શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ દ્વિપંચાશસ્સર્ગઃ ।
પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં પૃથુવક્ષા મહાયશાઃ ।
ઉવાચ રામઃ સૌમિત્રિં લક્ષ્મણં શુભલક્ષણમ્ ॥ 1 ॥
ભાસ્કરોદયકાલોઽયં ગતા ભગવતી નિશા ।
અસૌ સુકૃષ્ણો વિહગઃ કોકિલસ્તાત કૂજતિ ॥ 2 ॥
બર્હિણાનાં ચ નિર્ઘોષઃ શ્રૂયતે નદતાં વને ।
તરામ જાહ્નવીં સૌમ્ય શીઘ્રગાં સાગરંગમામ્ ॥ 3 ॥
વિજ્ઞાય રામસ્ય વચઃ સૌમિત્રિર્મિત્રનંદનઃ ।
ગુહમામંત્ર્ય સૂતં ચ સોઽતિષ્ઠદ્ભ્રાતુરગ્રતઃ ॥ 4 ॥
સ તુ રામસ્ય વચનં નિશમ્ય પ્રતિગૃહ્ય ચ ।
સ્થપતિસ્તૂર્ણમાહૂય સચિવાનિદમબ્રવીત્ ॥ 5 ॥
અસ્ય વાહનસંયુક્તાં કર્ણગ્રાહવતીં શુભામ્ ।
સુપ્રતારાં દૃઢાં તીર્થે શીઘ્રં નાવમુપાહર ॥ 6 ॥
તં નિશમ્ય સમાદેશં ગુહામાત્યગણો મહાન્ ।
ઉપોહ્ય રુચિરાં નાવં ગુહાય પ્રત્યવેદયત્ ॥ 7 ॥
તતઃ સ પ્રાંજલિર્ભૂત્વા ગુહો રાઘવમબ્રવીત્ ।
ઉપસ્થિતેયં નૌર્દેવ ભૂયઃ કિં કરવાણિ તે ॥ 8 ॥
તવામરસુતપ્રખ્ય તર્તું સાગરગાં નદીમ્ ।
નૌરિયં પુરુષવ્યાઘ્ર તાં ત્વમારોહ સુવ્રત ॥ 9 ॥
અથોવાચ મહાતેજા રામો ગુહમિદં વચઃ ।
કૃતકામોઽસ્મિ ભવતા શીઘ્રમારોપ્યતામિતિ ॥ 10 ॥
તતઃ કલાપાન્ સન્નહ્ય ખડ્ગૌ બધ્વા ચ ધન્વિનૌ ।
જગ્મતુર્યેન તૌ ગંગાં સીતયા સહ રાઘવૌ ॥ 11 ॥
રામમેવ તુ ધર્મજ્ઞમુપગમ્ય વિનીતવત્ ।
કિમહં કરવાણીતિ સૂતઃ પ્રાંજલિરબ્રવીત્ ॥ 12 ॥
તતોઽબ્રવીદ્દાશરથિઃ સુમંત્રં સ્પૃશન્ કરેણોત્તમદક્ષિણેન ।
સુમંત્ર શીઘ્રં પુનરેવ યાહિ રાજ્ઞઃ સકાશે ભવ ચાપ્રમત્તઃ ॥ 13 ॥
નિવર્તસ્વેત્યુવાચૈવ હ્યેતાવદ્ધિ કૃતં મમ ।
રથં વિહાય પદ્ભ્યાં તુ ગમિષ્યામિ મહાવનમ્ ॥ 14 ॥
આત્માનં ત્વભ્યનુજ્ઞાતમવેક્ષ્યાર્તઃ સ સારથિઃ ।
સુમંત્રઃ પુરુષવ્યાઘ્રમૈક્ષ્વાકમિદમબ્રવીત્ ॥ 15 ॥
નાતિક્રાંતમિદં લોકે પુરુષેણેહ કેનચિત્ ।
તવ સભ્રાતૃભાર્યસ્ય વાસઃ પ્રાકૃતવદ્વને ॥ 16 ॥
ન મન્યે બ્રહ્મચર્યેઽસ્તિ સ્વધીતે વા ફલોદયઃ ।
