શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે બાલકાંડમ્ ।
અથ ચતુર્દશસ્સર્ગઃ ।
અથ સંવત્સરે પૂર્ણે તસ્મિન્પ્રાપ્તે તુરંગમે ।
સરય્વાશ્ચોત્તરે તીરે રાજ્ઞો યજ્ઞોઽભ્યવર્તત ॥ 1 ॥
ઋશ્યશૃંગં પુરસ્કૃત્ય કર્મ ચક્રુર્દ્વિજર્ષભાઃ ।
અશ્વમેધે મહાયજ્ઞે રાજ્ઞોઽસ્ય સુમહાત્મનઃ ॥ 2 ॥
કર્મ કુર્વંતિ વિધિવદ્યાજકા વેદપારગાઃ ।
યથાવિધિ યથાન્યાયં પરિક્રામંતિ શાસ્ત્રતઃ ॥ 3 ॥
પ્રવર્ગ્યં શાસ્ત્રતઃ કૃત્વા તથૈવોપસદં દ્વિજાઃ ચક્રુશ્ચ વિધિવત્સર્વમધિકં કર્મ શાસ્ત્રતઃ ॥ 4 ॥
અભિપૂજ્ય તતો હૃષ્ટાસ્સર્વે ચક્રુર્યથાવિધિ ।
પ્રાતસ્સવનપૂર્વાણિ કર્માણિ મુનિપુંગવાઃ ॥ 5 ॥
ઐંદ્રશ્ચ વિધિવદ્દત્તો રાજા ચાભિષુતોઽનઘઃ ।
માધ્યંદિનં ચ સવનં પ્રાવર્તત યથાક્રમમ્ ॥ 6 ॥
તૃતીયસવનં ચૈવ રાજ્ઞોઽસ્ય સુમહાત્મનઃ ।
ચક્રુસ્તેશાસ્ત્રતો દૃષ્ટ્વા તથા બ્રાહ્મણપુંગવાઃ ॥ 7 ॥
ન ચાહુતમભૂત્તત્ર સ્ખલિતં વાપિ કિંચન ।
દૃશ્યતે બ્રહ્મવત્સર્વં ક્ષેમયુક્તં હિ ચક્રિરે ॥ 8 ॥
ન તેષ્વહસ્સુ શ્રાંતો વા ક્ષુધિતો વાપિ દૃશ્યતે ।
નાવિદ્વાન્બ્રાહ્મણસ્તત્ર નાશતાનુચરસ્તથા ॥ 9 ॥
બ્રાહ્મણા ભુંજતે નિત્યં નાથવંતશ્ચ ભુંજતે ।
તાપસા ભુંજતે ચાપિ શ્રમણા ભુંજતેતથા ॥ 10 ॥
વૃદ્ધાશ્ચ વ્યાધિતાશ્ચૈવ સ્ત્રિયો બાલાસ્તથૈવ ચ ।
અનિશં ભુંજમાનાનાં ન તૃપ્તિરુપલભ્યતે ॥ 11 ॥
દીયતાં દીયતામન્નં વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ ।
ઇતિ સંચોદિતાસ્તત્ર તથા ચક્રુરનેકશઃ ॥ 12 ॥
અન્નકૂટાશ્ચ બહવો દૃશ્યંતે પર્વતોપમાઃ ।
દિવસે દિવસે તત્ર સિદ્ધસ્ય વિધિવત્તદા ॥ 13 ॥
નાનાદેશાદનુપ્રાપ્તાઃ પુરુષાસ્સ્ત્રીગણાસ્તથા ।
અન્નપાનૈસ્સુવિહિતાસ્તસ્મિન્યજ્ઞે મહાત્મનઃ ॥ 14 ॥
અન્નં હિ વિધિવત્સાધુ પ્રશંસંતિ દ્વિજર્ષભાઃ ।
અહો તૃપ્તાઃ સ્મ ભદ્રં તે ઇતિ શુશ્રાવ રાઘવઃ ॥ 15 ॥
સ્વલંકૃતાશ્ચ પુરુષા બ્રાહ્મણાન્પર્યવેષયન્ ।
ઉપાસતે ચ તાનન્યે સુમૃષ્ટમણિકુંડલાઃ ॥ 16 ॥
કર્માંતરે તદા વિપ્રા હેતુવાદાન્બહૂનપિ ।
પ્રાહુશ્ચ વાગ્મિનો ધીરાઃ પરસ્પરજિગીષયા ॥ 17 ॥
દિવસે દિવસે તત્ર સંસ્તરે કુશલા દ્વિજાઃ ।
સર્વકર્માણિ ચક્રુસ્તે યથાશાસ્ત્રં પ્રચોદિતાઃ ॥ 18 ॥
નાષડંગવિદત્રાસીન્નાવ્રતો નાબહુશ્રુતઃ ।
સદસ્યાસ્તસ્ય વૈ રાજ્ઞો નાવાદકુશલા દ્વિજાઃ ॥ 19 ॥
