ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀୟ ରାମାୟଣେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଂଡମ୍ ।
ଅଥ ପ୍ରଥମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଗଚ୍ଛତା ମାତୁଲକୁଲଂ ଭରତେନ ତଦାଽନଘ ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ନିତ୍ୟଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ନୀତଃ ପ୍ରୀତିପୁରସ୍କୃତଃ ॥ 1 ॥
ତତ୍ର ନ୍ୟଵସଦ୍ଭ୍ରାତ୍ରା ସହ ସତ୍କାରସତ୍କୃତଃ ।
ମାତୁଲେନାଶ୍ଵପତିନା ପୁତ୍ରସ୍ନେହେନ ଲାଲିତଃ ॥ 2 ॥
ତତ୍ରାପି ନିଵସଂତୌ ତୌ ତର୍ପ୍ୟମାଣୌ ଚ କାମତଃ ।
ଭ୍ରାତରୌ ସ୍ମରତାଂ ଵୀରୌ ଵୃଦ୍ଧଂ ଦଶରଥଂ ନୃପମ୍ ॥ 3 ॥
ରାଜାଽପି ତୌ ମହାତେଜା ସ୍ସସ୍ମାର ପ୍ରୋଷିତୌ ସୁତୌ ।
ଉଭୌ ଭରତଶତ୍ରୁଘ୍ନୌ ମହେଂଦ୍ରଵରୁଣୋପମୌ ॥ 4 ॥
ସର୍ଵ ଏଵ ତୁ ତସ୍ୟେଷ୍ଟା ଶ୍ଚତ୍ଵାରଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭାଃ ।
ସ୍ଵଶରୀରାଦ୍ଵିନିର୍ଵୃତ୍ତାଶ୍ଚତ୍ଵାର ଇଵ ବାହଵଃ ॥ 5 ॥
ତେଷାମପି ମହାତେଜା ରାମୋ ରତିକରଃପିତୁଃ ।
ସ୍ଵୟଂଭୂରିଵ ଭୂତାନାଂ ବଭୂଵ ଗୁଣଵତ୍ତରଃ ॥ 6 ॥
ସ ହି ଦେଵୈରୁଦୀର୍ଣସ୍ୟ ରାଵଣସ୍ୟ ଵଧାର୍ଥିଭିଃ ।
ଅର୍ଥିତୋ ମାନୁଷେ ଲୋକେ ଜଜ୍ଞେ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ସନାତନଃ ॥ 7 ॥
କୌଶଲ୍ୟା ଶୁଶୁଭେ ତେନ ପୁତ୍ରେଣାମିତତେଜସା ।
ୟଥା ଵରେଣ ଦେଵାନାମଦିତିର୍ଵଜ୍ରପାଣିନା ॥ 8 ॥
ସ ହି ରୂପୋପପନ୍ନଶ୍ଚ ଵୀର୍ୟଵାନନସୂୟକଃ ।
ଭୂମୌଵନୁପମସ୍ସୂନୁର୍ଗୁଣୈର୍ଦଶରଥୋପମଃ ॥ 9 ॥
ସ ତୁ ନିତ୍ୟଂ ପ୍ରଶାଂତାତ୍ମା ମୃଦୁପୂର୍ଵଂ ଚ ଭାଷତେ ।
ଉଚ୍ୟମାନୋଽପି ପରୁଷଂ ନୋତ୍ତରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ୟତେ ॥ 10 ॥
କଥଂଚିଦୁପକାରେଣ କୃତେନୈକେନ ତୁଷ୍ୟତି ।
ନ ସ୍ମରତ୍ୟପକାରାଣାଂ ଶତମପ୍ୟାତ୍ମଵତ୍ତୟା ॥ 11 ॥
ଶୀଲଵୃଦ୍ଧୈର୍ଜ୍ଞାନଵୃଦ୍ଧୈର୍ଵୟୋଵୃଦ୍ଧୈଶ୍ଚ ସଜ୍ଜନୈଃ ।
କଥୟନ୍ନାସ୍ତ ଵୈ ନିତ୍ୟମସ୍ତ୍ରୟୋଗ୍ୟାଂତରେଷ୍ଵପି ॥ 12 ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମଧୁରାଭାଷୀ ପୂର୍ଵଭାଷୀ ପ୍ରିୟଂଵଦଃ ।
ଵୀର୍ୟଵାନ୍ନ ଚ ଵୀର୍ୟେଣ ମହତା ସ୍ଵେନ ଵିସ୍ମିତଃ ॥ 13 ॥
ନଚାନୃତକଥୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ପ୍ରତିପୂଜକଃ ।
ଅନୁରକ୍ତଃ ପ୍ରଜାଭିଶ୍ଚ ପ୍ରଜାଶ୍ଚାପ୍ୟନୁରଂଜତେ ॥ 14 ॥
ସାନୁକ୍ରୋଶୋ ଜିତକ୍ରୋଧୋ ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରତିପୂଜକଃ ।
ଦୀନାନୁକଂପୀ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ନିତ୍ୟଂ ପ୍ରଗ୍ରହଵାଂଶ୍ଚୁଚିଃ ॥ 15 ॥
କୁଲୋଚିତମତିଃ କ୍ଷାତ୍ରଂ ଧର୍ମଂ ସ୍ଵଂ ବହୁମନ୍ୟତେ ।
ମନ୍ୟତେ ପରୟା କୀର୍ତ୍ୟା ମହତ୍ସ୍ଵର୍ଗଫଲଂ ତତଃ ॥ 16 ॥