માર્દવાર્જવયોર્વાપિ ત્વાં ચેદ્વ્યસનમાગતમ્ ॥ 17 ॥
સહ રાઘવ વૈદેહ્યા ભ્રાત્રા ચૈવ વને વસન્ ।
ત્વં ગતિં પ્રાપ્સ્યસે વીર ત્રીન્ લોકાંસ્તુ જયન્નિવ ॥ 18 ॥
વયં ખલુ હતા રામ યે ત્વયાપ્યુપવંચિતાઃ ।
કૈકેય્યા વશમેષ્યામઃ પાપાયા દુઃખભાગિનઃ ॥ 19 ॥
ઇતિ બ્રુવન્નાત્મસમં સુમંત્રઃ સારથિસ્તદા ।
દૃષ્ટ્વા દૂરગતં રામં દુઃખાર્તો રુરુદે ચિરમ્ ॥ 20 ॥
તતસ્તુ વિગતે બાષ્પે સૂતં સ્પૃષ્ટોદકં શુચિમ્ ।
રામસ્તુ મધુરં વાક્યં પુનઃ પુનરુવાચ તમ્ ॥ 21 ॥
ઇક્ષ્વાકૂણાં ત્વયા તુલ્યં સુહૃદં નોપલક્ષયે ।
યથા દશરથો રાજા માં ન શોચેત્તથા કુરુ ॥ 22 ॥
શોકોપહતચેતાશ્ચ વૃદ્ધશ્ચ જગતીપતિઃ ।
કામભાવાવસન્નશ્ચ તસ્માદેતદ્બ્રવીમિ તે ॥ 23 ॥
યદ્યદાજ્ઞાપયેત્કિંચિત્સ મહાત્મા મહીપતિઃ ।
કૈકેય્યાઃ પ્રિયકામાર્થં કાર્યં તદવિકાંક્ષયા ॥ 24 ॥
એતદર્થં હિ રાજ્યાનિ પ્રશાસતિ નરેશ્વરાઃ ।
યદેષાં સર્વકૃત્યેષુ મનો ન પ્રતિહન્યતે ॥ 25 ॥
યદ્યથા સ મહારાજો નાલીકમધિગચ્છતિ ।
ન ચ તામ્યતિ દુઃખેન સુમંત્ર કુરુ તત્તથા ॥ 26 ॥
અદૃષ્ટદુઃખં રાજાનં વૃદ્ધમાર્યં જિતેંદ્રિયમ્ ।
બ્રૂયાસ્ત્વમભિવાદ્યૈવ મમ હેતોરિદં વચઃ ॥ 27 ॥
નૈવાહમનુશોચામિ લક્ષ્મણો ન ચ મૈથિલી ।
અયોધ્યાયાશ્ચ્યુતાશ્ચેતિ વને વત્સ્યામહેતિ ચ ॥ 28 ॥
ચતુર્દશસુ વર્ષેષુ નિવૃત્તેષુ પુનઃ પુનઃ ।
લક્ષ્મણં માં ચ સીતાં ચ દ્રક્ષ્યસે ક્ષિપ્રમાગતાન્ ॥ 29 ॥
એવમુક્ત્વા તુ રાજાનં માતરં ચ સુમંત્ર મે ।
અન્યાશ્ચ દેવીસ્સહિતાઃ કૈકેયીં ચ પુનઃ પુનઃ ॥ 30 ॥
આરોગ્યં બ્રૂહિ કૌશલ્યામથ પાદાભિવંદનમ્ ।
સીતાયા મમ ચાઽઽર્યસ્ય વચનાલ્લક્ષ્મણસ્ય ચ ॥ 31 ॥
બ્રૂયાશ્ચ હિ મહારાજં ભરતં ક્ષિપ્રમાનય ।
આગતશ્ચાપિ ભરતઃ સ્થાપ્યો નૃપમતે પદે ॥ 32 ॥
ભરતં ચ પરિષ્વજ્ય યૌવરાજ્યેઽભિષિચ્ય ચ ।
અસ્મત્સંતાપજં દુઃખં ન ત્વામભિભવિષ્યતિ ॥ 33 ॥
ભરતશ્ચાપિ વક્તવ્યો યથા રાજનિ વર્તસે ।
તથા માતૃષુ વર્તેથાઃ સર્વાસ્વેવાવિશેષતઃ ॥ 34 ॥
તાતસ્ય પ્રિયકામેન યૌવરાજ્યમપેક્ષતા ।
