View this in:
English Devanagari Telugu Tamil Kannada Malayalam Gujarati Odia Bengali  |
Marathi Assamese Punjabi Hindi Samskritam Konkani Nepali Sinhala Grantha  |
This document is in romanized sanskrit according to IAST standard.

VR 2.52 Ayodhya Kanda - Sarga 52

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē ayōdhyākāṇḍam ।
atha dvipañchāśassargaḥ ।

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ ।
uvācha rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam ॥ 1 ॥

bhāskarōdayakālō'yaṃ gatā bhagavatī niśā ।
asau sukṛṣṇō vihagaḥ kōkilastāta kūjati ॥ 2 ॥

barhiṇānāṃ cha nirghōṣaḥ śrūyatē nadatāṃ vanē ।
tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṅgamām ॥ 3 ॥

vijñāya rāmasya vachaḥ saumitrirmitranandanaḥ ।
guhamāmantrya sūtaṃ cha sō'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ ॥ 4 ॥

sa tu rāmasya vachanaṃ niśamya pratigṛhya cha ।
sthapatistūrṇamāhūya sachivānidamabravīt ॥ 5 ॥

asya vāhanasaṃyuktāṃ karṇagrāhavatīṃ śubhām ।
supratārāṃ dṛḍhāṃ tīrthē śīghraṃ nāvamupāhara ॥ 6 ॥

taṃ niśamya samādēśaṃ guhāmātyagaṇō mahān ।
upōhya ruchirāṃ nāvaṃ guhāya pratyavēdayat ॥ 7 ॥

tataḥ sa prāñjalirbhūtvā guhō rāghavamabravīt ।
upasthitēyaṃ naurdēva bhūyaḥ kiṃ karavāṇi tē ॥ 8 ॥

tavāmarasutaprakhya tartuṃ sāgaragāṃ nadīm ।
nauriyaṃ puruṣavyāghra tāṃ tvamārōha suvrata ॥ 9 ॥

athōvācha mahātējā rāmō guhamidaṃ vachaḥ ।
kṛtakāmō'smi bhavatā śīghramārōpyatāmiti ॥ 10 ॥

tataḥ kalāpān sannahya khaḍgau badhvā cha dhanvinau ।
jagmaturyēna tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau ॥ 11 ॥

rāmamēva tu dharmajñamupagamya vinītavat ।
kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt ॥ 12 ॥

tatō'bravīddāśarathiḥ sumantraṃ spṛśan karēṇōttamadakṣiṇēna ।
sumantra śīghraṃ punarēva yāhi rājñaḥ sakāśē bhava chāpramattaḥ ॥ 13 ॥

nivartasvētyuvāchaiva hyētāvaddhi kṛtaṃ mama ।
rathaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmi mahāvanam ॥ 14 ॥

ātmānaṃ tvabhyanujñātamavēkṣyārtaḥ sa sārathiḥ ।
sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt ॥ 15 ॥

nātikrāntamidaṃ lōkē puruṣēṇēha kēnachit ।
tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvanē ॥ 16 ॥

na manyē brahmacharyē'sti svadhītē vā phalōdayaḥ ।
mārdavārjavayōrvāpi tvāṃ chēdvyasanamāgatam ॥ 17 ॥

saha rāghava vaidēhyā bhrātrā chaiva vanē vasan ।
tvaṃ gatiṃ prāpsyasē vīra trīn lōkāṃstu jayanniva ॥ 18 ॥

vayaṃ khalu hatā rāma yē tvayāpyupavañchitāḥ ।
kaikēyyā vaśamēṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ ॥ 19 ॥

iti bruvannātmasamaṃ sumantraḥ sārathistadā ।
dṛṣṭvā dūragataṃ rāmaṃ duḥkhārtō rurudē chiram ॥ 20 ॥

tatastu vigatē bāṣpē sūtaṃ spṛṣṭōdakaṃ śuchim ।
rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvācha tam ॥ 21 ॥

ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nōpalakṣayē ।
yathā daśarathō rājā māṃ na śōchēttathā kuru ॥ 22 ॥

