ॥ 29 ॥
అసమీక్షయ సమారబ్ధం విరుద్ధం బుధ్దిలాఘవాత్ ।
జనయిష్యతి సంక్రోశం రాఘవస్య వివాసనమ్ ॥ 30 ॥
అహం తావన్మహారాజే పితృత్వం నోపలక్ష్యే ।
భ్రాతా భర్తా చ బంధుశ్చ పితా చ మమ రాఘవః ॥ 31 ॥
సర్వర్లోకప్రియం త్యక్త్వా సర్వలోకహితే రతమ్ ।
సర్వలోకోఽనురజ్యేత కథం త్వాఽనేనకర్మణా ॥ 32 ॥
సర్వప్రజాభిరామం హి రామం ప్రవ్రాజ్య ధార్మికమ్ ।
సర్వలోకం విరుధ్యేమం కథం రాజా భవిష్యసి ॥ 33 ॥
జానకీ తు మహారాజ నిశ్శ్వసంతీ మనస్వినీ ।
భూతోపహతచిత్తేవ విష్ఠితా విస్మృతా స్మితా ॥ 34 ॥
అదృష్టపూర్వవ్యసనా రాజ్యపుత్రీ యశస్వినీ ।
తేన దుఃఖేన రుదతీ నైవ మాం కించిదబ్రవీత్ ॥ 35 ॥
ఉద్వీక్షమాణా భర్తారం ముఖేన పరిశుష్యతా ।
ముమోచ సహసా బాష్పం మాం ప్రయాంతముదీక్ష్య సా ॥ 36 ॥
తథైవ రామోఽశ్రుముఖః కృతాంజలిః స్థితోఽభవల్లక్ష్మణబాహుపాలితః ।
తథైవ సీతా రుదతీ తపస్వినీ నిరీక్షతే రాజరథం తథైవ మామ్ ॥ 37 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాండే అష్టపంచాశస్సర్గః ॥
