श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकांडम् ।
अथ प्रथमस्सर्गः ।
गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदाऽनघ ।
शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः ॥ 1 ॥
तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः ।
मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः ॥ 2 ॥
तत्रापि निवसंतौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः ।
भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ 3 ॥
राजाऽपि तौ महातेजा स्सस्मार प्रोषितौ सुतौ ।
उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेंद्रवरुणोपमौ ॥ 4 ॥
सर्व एव तु तस्येष्टा श्चत्वारः पुरुषर्षभाः ।
स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः ॥ 5 ॥
तेषामपि महातेजा रामो रतिकरःपितुः ।
स्वयंभूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः ॥ 6 ॥
स हि देवैरुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः ।
अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुस्सनातनः ॥ 7 ॥
कौशल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा ।
यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना ॥ 8 ॥
स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः ।
भूमौवनुपमस्सूनुर्गुणैर्दशरथोपमः ॥ 9 ॥
स तु नित्यं प्रशांतात्मा मृदुपूर्वं च भाषते ।
उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते ॥ 10 ॥
कथंचिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति ।
न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया ॥ 11 ॥
शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः ।
कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यांतरेष्वपि ॥ 12 ॥
बुद्धिमान्मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः ।
वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः ॥ 13 ॥
नचानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः ।
अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरंजते ॥ 14 ॥
सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः ।
दीनानुकंपी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवांश्चुचिः ॥ 15 ॥
कुलोचितमतिः क्षात्रं धर्मं स्वं बहुमन्यते ।
मन्यते परया कीर्त्या महत्स्वर्गफलं ततः ॥ 16 ॥
नाऽऽश्रेयसि रतो विद्वान्नविरुद्धकथारुचिः ।
उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा ॥ 17 ॥
अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मांदेशकालवित् ।
लोके पुरुषसारज्ञ स्साधुरेको विनिर्मितः ॥ 18 ॥
स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः ।
बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः ॥ 19 ॥
सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्सांगवेदवित् ।
इष्वस्त्रे च पितु श्श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः ॥ 20 ॥
कल्याणाभिजन स्साधुरदीन स्सत्यवागृजुः ।
वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः ॥ 21 ॥
धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान्प्रतिभानवान् ।
लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः ॥ 22 ॥
निभृत स्संवृताकारो गुप्तमंत्र स्सहायवान् ।
अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित् ॥ 23 ॥
दृढभक्ति स्स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचाः ।
निस्तंद्रिरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित् ॥ 24 ॥
शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषांतरकोविदः ।
यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः ॥ 25 ॥
सत्संग्रहप्रग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च ।
आयकर्मण्युपायज्ञ स्संदृष्टव्ययकर्मवित् ॥ 26 ॥
श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च ।
अर्थधमौ च संगृह्य सुखतंत्रो न चालसः ॥ 27 ॥
वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञाताऽऽर्थविभागवित् ।
आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम् ॥ 28 ॥
धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसम्मतः ।
अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः ॥ 29 ॥
अप्रधृष्यश्च संग्रामे क्रुध्दैरपि सुरासुरैः ।
अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी ।
न चावमंता भूतानां न च कालवशानुगः ॥ 30 ॥
एवं श्रेष्ठगुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः ।
सम्मतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः ॥ 31 ॥
बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः ।
तथा सर्वप्रजाकांतैः प्रीतिसंजननैः पितुः ॥ 32 ॥
गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तस्सूर्य इवांशुभिः ।
तमेवं व्रतसंपन्नमप्रधृष्यपराक्रमम् ॥ 33 ॥
लोक पालोपमं नाथमकामयत मेदिनी ।
एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैस्सुतम् ॥ 34 ॥
दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिंतां परंतपः ।
अथ राज्ञो बभूवैवं वृद्धस्य चिरजीविनः ॥ 35 ॥
प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति ।
एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते ॥ 36 ॥
कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम् ।
वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकंपनः ॥ 37 ॥
मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान् ।
यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ ॥ 38 ॥
महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः ।
महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठंतमात्मजम् ॥ 39 ॥
अनेन वयसा दृष्ट्वा यथास्वर्गमवाप्नुयाम् ।
इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः ॥ 40 ॥
शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः ।
तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैश्शुभैः ॥ 41 ॥
निश्चित्य सचिवैस्सार्धं युवराजममन्यत ।
दिव्यंतरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम् ॥ 42 ॥
संचचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम् ।
पूर्णचंद्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः ॥ 43 ॥
लोके रामस्य बुबुधे संप्रियत्वं महात्मनः ।
आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च ॥ 44 ॥
प्राप्तकालेन धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः ।
नानानगरवास्तव्यान्पृथग्जानपदानपि ॥ 45 ॥
समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान्पृथिवीपतीन् ।
न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः ॥ 46 ॥
त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम् ।
तान्वेश्मनानाभरणैर्यथाऽर्हं प्रतिपूजितान् ॥ 47 ॥
ददर्शालंकृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः ।
अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन्परबलार्दने ॥ 48 ॥
ततः प्रविविशु श्शेषा राजानो लोकसम्मताः ।
अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च ॥ 49 ॥
राजानमेवाभिमुखाः निषेदुर्नियता नृपाः ।
सलब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः पुरालयैर्जानपदैश्च मानदैः ।
उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौ सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः ॥ 50 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकांडे प्रथमस्सर्गः ॥