śōkōpahatachētāścha vṛddhaścha jagatīpatiḥ ।
kāmabhāvāvasannaścha tasmādētadbravīmi tē ॥ 23 ॥

yadyadājñāpayētkiñchitsa mahātmā mahīpatiḥ ।
kaikēyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā ॥ 24 ॥

ētadarthaṃ hi rājyāni praśāsati narēśvarāḥ ।
yadēṣāṃ sarvakṛtyēṣu manō na pratihanyatē ॥ 25 ॥

yadyathā sa mahārājō nālīkamadhigachChati ।
na cha tāmyati duḥkhēna sumantra kuru tattathā ॥ 26 ॥

adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitēndriyam ।
brūyāstvamabhivādyaiva mama hētōridaṃ vachaḥ ॥ 27 ॥

naivāhamanuśōchāmi lakṣmaṇō na cha maithilī ।
ayōdhyāyāśchyutāśchēti vanē vatsyāmahēti cha ॥ 28 ॥

chaturdaśasu varṣēṣu nivṛttēṣu punaḥ punaḥ ।
lakṣmaṇaṃ māṃ cha sītāṃ cha drakṣyasē kṣipramāgatān ॥ 29 ॥

ēvamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ cha sumantra mē ।
anyāścha dēvīssahitāḥ kaikēyīṃ cha punaḥ punaḥ ॥ 30 ॥

ārōgyaṃ brūhi kauśalyāmatha pādābhivandanam ।
sītāyā mama chā''ryasya vachanāllakṣmaṇasya cha ॥ 31 ॥

brūyāścha hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya ।
āgataśchāpi bharataḥ sthāpyō nṛpamatē padē ॥ 32 ॥

bharataṃ cha pariṣvajya yauvarājyē'bhiṣichya cha ।
asmatsantāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati ॥ 33 ॥

bharataśchāpi vaktavyō yathā rājani vartasē ।
tathā mātṛṣu vartēthāḥ sarvāsvēvāviśēṣataḥ ॥ 34 ॥

tātasya priyakāmēna yauvarājyamapēkṣatā ।
lōkayōrubhayōḥ śakyaṃ tvayā yatsukhamēdhitum ॥ 35 ॥

nivartyamānō rāmēṇa sumantraḥ śōkakarśitaḥ ।
tatsarvaṃ vachanaṃ śrutvā snēhātkākutsthamabravīt ॥ 36 ॥

yadahaṃ nōpachārēṇa brūyāṃ snēhādaviklabaḥ ।
bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi ॥ 37 ॥

kathaṃ hi tvadvihīnō'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm ।
tava tāvadviyōgēna putraśōkākulāmiva ॥ 38 ॥

sarāmamapi tāvanmē rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ ।
vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryētāpi sā purī ॥ 39 ॥

dainyaṃ hi nagarī gachChēddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham ।
sūtāvaśēṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivā'havē ॥ 40 ॥

dūrē'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasēnāgrataḥ sthitam ।
chintayantō'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ ॥ 41 ॥

dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma yādṛśaṃ tvatpravāsanē ।
prajānāṃ saṅkulaṃ vṛttaṃ tvachChōkaklāntachētasām ॥ 42 ॥

ārtanādō hi yaḥ paurairmuktastvadvipravāsanē ।
sarathaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ ॥ 43 ॥

ahaṃ kiṃ chāpi vakṣyāmi dēvīṃ tava sutō mayā ।
nītō'sau mātulakulaṃ santāpaṃ mā kṛthā iti ॥ 44 ॥

asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vachanamīdṛśam ।
kathamapriyamēvāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vachaḥ ॥ 45 ॥

mama tāvanniyōgasthāstvadbandhujanavāhinaḥ ।
kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayōttamāḥ ॥ 46 ॥

tanna śakṣyāmyahaṃ gantumayōdhyāṃ tvadṛtē'nagha ।
vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi ॥ 47 ॥

yadi mē yāchamānasya tyāgamēva kariṣyasi ।
sarathō'gniṃ pravēkṣyāmi tyaktamātra iha tvayā ॥ 48 ॥