પ્રાપ્તે યૂપોચ્છ્રયે તસ્મિન્ષડ્બૈલ્વાઃ ખાદિરાસ્તથા ।
તાવંતો બિલ્વસહિતાઃ પર્ણિનશ્ચ તથાપરે ॥ 20 ॥
શ્લેષ્માતકમયસ્ત્વેકો દેવદારુમયસ્તથા ।
દ્વાવેવ વિહિતૌ તત્ર બાહુવ્યસ્તપરિગ્રહૌ ॥ 21 ॥
પ્રાપ્તે યૂપોચ્છ્રયે તસ્મિન્ષડ્બૈલ્વાઃ ખાદિરાસ્તથા ।
તાવંતો બિલ્વસહિતાઃ પર્ણિનશ્ચ તથાપરે ॥ 22 ॥
શ્લેષ્માતકમયસ્ત્વેકો દેવદારુમયસ્તથા ।
દ્વાવેવ વિહિતૌ તત્ર બાહુવ્યસ્તપરિગ્રહૌ ॥ 23 ॥
કારિતાસ્સર્વ એવૈતે શાસ્ત્રજ્ઞૈર્યજ્ઞકોવિદૈઃ ।
શોભાર્થં તસ્ય યજ્ઞસ્ય કાંચનાલંકૃતાઽભવન્ ॥ 24 ॥
એકવિંશતિયૂપાસ્તે એકવિંશત્યરત્નયઃ ।
વાસોભિરેકવિંશદ્ભિરેકૈકં સમલંકૃતાઃ ॥ 25 ॥
વિન્યસ્તા વિધિવત્સર્વે શિલ્પિભિસ્સુકૃતા દૃઢાઃ ।
અષ્ટાશ્રયસ્સર્વ એવ શ્લક્ષ્ણરૂપસમન્વિતાઃ ॥ 26 ॥
આચ્છાદિતાસ્તે વાસોભિઃ પુષ્પૈર્ગંધૈશ્ચ ભૂષિતાઃ ।
સપ્તર્ષયો દીપ્તિમંતો વિરાજંતે યથા દિવિ ॥ 27 ॥
ઇષ્ટકાશ્ચ યથાન્યાયં કારિતાશ્ચ પ્રમાણતઃ ।
ચિતોઽગ્નિર્બ્રાહ્મણૈસ્તત્ર કુશલૈશ્શુલ્બકર્મણિ ॥ 28 ॥
સચિત્યો રાજસિંહસ્ય સંચિતઃ કુશલૈર્દ્વિજૈઃ ।
ગરુડો રુક્મપક્ષો વૈ ત્રિગુણોઽષ્ટાદશાત્મકઃ ॥ 29 ॥
નિયુક્તાસ્તત્ર પશવસ્તત્તદુદ્દિશ્ય દૈવતમ્ ।
ઉરગાઃ પક્ષિણશ્ચૈવ યથાશાસ્ત્રં પ્રચોદિતાઃ ॥ 30 ॥
શામિત્રે તુ હયસ્તત્ર તથા જલચરાશ્ચ યે ।
ઋત્વિગ્ભિસ્સર્વમેવૈતન્નિયુક્તં શાસ્ત્રતસ્તદા ॥ 31 ॥
પશૂનાં ત્રિશતં તત્ર યૂપેષુ નિયતં તદા ।
અશ્વરત્નોત્તમં તસ્ય રાજ્ઞો દશરથસ્ય ચ ॥ 32 ॥
કૌસલ્યા તં હયં તત્ર પરિચર્ય સમંતતઃ ।
કૃપાણૈર્વિશશાસૈનં ત્રિભિઃ પરમયા મુદા ॥ 33 ॥
પતત્રિણા તદા સાર્ધં સુસ્થિતેન ચ ચેતસા ।
અવસદ્રજનીમેકાં કૌશલ્યા ધર્મકામ્યયા ॥ 34 ॥
હોતાઽધ્વર્યુસ્તથોદ્ગાતા હસ્તેન સમયોજયન્ ।
મહિષ્યા પરિવૃત્ત્યા ચ વાવાતાં ચ તથાપરામ્ ॥ 35 ॥
પતત્રિણસ્તસ્ય વપા મુદ્ધૃત્ય નિયતેંદ્રિયઃ ।
ઋત્વિક્પરમસંપન્નઃ શ્રપયામાસ શાસ્ત્રતઃ ॥ 36 ॥
ધૂમગંધં વપાયાસ્તુ જિઘ્રતિ સ્મ નરાધિપઃ ।
યથાકાલં યથાન્યાયં નિર્ણુદન્પાપમાત્મનઃ ॥ 37 ॥
હયસ્ય યાનિ ચાંગાનિ તાનિ સર્વાણિ બ્રાહ્મણાઃ ।
અગ્નૌ પ્રાસ્યંતિ વિધિવત્સમંત્રાષ્ષોડશર્ત્વિજઃ ॥ 38 ॥
પ્લક્ષશાખાસુ યજ્ઞાનામન્યેષાં ક્રિયતે હવિઃ ।
અશ્વમેધસ્ય યજ્ઞસ્ય વૈતસો ભાગ ઇષ્યતે ॥ 39 ॥
ત્ર્યહોઽશ્વમેધસ્સંખ્યાતઃ કલ્પસૂત્રેણ બ્રાહ્મણૈઃ ।
37 ચતુષ્ટોમમહસ્તસ્ય પ્રથમં પરિકલ્પિતમ્ ॥ 40 ॥
