શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ પ્રથમસ્સર્ગઃ ।
ગચ્છતા માતુલકુલં ભરતેન તદાઽનઘ ।
શત્રુઘ્નો નિત્યશત્રુઘ્નો નીતઃ પ્રીતિપુરસ્કૃતઃ ॥ 1 ॥
તત્ર ન્યવસદ્ભ્રાત્રા સહ સત્કારસત્કૃતઃ ।
માતુલેનાશ્વપતિના પુત્રસ્નેહેન લાલિતઃ ॥ 2 ॥
તત્રાપિ નિવસંતૌ તૌ તર્પ્યમાણૌ ચ કામતઃ ।
ભ્રાતરૌ સ્મરતાં વીરૌ વૃદ્ધં દશરથં નૃપમ્ ॥ 3 ॥
રાજાઽપિ તૌ મહાતેજા સ્સસ્માર પ્રોષિતૌ સુતૌ ।
ઉભૌ ભરતશત્રુઘ્નૌ મહેંદ્રવરુણોપમૌ ॥ 4 ॥
સર્વ એવ તુ તસ્યેષ્ટા શ્ચત્વારઃ પુરુષર્ષભાઃ ।
સ્વશરીરાદ્વિનિર્વૃત્તાશ્ચત્વાર ઇવ બાહવઃ ॥ 5 ॥
તેષામપિ મહાતેજા રામો રતિકરઃપિતુઃ ।
સ્વયંભૂરિવ ભૂતાનાં બભૂવ ગુણવત્તરઃ ॥ 6 ॥
સ હિ દેવૈરુદીર્ણસ્ય રાવણસ્ય વધાર્થિભિઃ ।
અર્થિતો માનુષે લોકે જજ્ઞે વિષ્ણુસ્સનાતનઃ ॥ 7 ॥
કૌશલ્યા શુશુભે તેન પુત્રેણામિતતેજસા ।
યથા વરેણ દેવાનામદિતિર્વજ્રપાણિના ॥ 8 ॥
સ હિ રૂપોપપન્નશ્ચ વીર્યવાનનસૂયકઃ ।
ભૂમૌવનુપમસ્સૂનુર્ગુણૈર્દશરથોપમઃ ॥ 9 ॥
સ તુ નિત્યં પ્રશાંતાત્મા મૃદુપૂર્વં ચ ભાષતે ।
ઉચ્યમાનોઽપિ પરુષં નોત્તરં પ્રતિપદ્યતે ॥ 10 ॥
કથંચિદુપકારેણ કૃતેનૈકેન તુષ્યતિ ।
ન સ્મરત્યપકારાણાં શતમપ્યાત્મવત્તયા ॥ 11 ॥
શીલવૃદ્ધૈર્જ્ઞાનવૃદ્ધૈર્વયોવૃદ્ધૈશ્ચ સજ્જનૈઃ ।
કથયન્નાસ્ત વૈ નિત્યમસ્ત્રયોગ્યાંતરેષ્વપિ ॥ 12 ॥
બુદ્ધિમાન્મધુરાભાષી પૂર્વભાષી પ્રિયંવદઃ ।
વીર્યવાન્ન ચ વીર્યેણ મહતા સ્વેન વિસ્મિતઃ ॥ 13 ॥
નચાનૃતકથો વિદ્વાન્ વૃદ્ધાનાં પ્રતિપૂજકઃ ।
અનુરક્તઃ પ્રજાભિશ્ચ પ્રજાશ્ચાપ્યનુરંજતે ॥ 14 ॥
સાનુક્રોશો જિતક્રોધો બ્રાહ્મણપ્રતિપૂજકઃ ।
દીનાનુકંપી ધર્મજ્ઞો નિત્યં પ્રગ્રહવાંશ્ચુચિઃ ॥ 15 ॥
કુલોચિતમતિઃ ક્ષાત્રં ધર્મં સ્વં બહુમન્યતે ।
મન્યતે પરયા કીર્ત્યા મહત્સ્વર્ગફલં તતઃ ॥ 16 ॥
નાઽઽશ્રેયસિ રતો વિદ્વાન્નવિરુદ્ધકથારુચિઃ ।
ઉત્તરોત્તરયુક્તૌ ચ વક્તા વાચસ્પતિર્યથા ॥ 17 ॥