લોકયોરુભયોઃ શક્યં ત્વયા યત્સુખમેધિતુમ્ ॥ 35 ॥
નિવર્ત્યમાનો રામેણ સુમંત્રઃ શોકકર્શિતઃ ।
તત્સર્વં વચનં શ્રુત્વા સ્નેહાત્કાકુત્સ્થમબ્રવીત્ ॥ 36 ॥
યદહં નોપચારેણ બ્રૂયાં સ્નેહાદવિક્લબઃ ।
ભક્તિમાનિતિ તત્તાવદ્વાક્યં ત્વં ક્ષંતુમર્હસિ ॥ 37 ॥
કથં હિ ત્વદ્વિહીનોઽહં પ્રતિયાસ્યામિ તાં પુરીમ્ ।
તવ તાવદ્વિયોગેન પુત્રશોકાકુલામિવ ॥ 38 ॥
સરામમપિ તાવન્મે રથં દૃષ્ટ્વા તદા જનઃ ।
વિના રામં રથં દૃષ્ટ્વા વિદીર્યેતાપિ સા પુરી ॥ 39 ॥
દૈન્યં હિ નગરી ગચ્છેદ્દૃષ્ટ્વા શૂન્યમિમં રથમ્ ।
સૂતાવશેષં સ્વં સૈન્યં હતવીરમિવાઽહવે ॥ 40 ॥
દૂરેઽપિ નિવસંતં ત્વાં માનસેનાગ્રતઃ સ્થિતમ્ ।
ચિંતયંતોઽદ્ય નૂનં ત્વાં નિરાહારાઃ કૃતાઃ પ્રજાઃ ॥ 41 ॥
દૃષ્ટં તદ્ધિ ત્વયા રામ યાદૃશં ત્વત્પ્રવાસને ।
પ્રજાનાં સંકુલં વૃત્તં ત્વચ્છોકક્લાંતચેતસામ્ ॥ 42 ॥
આર્તનાદો હિ યઃ પૌરૈર્મુક્તસ્ત્વદ્વિપ્રવાસને ।
સરથં માં નિશામ્યૈવ કુર્યુઃ શતગુણં તતઃ ॥ 43 ॥
અહં કિં ચાપિ વક્ષ્યામિ દેવીં તવ સુતો મયા ।
નીતોઽસૌ માતુલકુલં સંતાપં મા કૃથા ઇતિ ॥ 44 ॥
અસત્યમપિ નૈવાહં બ્રૂયાં વચનમીદૃશમ્ ।
કથમપ્રિયમેવાહં બ્રૂયાં સત્યમિદં વચઃ ॥ 45 ॥
મમ તાવન્નિયોગસ્થાસ્ત્વદ્બંધુજનવાહિનઃ ।
કથં રથં ત્વયા હીનં પ્રવક્ષ્યંતિ હયોત્તમાઃ ॥ 46 ॥
તન્ન શક્ષ્યામ્યહં ગંતુમયોધ્યાં ત્વદૃતેઽનઘ ।
વનવાસાનુયાનાય મામનુજ્ઞાતુમર્હસિ ॥ 47 ॥
યદિ મે યાચમાનસ્ય ત્યાગમેવ કરિષ્યસિ ।
સરથોઽગ્નિં પ્રવેક્ષ્યામિ ત્યક્તમાત્ર ઇહ ત્વયા ॥ 48 ॥
ભવિષ્યંતિ વને યાનિ તપોવિઘ્નકરાણિ તે ।
રથેન પ્રતિબાધિષ્યે તાનિ સત્ત્વાનિ રાઘવ ॥ 49 ॥
ત્વત્કૃતે ન મયાઽવાપ્તં રથચર્યાકૃતં સુખમ્ ।
આશંસે ત્વત્કૃતે નાહં વનવાસકૃતં સુખમ્ ॥ 50 ॥
પ્રસીદેચ્છામિ તેઽરણ્યે ભવિતું પ્રત્યનંતરઃ ।
પ્રીત્યાઽભિહિતમિચ્છામિ ભવ મે પ્રત્યનંતરઃ ॥ 51 ॥
ઇમે ચાપિ હયા વીર યદિ તે વનવાસિનઃ ।
પરિચર્યાં કરિષ્યંતિ પ્રાપ્સ્યંતિ પરમાં ગતિમ્ ॥ 52 ॥