ઉક્થ્યં દ્વિતીયં સંખ્યાતમતિરાત્રં તથોત્તરમ્ ।
કારિતાસ્તત્ર બહવો વિહિતાશ્શાસ્ત્રદર્શનાત્ ॥ 41 ॥
જ્યોતિષ્ટોમાયુષી ચૈવમતિરાત્રૌ વિનિર્મિતૌ ।
અભિજિદ્વિશ્વજિચ્ચૈવમપ્તોર્યામો મહાક્રતુઃ ॥ 42 ॥
પ્રાચીં હોત્રે દદૌ રાજા દિશં સ્વકુલવર્ધનઃ ।
અધ્વર્યવે પ્રતીચીં તુ બ્રહ્મણે દક્ષિણાં દિશમ્ ॥ 43 ॥
ઉદ્ગાત્રે ચ તથોદીચીં દક્ષિણૈષા વિનિર્મિતા ।
હયમેધે મહાયજ્ઞે સ્વયંભૂવિહિતે પુરા ॥ 44 ॥
ક્રતું સમાપ્ય તુ તદા ન્યાયતઃ પુરુષર્ષભઃ ।
ઋત્વિગ્ભ્યો હિ દદૌ રાજા તાં ધરાં કુલવર્ધનઃ ॥ 45 ॥
ઋત્વિજસ્ત્વબ્રુવન્સર્વે રાજાનં ગતકલ્મષમ્ ।
ભવાનેવ મહીં કૃત્સ્નામેકો રક્ષિતુમર્હતિ ॥ 46 ॥
ન ભૂમ્યા કાર્યમસ્માકં ન હિ શક્તાસ્સ્મ પાલને ।
રતાસ્સ્વાધ્યાયકરણે વયં નિત્યં હિ ભૂમિપ ॥ 47 ॥
નિષ્ક્રયં કિંચિદેવેહ પ્રયચ્છતુ ભવાનિતિ ।
4 મણિરત્નં સુવર્ણં વા ગાવો યદ્વા સમુદ્યતમ્ ।
તત્પ્રયચ્છ નરશ્રેષ્ઠ ધરણ્યા ન પ્રયોજનમ્ ॥ 48 ॥
એવમુક્તો નરપતિર્બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ ॥ 49 ॥
ગવાં શતસહસ્રાણિ દશ તેભ્યો દદૌ નૃપઃ ।
4 શતકોટીસ્સુવર્ણસ્ય રજતસ્ય ચતુર્ગુણમ્ ॥ 50 ॥
ઋત્વિજશ્ચ તતસ્સર્વે પ્રદદુસ્સહિતા વસુ ।
ઋશ્યશૃંગાય મુનયે વસિષ્ઠાય ચ ધીમતે ॥ 51 ॥
તતસ્તે ન્યાયતઃ કૃત્વા પ્રવિભાગં દ્વિજોત્તમાઃ ।
સુપ્રીતમનસસ્સર્વે પ્રત્યૂચુર્મુદિતા ભૃશમ્ ॥ 52 ॥
તતઃ પ્રસર્પકૈભ્યસ્તુ હિરણ્યં સુસમાહિતઃ ।
જાંબૂનદં કોટિસંખ્યં બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ તદા ॥ 53 ॥
દરિદ્રાય દ્વિજાયાથ હસ્તાભરણમુત્તમમ્ ।
કસ્મૈચિદ્યાચમાનાય દદૌ રાઘવનંદનઃ ॥ 54 ॥
તતઃ પ્રીતેષુ નૃપતિર્દ્વિજેષુ દ્વિજવત્સલઃ ।
પ્રણામમકરોત્તેષાં હર્ષપર્યાકુલેક્ષણઃ ॥ 55 ॥
તસ્યાશિષોઽથ વિધિવદ્બ્રાહ્મણૈસ્સમુદીરિતાઃ ।
ઉદારસ્ય નૃવીરસ્ય ધરણ્યાં પ્રણતસ્ય ચ ॥ 56 ॥
તતઃ પ્રીતમના રાજા પ્રાપ્ય યજ્ઞમનુત્તમમ્ ।
પાપાપહં સ્વર્નયનં દુષ્કરં પાર્થિવર્ષભૈઃ ॥ 57 ॥
તતોઽબ્રવીદૃશ્યશૃંગં રાજા દશરથસ્તદા ।
કુલસ્ય વર્ધનં ત્વં તુ કર્તુમર્હસિ સુવ્રત ॥ 58 ॥
તથેતિ ચ સ રાજાનમુવાચ દ્વિજસત્તમઃ ।
ભવિષ્યંતિ સુતા રાજંશ્ચત્વારસ્તે કુલોદ્વહાઃ ॥ 59 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે બાલકાંડે ચતુર્દશસ્સર્ગઃ ॥