અરોગસ્તરુણો વાગ્મી વપુષ્માંદેશકાલવિત્ ।
લોકે પુરુષસારજ્ઞ સ્સાધુરેકો વિનિર્મિતઃ ॥ 18 ॥
સ તુ શ્રેષ્ઠૈર્ગુણૈર્યુક્તઃ પ્રજાનાં પાર્થિવાત્મજઃ ।
બહિશ્ચર ઇવ પ્રાણો બભૂવ ગુણતઃ પ્રિયઃ ॥ 19 ॥
સમ્યગ્વિદ્યાવ્રતસ્નાતો યથાવત્સાંગવેદવિત્ ।
ઇષ્વસ્ત્રે ચ પિતુ શ્શ્રેષ્ઠો બભૂવ ભરતાગ્રજઃ ॥ 20 ॥
કલ્યાણાભિજન સ્સાધુરદીન સ્સત્યવાગૃજુઃ ।
વૃદ્ધૈરભિવિનીતશ્ચ દ્વિજૈર્ધર્માર્થદર્શિભિઃ ॥ 21 ॥
ધર્મકામાર્થતત્ત્વજ્ઞઃ સ્મૃતિમાન્પ્રતિભાનવાન્ ।
લૌકિકે સમયાચારે કૃતકલ્પો વિશારદઃ ॥ 22 ॥
નિભૃત સ્સંવૃતાકારો ગુપ્તમંત્ર સ્સહાયવાન્ ।
અમોઘક્રોધહર્ષશ્ચ ત્યાગસંયમકાલવિત્ ॥ 23 ॥
દૃઢભક્તિ સ્સ્થિરપ્રજ્ઞો નાસદ્ગ્રાહી ન દુર્વચાઃ ।
નિસ્તંદ્રિરપ્રમત્તશ્ચ સ્વદોષપરદોષવિત્ ॥ 24 ॥
શાસ્ત્રજ્ઞશ્ચ કૃતજ્ઞશ્ચ પુરુષાંતરકોવિદઃ ।
યઃ પ્રગ્રહાનુગ્રહયોર્યથાન્યાયં વિચક્ષણઃ ॥ 25 ॥
સત્સંગ્રહપ્રગ્રહણે સ્થાનવિન્નિગ્રહસ્ય ચ ।
આયકર્મણ્યુપાયજ્ઞ સ્સંદૃષ્ટવ્યયકર્મવિત્ ॥ 26 ॥
શ્રૈષ્ઠ્યં શાસ્ત્રસમૂહેષુ પ્રાપ્તો વ્યામિશ્રકેષુ ચ ।
અર્થધમૌ ચ સંગૃહ્ય સુખતંત્રો ન ચાલસઃ ॥ 27 ॥
વૈહારિકાણાં શિલ્પાનાં વિજ્ઞાતાઽઽર્થવિભાગવિત્ ।
આરોહે વિનયે ચૈવ યુક્તો વારણવાજિનામ્ ॥ 28 ॥
ધનુર્વેદવિદાં શ્રેષ્ઠો લોકેઽતિરથસમ્મતઃ ।
અભિયાતા પ્રહર્તા ચ સેનાનયવિશારદઃ ॥ 29 ॥
અપ્રધૃષ્યશ્ચ સંગ્રામે ક્રુધ્દૈરપિ સુરાસુરૈઃ ।
અનસૂયો જિતક્રોધો ન દૃપ્તો ન ચ મત્સરી ।
ન ચાવમંતા ભૂતાનાં ન ચ કાલવશાનુગઃ ॥ 30 ॥
એવં શ્રેષ્ઠગુણૈર્યુક્તઃ પ્રજાનાં પાર્થિવાત્મજઃ ।
સમ્મતસ્ત્રિષુ લોકેષુ વસુધાયાઃ ક્ષમાગુણૈઃ ॥ 31 ॥
બુદ્ધ્યા બૃહસ્પતેસ્તુલ્યો વીર્યેણાપિ શચીપતેઃ ।
તથા સર્વપ્રજાકાંતૈઃ પ્રીતિસંજનનૈઃ પિતુઃ ॥ 32 ॥
ગુણૈર્વિરુરુચે રામો દીપ્તસ્સૂર્ય ઇવાંશુભિઃ ।
તમેવં વ્રતસંપન્નમપ્રધૃષ્યપરાક્રમમ્ ॥ 33 ॥
લોક પાલોપમં નાથમકામયત મેદિની ।
એતૈસ્તુ બહુભિર્યુક્તં ગુણૈરનુપમૈસ્સુતમ્ ॥ 34 ॥