તવ શુશ્રૂષણં મૂર્ધ્ના કરિષ્યામિ વને વસન્ ।
અયોધ્યાં દેવલોકં વા સર્વથા પ્રજહામ્યહમ્ ॥ 53 ॥
ન હિ શક્યા પ્રવેષ્ટું સા મયાઽયોધ્યા ત્વયા વિના ।
રાજધાની મહેંદ્રસ્ય યથા દુષ્કૃતકર્મણા ॥ 54 ॥
વનવાસે ક્ષયં પ્રાપ્તે મમૈષ હિ મનોરથઃ ।
યદનેન રથેનૈવ ત્વાં વહેયં પુરીં પુનઃ ॥ 55 ॥
ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ સહિતસ્ય ત્વયા વને ।
ક્ષણભૂતાનિ યાસ્યંતિ શતસંખ્યાન્યતોઽન્યથા ॥ 56 ॥
ભૃત્યવત્સલ તિષ્ઠંતં ભર્તૃપુત્રગતે પથિ ।
ભક્તં ભૃત્યં સ્થિતં સ્થિત્યાં ત્વં ન માં હાતુમર્હસિ ॥ 57 ॥
એવં બહુવિધં દીનં યાચમાનં પુનઃ પુનઃ ।
રામો ભૃત્યાનુકંપી તુ સુમંત્રમિદમબ્રવીત્ ॥ 58 ॥
જાનામિ પરમાં ભક્તિં મયિ તે ભર્તૃવત્સલ ।
શૃણુ ચાપિ યદર્થં ત્વાં પ્રેષયામિ પુરીમિતઃ ॥ 59 ॥
નગરીં ત્વાં ગતં દૃષ્ટ્વા જનની મે યવીયસી ।
કૈકેયી પ્રત્યયં ગચ્છેદિતિ રામો વનં ગતઃ ॥ 60 ॥
પરિતુષ્ટા હિ સા દેવી વનવાસં ગતે મયિ ।
રાજાનં નાતિશંકેત 'મિથ્યાવાદી'તિ ધાર્મિકમ્ ॥ 61 ॥
એષ મે પ્રથમઃ કલ્પો યદંબા મે યવીયસી ।
ભરતારક્ષિતં સ્ફીતં પુત્રરાજ્યમવાપ્નુયાત્ ॥ 62 ॥
મમ પ્રિયાર્થં રાજ્ઞશ્ચ સરથસ્ત્વં પુરીં વ્રજ ।
સંદિષ્ટશ્ચાસિ યાનર્થાંસ્તાં સ્તાન્ બ્રૂયાસ્તથા તથા ॥ 63 ॥
ઇત્યુક્ત્વા વચનં સૂતં સાંત્વયિત્વા પુનઃ પુનઃ ।
ગુહં વચનમક્લીબો રામો હેતુમદબ્રવીત્ ॥ 64 ॥
નેદાનીં ગુહ યોગ્યોઽયં વાસો મે સજને વને ।
આવશ્યં હ્યાશ્રમે વાસઃ કર્તવ્યસ્તદ્ગતો વિધિઃ ॥ 65 ॥
સોઽહં ગૃહીત્વા નિયમં તપસ્વિ જનભૂષણમ્ ।
હિતકામઃ પિતુર્ભૂયઃ સીતાયા લક્ષ્મણસ્ય ચ ॥ 66 ॥
જટાઃ કૃત્વા ગમિષ્યામિ ન્યગ્રોધક્ષીરમાનય ।
તત્ ક્ષીરં રાજપુત્રાય ગુહઃ ક્ષિપ્રમુપાહરત્ ॥ 67 ॥
લક્ષ્મણસ્યાત્મનશ્ચૈવ રામસ્તેનાકરોજ્જટાઃ ।
દીર્ઘબાહુર્નરવ્યાઘ્રો જટિલત્વમધારયત્ ॥ 68 ॥
તૌ તદા ચીરવસનૌ જટામંડલધારિણૌ ।
આશોભેતામૃષિસમૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥ 69 ॥
તતો વૈખાનસં માર્ગમાસ્થિતઃ સહ લક્ષ્મણઃ ।
વ્રતમાદિષ્ટવાન્ રામઃ સખાયં ગુહમબ્રવીત્ ॥ 70 ॥
અપ્રમત્તો બલે કોશે દુર્ગે જનપદે તથા ।
ભવેથા ગુહ રાજ્યં હિ દુરારક્ષતમં મતમ્ ॥ 71 ॥
તતસ્તં સમનુજ્ઞાય ગુહમિક્ષ્વાકુનંદનઃ ।
જગામ તૂર્ણમવ્યગ્રઃ સભાર્યઃ સહ લક્ષ્મણઃ ॥ 72 ॥
સ તુ દૃષ્ટ્વા નદીતીરે નાવમિક્ષ્વાકુનંદનઃ ।
તિતીર્ષુઃ શીઘ્રગાં ગંગામિદં લક્ષ્મણમબ્રવીત્ ॥ 73 ॥
આરોહ ત્વં નરવ્યાઘ્ર સ્થિતાં નાવમિમાં શનૈઃ ।
સીતાં ચારોપયાન્વક્ષં પરિગૃહ્ય મનસ્વિનીમ્ ॥ 74 ॥
સ ભ્રાતુઃ શાસનં શ્રુત્વા સર્વમપ્રતિકૂલયન્ ।
આરોપ્ય મૈથિલીં પૂર્વમારુરોહાઽઽત્મવાં સ્તતઃ ॥ 75 ॥
અથારુરોહ તેજસ્વી સ્વયં લક્ષ્મણપૂર્વજઃ ।
તતો નિષાદાધિપતિર્ગુહો જ્ઞાતીનચોદયત્ ॥ 76 ॥
રાઘવોઽપિ મહાતેજા નાવમારુહ્ય તાં તતઃ ।
બ્રહ્મવત્ ક્ષત્રવચ્ચૈવ જજાપ હિતમાત્મનઃ ॥ 77 ॥
આચમ્ય ચ યથાશાસ્ત્રં નદીં તાં સહ સીતયા ।
પ્રાણમત્પ્રીતિસંહૃષ્ટો લક્ષ્મણશ્ચામિતપ્રભઃ ॥ 78 ॥
અનુજ્ઞાય સુમંત્રં ચ સબલં ચૈવ તં ગુહમ્ ।
આસ્થાય નાવં રામસ્તુ ચોદયામાસ નાવિકાન્ ॥ 79 ॥
તતસ્તૈશ્ચોદિતા સા નૌઃ કર્ણધારસમાહિતા ।
શુભસ્ફ્યવેગાભિહતા શીઘ્રં સલિલમત્યગાત્ ॥ 80 ॥
. ।
મધ્યં તુ સમનુપ્રાપ્ય ભાગીરથ્યાસ્ત્વનિંદિતા ।
વૈદેહી પ્રાંજલિર્ભૂત્વા તાં નદીમિદમબ્રવીત્ ॥ 81 ॥
પુત્રો દશરથસ્યાયં મહારાજસ્ય ધીમતઃ ।
નિદેશં પારયિત્વેમં ગંગે ત્વદભિરક્ષિતઃ ॥ 82 ॥
ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ સમગ્રાણ્યુષ્ય કાનને ।
ભ્રાત્રા સહ મયા ચૈવ પુનઃ પ્રત્યાગમિષ્યતિ ॥ 83 ॥
તતસ્ત્વાં દેવિ સુભગે ક્ષેમેણ પુનરાગતા ।
યક્ષ્યે પ્રમુદિતા ગંગે સર્વકામસમૃદ્ધિની ॥ 84 ॥
ત્વં હિ ત્રિપથગા દેવિ બ્રહ્મલોકં સમીક્ષસે ।
ભાર્યા ચોદધિરાજસ્ય લોકેઽસ્મિન્ સંપ્રદૃશ્યસે ॥ 85 ॥
સા ત્વાં દેવિ નમસ્યામિ પ્રશંસામિ ચ શોભને ।
પ્રાપ્તરાજ્યે નરવ્યાઘ્રે શિવેન પુનરાગતે ॥ 86 ॥