bhaviṣyanti vanē yāni tapōvighnakarāṇi tē ।
rathēna pratibādhiṣyē tāni sattvāni rāghava ॥ 49 ॥

tvatkṛtē na mayā'vāptaṃ rathacharyākṛtaṃ sukham ।
āśaṃsē tvatkṛtē nāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham ॥ 50 ॥

prasīdēchChāmi tē'raṇyē bhavituṃ pratyanantaraḥ ।
prītyā'bhihitamichChāmi bhava mē pratyanantaraḥ ॥ 51 ॥

imē chāpi hayā vīra yadi tē vanavāsinaḥ ।
paricharyāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim ॥ 52 ॥

tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vanē vasan ।
ayōdhyāṃ dēvalōkaṃ vā sarvathā prajahāmyaham ॥ 53 ॥

na hi śakyā pravēṣṭuṃ sā mayā'yōdhyā tvayā vinā ।
rājadhānī mahēndrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā ॥ 54 ॥

vanavāsē kṣayaṃ prāptē mamaiṣa hi manōrathaḥ ।
yadanēna rathēnaiva tvāṃ vahēyaṃ purīṃ punaḥ ॥ 55 ॥

chaturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vanē ।
kṣaṇabhūtāni yāsyanti śatasaṅkhyānyatō'nyathā ॥ 56 ॥

bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragatē pathi ।
bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi ॥ 57 ॥

ēvaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yāchamānaṃ punaḥ punaḥ ।
rāmō bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt ॥ 58 ॥

jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi tē bhartṛvatsala ।
śṛṇu chāpi yadarthaṃ tvāṃ prēṣayāmi purīmitaḥ ॥ 59 ॥

nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī mē yavīyasī ।
kaikēyī pratyayaṃ gachChēditi rāmō vanaṃ gataḥ ॥ 60 ॥

parituṣṭā hi sā dēvī vanavāsaṃ gatē mayi ।
rājānaṃ nātiśaṅkēta 'mithyāvādī'ti dhārmikam ॥ 61 ॥

ēṣa mē prathamaḥ kalpō yadambā mē yavīyasī ।
bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt ॥ 62 ॥

mama priyārthaṃ rājñaścha sarathastvaṃ purīṃ vraja ।
sandiṣṭaśchāsi yānarthāṃstāṃ stān brūyāstathā tathā ॥ 63 ॥

ityuktvā vachanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ ।
guhaṃ vachanamaklībō rāmō hētumadabravīt ॥ 64 ॥

nēdānīṃ guha yōgyō'yaṃ vāsō mē sajanē vanē ।
āvaśyaṃ hyāśramē vāsaḥ kartavyastadgatō vidhiḥ ॥ 65 ॥

sō'haṃ gṛhītvā niyamaṃ tapasvi janabhūṣaṇam ।
hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya cha ॥ 66 ॥

jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrōdhakṣīramānaya ।
tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat ॥ 67 ॥

lakṣmaṇasyātmanaśchaiva rāmastēnākarōjjaṭāḥ ।
dīrghabāhurnaravyāghrō jaṭilatvamadhārayat ॥ 68 ॥

tau tadā chīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau ।
āśōbhētāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau ॥ 69 ॥

tatō vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ ।
vratamādiṣṭavān rāmaḥ sakhāyaṃ guhamabravīt ॥ 70 ॥

apramattō balē kōśē durgē janapadē tathā ।
bhavēthā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam ॥ 71 ॥

tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ ।
jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ ॥ 72 ॥

sa tu dṛṣṭvā nadītīrē nāvamikṣvākunandanaḥ ।
titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt ॥ 73 ॥

ārōha tvaṃ naravyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ ।
sītāṃ chārōpayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm ॥ 74 ॥

sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan ।
ārōpya maithilīṃ pūrvamārurōhā''tmavāṃ stataḥ ॥ 75 ॥

athārurōha tējasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ ।
tatō niṣādādhipatirguhō jñātīnachōdayat ॥ 76 ॥

rāghavō'pi mahātējā nāvamāruhya tāṃ tataḥ ।
brahmavat kṣatravachchaiva jajāpa hitamātmanaḥ ॥ 77 ॥