દૃષ્ટ્વા દશરથો રાજા ચક્રે ચિંતાં પરંતપઃ ।
અથ રાજ્ઞો બભૂવૈવં વૃદ્ધસ્ય ચિરજીવિનઃ ॥ 35 ॥
પ્રીતિરેષા કથં રામો રાજા સ્યાન્મયિ જીવતિ ।
એષા હ્યસ્ય પરા પ્રીતિર્હૃદિ સંપરિવર્તતે ॥ 36 ॥
કદા નામ સુતં દ્રક્ષ્યામ્યભિષિક્તમહં પ્રિયમ્ ।
વૃદ્ધિકામો હિ લોકસ્ય સર્વભૂતાનુકંપનઃ ॥ 37 ॥
મત્તઃ પ્રિયતરો લોકે પર્જન્ય ઇવ વૃષ્ટિમાન્ ।
યમશક્રસમો વીર્યે બૃહસ્પતિસમો મતૌ ॥ 38 ॥
મહીધરસમો ધૃત્યાં મત્તશ્ચ ગુણવત્તરઃ ।
મહીમહમિમાં કૃત્સ્નામધિતિષ્ઠંતમાત્મજમ્ ॥ 39 ॥
અનેન વયસા દૃષ્ટ્વા યથાસ્વર્ગમવાપ્નુયામ્ ।
ઇત્યેતૈર્વિવિધૈસ્તૈસ્તૈરન્યપાર્થિવદુર્લભૈઃ ॥ 40 ॥
શિષ્ટૈરપરિમેયૈશ્ચ લોકે લોકોત્તરૈર્ગુણૈઃ ।
તં સમીક્ષ્ય મહારાજો યુક્તં સમુદિતૈશ્શુભૈઃ ॥ 41 ॥
નિશ્ચિત્ય સચિવૈસ્સાર્ધં યુવરાજમમન્યત ।
દિવ્યંતરિક્ષે ભૂમૌ ચ ઘોરમુત્પાતજં ભયમ્ ॥ 42 ॥
સંચચક્ષેઽથ મેધાવી શરીરે ચાત્મનો જરામ્ ।
પૂર્ણચંદ્રાનનસ્યાથ શોકાપનુદમાત્મનઃ ॥ 43 ॥
લોકે રામસ્ય બુબુધે સંપ્રિયત્વં મહાત્મનઃ ।
આત્મનશ્ચ પ્રજાનાં ચ શ્રેયસે ચ પ્રિયેણ ચ ॥ 44 ॥
પ્રાપ્તકાલેન ધર્માત્મા ભક્ત્યા ત્વરિતવાન્ નૃપઃ ।
નાનાનગરવાસ્તવ્યાન્પૃથગ્જાનપદાનપિ ॥ 45 ॥
સમાનિનાય મેદિન્યાઃ પ્રધાનાન્પૃથિવીપતીન્ ।
ન તુ કેકયરાજાનં જનકં વા નરાધિપઃ ॥ 46 ॥
ત્વરયા ચાનયામાસ પશ્ચાત્તૌ શ્રોષ્યતઃ પ્રિયમ્ ।
તાન્વેશ્મનાનાભરણૈર્યથાઽર્હં પ્રતિપૂજિતાન્ ॥ 47 ॥
દદર્શાલંકૃતો રાજા પ્રજાપતિરિવ પ્રજાઃ ।
અથોપવિષ્ટે નૃપતૌ તસ્મિન્પરબલાર્દને ॥ 48 ॥
તતઃ પ્રવિવિશુ શ્શેષા રાજાનો લોકસમ્મતાઃ ।
અથ રાજવિતીર્ણેષુ વિવિધેષ્વાસનેષુ ચ ॥ 49 ॥
રાજાનમેવાભિમુખાઃ નિષેદુર્નિયતા નૃપાઃ ।
સલબ્ધમાનૈર્વિનયાન્વિતૈર્નૃપૈઃ પુરાલયૈર્જાનપદૈશ્ચ માનદૈઃ ।
ઉપોપવિષ્ટૈર્નૃપતિર્વૃતો બભૌ સહસ્રચક્ષુર્ભગવાનિવામરૈઃ ॥ 50 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે પ્રથમસ્સર્ગઃ ॥