ગવાં શતસહસ્રાણિ વસ્ત્રાણ્યન્નં ચ પેશલમ્ ।
બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાસ્યામિ તવ પ્રિયચિકીર્ષયા ॥ 87 ॥
સુરાઘટસહસ્રેણ માંસભૂતૌદનેન ચ ।
યક્ષ્યે ત્વાં પ્રયતા દેવિ પુરીં પુનરુપાગતા ॥ 88 ॥
યાનિ ત્વત્તીરવાસીનિ દૈવતાનિ ચ સંતિ હિ ।
તાનિ સર્વાણિ યક્ષ્યામિ તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ ॥ 89 ॥
પુનરેવ મહાબાહુર્મયા ભ્રાત્રા ચ સંગતઃ ।
અયોધ્યાં વનવાસાત્તુ પ્રવિશત્વનઘોઽનઘે ॥ 90 ॥
તથા સંભાષમાણા સા સીતા ગંગામનિંદિતા ।
દક્ષિણા દક્ષિણં તીરં ક્ષિપ્રમેવાભ્યુપાગમત્ ॥ 91 ॥
તીરં તુ સમનુપ્રાપ્ય નાવં હિત્વા નરર્ષભઃ ।
પ્રાતિષ્ઠત સહ ભ્રાત્રા વૈદેહ્યા ચ પરંતપઃ ॥ 92 ॥
અથાબ્રવીન્મહાબાહુઃ સુમિત્રાનંદવર્ધનમ્ ।
ભવ સંરક્ષણાર્થાય સજને વિજનેઽપિ વા ॥ 93 ॥
અવશ્યં રક્ષણં કાર્યમદૃષ્ટે વિજને વને ।
અગ્રતો ગચ્છ સૌમિત્રે સીતા ત્વામનુગચ્છતુ ॥ 94 ॥
પૃષ્ઠતોઽહં ગમિષ્યામિ ત્વાં ચ સીતાં ચ પાલયન્ ।
અન્યોન્યસ્યેહ નો રક્ષા કર્તવ્યા પુરુષર્ષભ ॥ 95 ॥
ન હિ તાવદતિક્રાંતા સુકરા કાચન ક્રિયા ।
અદ્ય દુઃખં તુ વૈદેહી વનવાસસ્ય વેત્સ્યતિ ॥ 96 ॥
પ્રણષ્ટજનસંબાધં ક્ષેત્રારામવિવર્જિતમ્ ।
વિષમં ચ પ્રપાતં ચ વનમદ્ય પ્રવેક્ષ્યતિ ॥ 97 ॥
શ્રુત્વા રામસ્ય વચનં પ્રતસ્થે લક્ષ્મણોઽગ્રતઃ ।
અનંતરં ચ સીતાયા રાઘવો રઘુનંદનઃ ॥ 98 ॥
ગતં તુ ગંગાપરપારમાશુ રામં સુમંત્રઃ પ્રતતં નિરીક્ષ્ય ।
અધ્વપ્રકર્ષાદ્વિનિવૃત્તદૃષ્ટિ ર્મુમોચ બાષ્પં વ્યથિત સ્તપસ્વી ॥ 99 ॥
સ લોકપાલપ્રતિમપ્રભાવવાં સ્તીર્ત્વા મહાત્મા વરદો મહાનદીમ્ ।
તતઃ સમૃદ્ધાન્ શુભસસ્યમાલિનઃ ક્રમેણ વત્સાન્ મુદિતાનુપાગમત્ ॥ 100 ॥
તૌ તત્ર હત્વા ચતુરો મહામૃગાન્ વરાહમૃશ્યં પૃષતં મહારુરુમ્ ।
આદાય મેધ્યં ત્વરિતં બુભુક્ષિતૌ વાસાય કાલે યયતુર્વનસ્પતિમ્ ॥ 101 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે દ્વિપંચાશસ્સર્ગઃ ॥