āchamya cha yathāśāstraṃ nadīṃ tāṃ saha sītayā ।
prāṇamatprītisaṃhṛṣṭō lakṣmaṇaśchāmitaprabhaḥ ॥ 78 ॥

anujñāya sumantraṃ cha sabalaṃ chaiva taṃ guham ।
āsthāya nāvaṃ rāmastu chōdayāmāsa nāvikān ॥ 79 ॥

tatastaiśchōditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā ।
śubhasphyavēgābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt ॥ 80 ॥

. ।
madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā ।
vaidēhī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt ॥ 81 ॥

putrō daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ ।
nidēśaṃ pārayitvēmaṃ gaṅgē tvadabhirakṣitaḥ ॥ 82 ॥

chaturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānanē ।
bhrātrā saha mayā chaiva punaḥ pratyāgamiṣyati ॥ 83 ॥

tatastvāṃ dēvi subhagē kṣēmēṇa punarāgatā ।
yakṣyē pramuditā gaṅgē sarvakāmasamṛddhinī ॥ 84 ॥

tvaṃ hi tripathagā dēvi brahmalōkaṃ samīkṣasē ।
bhāryā chōdadhirājasya lōkē'smin sampradṛśyasē ॥ 85 ॥

sā tvāṃ dēvi namasyāmi praśaṃsāmi cha śōbhanē ।
prāptarājyē naravyāghrē śivēna punarāgatē ॥ 86 ॥

gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ cha pēśalam ।
brāhmaṇēbhyaḥ pradāsyāmi tava priyachikīrṣayā ॥ 87 ॥

surāghaṭasahasrēṇa māṃsabhūtaudanēna cha ।
yakṣyē tvāṃ prayatā dēvi purīṃ punarupāgatā ॥ 88 ॥

yāni tvattīravāsīni daivatāni cha santi hi ।
tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni cha ॥ 89 ॥

punarēva mahābāhurmayā bhrātrā cha saṅgataḥ ।
ayōdhyāṃ vanavāsāttu praviśatvanaghō'naghē ॥ 90 ॥

tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā ।
dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramēvābhyupāgamat ॥ 91 ॥

tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ ।
prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidēhyā cha parantapaḥ ॥ 92 ॥

athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam ।
bhava saṃrakṣaṇārthāya sajanē vijanē'pi vā ॥ 93 ॥

avaśyaṃ rakṣaṇaṃ kāryamadṛṣṭē vijanē vanē ।
agratō gachCha saumitrē sītā tvāmanugachChatu ॥ 94 ॥

pṛṣṭhatō'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ cha sītāṃ cha pālayan ।
anyōnyasyēha nō rakṣā kartavyā puruṣarṣabha ॥ 95 ॥

na hi tāvadatikrāntā sukarā kāchana kriyā ।
adya duḥkhaṃ tu vaidēhī vanavāsasya vētsyati ॥ 96 ॥

praṇaṣṭajanasambādhaṃ kṣētrārāmavivarjitam ।
viṣamaṃ cha prapātaṃ cha vanamadya pravēkṣyati ॥ 97 ॥

śrutvā rāmasya vachanaṃ pratasthē lakṣmaṇō'grataḥ ।
anantaraṃ cha sītāyā rāghavō raghunandanaḥ ॥ 98 ॥

gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya ।
adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭi rmumōcha bāṣpaṃ vyathita stapasvī ॥ 99 ॥

sa lōkapālapratimaprabhāvavāṃ stīrtvā mahātmā varadō mahānadīm ।
tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ kramēṇa vatsān muditānupāgamat ॥ 100 ॥

tau tatra hatvā chaturō mahāmṛgān varāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum ।
ādāya mēdhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kālē yayaturvanaspatim ॥ 101 ॥

ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē dvipañchāśassargaḥ ॥




Browse Related Categories: