śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē ayōdhyākāṇḍam ।
atha dvipañchāśassargaḥ ।
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ ।
uvācha rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam ॥ 1 ॥
bhāskarōdayakālō'yaṃ gatā bhagavatī niśā ।
asau sukṛṣṇō vihagaḥ kōkilastāta kūjati ॥ 2 ॥
barhiṇānāṃ cha nirghōṣaḥ śrūyatē nadatāṃ vanē ।
tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṅgamām ॥ 3 ॥
vijñāya rāmasya vachaḥ saumitrirmitranandanaḥ ।
guhamāmantrya sūtaṃ cha sō'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ ॥ 4 ॥
sa tu rāmasya vachanaṃ niśamya pratigṛhya cha ।
sthapatistūrṇamāhūya sachivānidamabravīt ॥ 5 ॥
asya vāhanasaṃyuktāṃ karṇagrāhavatīṃ śubhām ।
supratārāṃ dṛḍhāṃ tīrthē śīghraṃ nāvamupāhara ॥ 6 ॥
taṃ niśamya samādēśaṃ guhāmātyagaṇō mahān ।
upōhya ruchirāṃ nāvaṃ guhāya pratyavēdayat ॥ 7 ॥
tataḥ sa prāñjalirbhūtvā guhō rāghavamabravīt ।
upasthitēyaṃ naurdēva bhūyaḥ kiṃ karavāṇi tē ॥ 8 ॥
tavāmarasutaprakhya tartuṃ sāgaragāṃ nadīm ।
nauriyaṃ puruṣavyāghra tāṃ tvamārōha suvrata ॥ 9 ॥
athōvācha mahātējā rāmō guhamidaṃ vachaḥ ।
kṛtakāmō'smi bhavatā śīghramārōpyatāmiti ॥ 10 ॥
tataḥ kalāpān sannahya khaḍgau badhvā cha dhanvinau ।
jagmaturyēna tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau ॥ 11 ॥
rāmamēva tu dharmajñamupagamya vinītavat ।
kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt ॥ 12 ॥
tatō'bravīddāśarathiḥ sumantraṃ spṛśan karēṇōttamadakṣiṇēna ।
sumantra śīghraṃ punarēva yāhi rājñaḥ sakāśē bhava chāpramattaḥ ॥ 13 ॥
nivartasvētyuvāchaiva hyētāvaddhi kṛtaṃ mama ।
rathaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmi mahāvanam ॥ 14 ॥
ātmānaṃ tvabhyanujñātamavēkṣyārtaḥ sa sārathiḥ ।
sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt ॥ 15 ॥
nātikrāntamidaṃ lōkē puruṣēṇēha kēnachit ।
tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvanē ॥ 16 ॥
na manyē brahmacharyē'sti svadhītē vā phalōdayaḥ ।
mārdavārjavayōrvāpi tvāṃ chēdvyasanamāgatam ॥ 17 ॥
saha rāghava vaidēhyā bhrātrā chaiva vanē vasan ।
tvaṃ gatiṃ prāpsyasē vīra trīn lōkāṃstu jayanniva ॥ 18 ॥
vayaṃ khalu hatā rāma yē tvayāpyupavañchitāḥ ।
kaikēyyā vaśamēṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ ॥ 19 ॥
iti bruvannātmasamaṃ sumantraḥ sārathistadā ।
dṛṣṭvā dūragataṃ rāmaṃ duḥkhārtō rurudē chiram ॥ 20 ॥
tatastu vigatē bāṣpē sūtaṃ spṛṣṭōdakaṃ śuchim ।
rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvācha tam ॥ 21 ॥
ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nōpalakṣayē ।
yathā daśarathō rājā māṃ na śōchēttathā kuru ॥ 22 ॥
śōkōpahatachētāścha vṛddhaścha jagatīpatiḥ ।
kāmabhāvāvasannaścha tasmādētadbravīmi tē ॥ 23 ॥
yadyadājñāpayētkiñchitsa mahātmā mahīpatiḥ ।
kaikēyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā ॥ 24 ॥
ētadarthaṃ hi rājyāni praśāsati narēśvarāḥ ।
yadēṣāṃ sarvakṛtyēṣu manō na pratihanyatē ॥ 25 ॥
yadyathā sa mahārājō nālīkamadhigachChati ।
na cha tāmyati duḥkhēna sumantra kuru tattathā ॥ 26 ॥
adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitēndriyam ।
brūyāstvamabhivādyaiva mama hētōridaṃ vachaḥ ॥ 27 ॥
naivāhamanuśōchāmi lakṣmaṇō na cha maithilī ।
ayōdhyāyāśchyutāśchēti vanē vatsyāmahēti cha ॥ 28 ॥
chaturdaśasu varṣēṣu nivṛttēṣu punaḥ punaḥ ।
lakṣmaṇaṃ māṃ cha sītāṃ cha drakṣyasē kṣipramāgatān ॥ 29 ॥
ēvamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ cha sumantra mē ।
anyāścha dēvīssahitāḥ kaikēyīṃ cha punaḥ punaḥ ॥ 30 ॥
ārōgyaṃ brūhi kauśalyāmatha pādābhivandanam ।
sītāyā mama chā''ryasya vachanāllakṣmaṇasya cha ॥ 31 ॥
brūyāścha hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya ।
āgataśchāpi bharataḥ sthāpyō nṛpamatē padē ॥ 32 ॥
bharataṃ cha pariṣvajya yauvarājyē'bhiṣichya cha ।
asmatsantāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati ॥ 33 ॥
bharataśchāpi vaktavyō yathā rājani vartasē ।
tathā mātṛṣu vartēthāḥ sarvāsvēvāviśēṣataḥ ॥ 34 ॥
tātasya priyakāmēna yauvarājyamapēkṣatā ।
lōkayōrubhayōḥ śakyaṃ tvayā yatsukhamēdhitum ॥ 35 ॥
nivartyamānō rāmēṇa sumantraḥ śōkakarśitaḥ ।
tatsarvaṃ vachanaṃ śrutvā snēhātkākutsthamabravīt ॥ 36 ॥
yadahaṃ nōpachārēṇa brūyāṃ snēhādaviklabaḥ ।
bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi ॥ 37 ॥
kathaṃ hi tvadvihīnō'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm ।
tava tāvadviyōgēna putraśōkākulāmiva ॥ 38 ॥
sarāmamapi tāvanmē rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ ।
vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryētāpi sā purī ॥ 39 ॥
dainyaṃ hi nagarī gachChēddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham ।
sūtāvaśēṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivā'havē ॥ 40 ॥
dūrē'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasēnāgrataḥ sthitam ।
chintayantō'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ ॥ 41 ॥
dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma yādṛśaṃ tvatpravāsanē ।
prajānāṃ saṅkulaṃ vṛttaṃ tvachChōkaklāntachētasām ॥ 42 ॥
ārtanādō hi yaḥ paurairmuktastvadvipravāsanē ।
sarathaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ ॥ 43 ॥
ahaṃ kiṃ chāpi vakṣyāmi dēvīṃ tava sutō mayā ।
nītō'sau mātulakulaṃ santāpaṃ mā kṛthā iti ॥ 44 ॥
asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vachanamīdṛśam ।
kathamapriyamēvāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vachaḥ ॥ 45 ॥
mama tāvanniyōgasthāstvadbandhujanavāhinaḥ ।
kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayōttamāḥ ॥ 46 ॥
tanna śakṣyāmyahaṃ gantumayōdhyāṃ tvadṛtē'nagha ।
vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi ॥ 47 ॥
yadi mē yāchamānasya tyāgamēva kariṣyasi ।
sarathō'gniṃ pravēkṣyāmi tyaktamātra iha tvayā ॥ 48 ॥
bhaviṣyanti vanē yāni tapōvighnakarāṇi tē ।
rathēna pratibādhiṣyē tāni sattvāni rāghava ॥ 49 ॥
tvatkṛtē na mayā'vāptaṃ rathacharyākṛtaṃ sukham ।
āśaṃsē tvatkṛtē nāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham ॥ 50 ॥
prasīdēchChāmi tē'raṇyē bhavituṃ pratyanantaraḥ ।
prītyā'bhihitamichChāmi bhava mē pratyanantaraḥ ॥ 51 ॥
imē chāpi hayā vīra yadi tē vanavāsinaḥ ।
paricharyāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim ॥ 52 ॥
tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vanē vasan ।
ayōdhyāṃ dēvalōkaṃ vā sarvathā prajahāmyaham ॥ 53 ॥
na hi śakyā pravēṣṭuṃ sā mayā'yōdhyā tvayā vinā ।
rājadhānī mahēndrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā ॥ 54 ॥
vanavāsē kṣayaṃ prāptē mamaiṣa hi manōrathaḥ ।
yadanēna rathēnaiva tvāṃ vahēyaṃ purīṃ punaḥ ॥ 55 ॥
chaturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vanē ।
kṣaṇabhūtāni yāsyanti śatasaṅkhyānyatō'nyathā ॥ 56 ॥
bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragatē pathi ।
bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi ॥ 57 ॥
ēvaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yāchamānaṃ punaḥ punaḥ ।
rāmō bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt ॥ 58 ॥
jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi tē bhartṛvatsala ।
śṛṇu chāpi yadarthaṃ tvāṃ prēṣayāmi purīmitaḥ ॥ 59 ॥
nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī mē yavīyasī ।
kaikēyī pratyayaṃ gachChēditi rāmō vanaṃ gataḥ ॥ 60 ॥
parituṣṭā hi sā dēvī vanavāsaṃ gatē mayi ।
rājānaṃ nātiśaṅkēta 'mithyāvādī'ti dhārmikam ॥ 61 ॥
ēṣa mē prathamaḥ kalpō yadambā mē yavīyasī ।
bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt ॥ 62 ॥
mama priyārthaṃ rājñaścha sarathastvaṃ purīṃ vraja ।
sandiṣṭaśchāsi yānarthāṃstāṃ stān brūyāstathā tathā ॥ 63 ॥
ityuktvā vachanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ ।
guhaṃ vachanamaklībō rāmō hētumadabravīt ॥ 64 ॥
nēdānīṃ guha yōgyō'yaṃ vāsō mē sajanē vanē ।
āvaśyaṃ hyāśramē vāsaḥ kartavyastadgatō vidhiḥ ॥ 65 ॥
sō'haṃ gṛhītvā niyamaṃ tapasvi janabhūṣaṇam ।
hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya cha ॥ 66 ॥
jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrōdhakṣīramānaya ।
tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat ॥ 67 ॥
lakṣmaṇasyātmanaśchaiva rāmastēnākarōjjaṭāḥ ।
dīrghabāhurnaravyāghrō jaṭilatvamadhārayat ॥ 68 ॥
tau tadā chīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau ।
āśōbhētāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau ॥ 69 ॥
tatō vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ ।
vratamādiṣṭavān rāmaḥ sakhāyaṃ guhamabravīt ॥ 70 ॥
apramattō balē kōśē durgē janapadē tathā ।
bhavēthā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam ॥ 71 ॥
tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ ।
jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ ॥ 72 ॥
sa tu dṛṣṭvā nadītīrē nāvamikṣvākunandanaḥ ।
titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt ॥ 73 ॥
ārōha tvaṃ naravyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ ।
sītāṃ chārōpayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm ॥ 74 ॥
sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan ।
ārōpya maithilīṃ pūrvamārurōhā''tmavāṃ stataḥ ॥ 75 ॥
athārurōha tējasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ ।
tatō niṣādādhipatirguhō jñātīnachōdayat ॥ 76 ॥
rāghavō'pi mahātējā nāvamāruhya tāṃ tataḥ ।
brahmavat kṣatravachchaiva jajāpa hitamātmanaḥ ॥ 77 ॥
āchamya cha yathāśāstraṃ nadīṃ tāṃ saha sītayā ।
prāṇamatprītisaṃhṛṣṭō lakṣmaṇaśchāmitaprabhaḥ ॥ 78 ॥
anujñāya sumantraṃ cha sabalaṃ chaiva taṃ guham ।
āsthāya nāvaṃ rāmastu chōdayāmāsa nāvikān ॥ 79 ॥
tatastaiśchōditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā ।
śubhasphyavēgābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt ॥ 80 ॥
. ।
madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā ।
vaidēhī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt ॥ 81 ॥
putrō daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ ।
nidēśaṃ pārayitvēmaṃ gaṅgē tvadabhirakṣitaḥ ॥ 82 ॥
chaturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānanē ।
bhrātrā saha mayā chaiva punaḥ pratyāgamiṣyati ॥ 83 ॥
tatastvāṃ dēvi subhagē kṣēmēṇa punarāgatā ।
yakṣyē pramuditā gaṅgē sarvakāmasamṛddhinī ॥ 84 ॥
tvaṃ hi tripathagā dēvi brahmalōkaṃ samīkṣasē ।
bhāryā chōdadhirājasya lōkē'smin sampradṛśyasē ॥ 85 ॥
sā tvāṃ dēvi namasyāmi praśaṃsāmi cha śōbhanē ।
prāptarājyē naravyāghrē śivēna punarāgatē ॥ 86 ॥
gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ cha pēśalam ।
brāhmaṇēbhyaḥ pradāsyāmi tava priyachikīrṣayā ॥ 87 ॥
surāghaṭasahasrēṇa māṃsabhūtaudanēna cha ।
yakṣyē tvāṃ prayatā dēvi purīṃ punarupāgatā ॥ 88 ॥
yāni tvattīravāsīni daivatāni cha santi hi ।
tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni cha ॥ 89 ॥
punarēva mahābāhurmayā bhrātrā cha saṅgataḥ ।
ayōdhyāṃ vanavāsāttu praviśatvanaghō'naghē ॥ 90 ॥
tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā ।
dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramēvābhyupāgamat ॥ 91 ॥
tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ ।
prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidēhyā cha parantapaḥ ॥ 92 ॥
athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam ।
bhava saṃrakṣaṇārthāya sajanē vijanē'pi vā ॥ 93 ॥
avaśyaṃ rakṣaṇaṃ kāryamadṛṣṭē vijanē vanē ।
agratō gachCha saumitrē sītā tvāmanugachChatu ॥ 94 ॥
pṛṣṭhatō'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ cha sītāṃ cha pālayan ।
anyōnyasyēha nō rakṣā kartavyā puruṣarṣabha ॥ 95 ॥
na hi tāvadatikrāntā sukarā kāchana kriyā ।
adya duḥkhaṃ tu vaidēhī vanavāsasya vētsyati ॥ 96 ॥
praṇaṣṭajanasambādhaṃ kṣētrārāmavivarjitam ।
viṣamaṃ cha prapātaṃ cha vanamadya pravēkṣyati ॥ 97 ॥
śrutvā rāmasya vachanaṃ pratasthē lakṣmaṇō'grataḥ ।
anantaraṃ cha sītāyā rāghavō raghunandanaḥ ॥ 98 ॥
gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya ।
adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭi rmumōcha bāṣpaṃ vyathita stapasvī ॥ 99 ॥
sa lōkapālapratimaprabhāvavāṃ stīrtvā mahātmā varadō mahānadīm ।
tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ kramēṇa vatsān muditānupāgamat ॥ 100 ॥
tau tatra hatvā chaturō mahāmṛgān varāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum ।
ādāya mēdhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kālē yayaturvanaspatim ॥ 101 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē dvipañchāśassargaḥ ॥