ନାଽଽଶ୍ରେୟସି ରତୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ନଵିରୁଦ୍ଧକଥାରୁଚିଃ ।
ଉତ୍ତରୋତ୍ତରୟୁକ୍ତୌ ଚ ଵକ୍ତା ଵାଚସ୍ପତିର୍ୟଥା ॥ 17 ॥
ଅରୋଗସ୍ତରୁଣୋ ଵାଗ୍ମୀ ଵପୁଷ୍ମାଂଦେଶକାଲଵିତ୍ ।
ଲୋକେ ପୁରୁଷସାରଜ୍ଞ ସ୍ସାଧୁରେକୋ ଵିନିର୍ମିତଃ ॥ 18 ॥
ସ ତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠୈର୍ଗୁଣୈର୍ୟୁକ୍ତଃ ପ୍ରଜାନାଂ ପାର୍ଥିଵାତ୍ମଜଃ ।
ବହିଶ୍ଚର ଇଵ ପ୍ରାଣୋ ବଭୂଵ ଗୁଣତଃ ପ୍ରିୟଃ ॥ 19 ॥
ସମ୍ୟଗ୍ଵିଦ୍ୟାଵ୍ରତସ୍ନାତୋ ୟଥାଵତ୍ସାଂଗଵେଦଵିତ୍ ।
ଇଷ୍ଵସ୍ତ୍ରେ ଚ ପିତୁ ଶ୍ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ବଭୂଵ ଭରତାଗ୍ରଜଃ ॥ 20 ॥
କଲ୍ୟାଣାଭିଜନ ସ୍ସାଧୁରଦୀନ ସ୍ସତ୍ୟଵାଗୃଜୁଃ ।
ଵୃଦ୍ଧୈରଭିଵିନୀତଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜୈର୍ଧର୍ମାର୍ଥଦର୍ଶିଭିଃ ॥ 21 ॥
ଧର୍ମକାମାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ସ୍ମୃତିମାନ୍ପ୍ରତିଭାନଵାନ୍ ।
ଲୌକିକେ ସମୟାଚାରେ କୃତକଲ୍ପୋ ଵିଶାରଦଃ ॥ 22 ॥
ନିଭୃତ ସ୍ସଂଵୃତାକାରୋ ଗୁପ୍ତମଂତ୍ର ସ୍ସହାୟଵାନ୍ ।
ଅମୋଘକ୍ରୋଧହର୍ଷଶ୍ଚ ତ୍ୟାଗସଂୟମକାଲଵିତ୍ ॥ 23 ॥
ଦୃଢଭକ୍ତି ସ୍ସ୍ଥିରପ୍ରଜ୍ଞୋ ନାସଦ୍ଗ୍ରାହୀ ନ ଦୁର୍ଵଚାଃ ।
ନିସ୍ତଂଦ୍ରିରପ୍ରମତ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ଵଦୋଷପରଦୋଷଵିତ୍ ॥ 24 ॥
ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞଶ୍ଚ କୃତଜ୍ଞଶ୍ଚ ପୁରୁଷାଂତରକୋଵିଦଃ ।
ୟଃ ପ୍ରଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହୟୋର୍ୟଥାନ୍ୟାୟଂ ଵିଚକ୍ଷଣଃ ॥ 25 ॥
ସତ୍ସଂଗ୍ରହପ୍ରଗ୍ରହଣେ ସ୍ଥାନଵିନ୍ନିଗ୍ରହସ୍ୟ ଚ ।
ଆୟକର୍ମଣ୍ୟୁପାୟଜ୍ଞ ସ୍ସଂଦୃଷ୍ଟଵ୍ୟୟକର୍ମଵିତ୍ ॥ 26 ॥
ଶ୍ରୈଷ୍ଠ୍ୟଂ ଶାସ୍ତ୍ରସମୂହେଷୁ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵ୍ୟାମିଶ୍ରକେଷୁ ଚ ।
ଅର୍ଥଧମୌ ଚ ସଂଗୃହ୍ୟ ସୁଖତଂତ୍ରୋ ନ ଚାଲସଃ ॥ 27 ॥
ଵୈହାରିକାଣାଂ ଶିଲ୍ପାନାଂ ଵିଜ୍ଞାତାଽଽର୍ଥଵିଭାଗଵିତ୍ ।
ଆରୋହେ ଵିନୟେ ଚୈଵ ୟୁକ୍ତୋ ଵାରଣଵାଜିନାମ୍ ॥ 28 ॥
ଧନୁର୍ଵେଦଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଲୋକେଽତିରଥସମ୍ମତଃ ।
ଅଭିୟାତା ପ୍ରହର୍ତା ଚ ସେନାନୟଵିଶାରଦଃ ॥ 29 ॥
ଅପ୍ରଧୃଷ୍ୟଶ୍ଚ ସଂଗ୍ରାମେ କ୍ରୁଧ୍ଦୈରପି ସୁରାସୁରୈଃ ।
ଅନସୂୟୋ ଜିତକ୍ରୋଧୋ ନ ଦୃପ୍ତୋ ନ ଚ ମତ୍ସରୀ ।
ନ ଚାଵମଂତା ଭୂତାନାଂ ନ ଚ କାଲଵଶାନୁଗଃ ॥ 30 ॥
ଏଵଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଗୁଣୈର୍ୟୁକ୍ତଃ ପ୍ରଜାନାଂ ପାର୍ଥିଵାତ୍ମଜଃ ।
ସମ୍ମତସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵସୁଧାୟାଃ କ୍ଷମାଗୁଣୈଃ ॥ 31 ॥
ବୁଦ୍ଧ୍ୟା ବୃହସ୍ପତେସ୍ତୁଲ୍ୟୋ ଵୀର୍ୟେଣାପି ଶଚୀପତେଃ ।
ତଥା ସର୍ଵପ୍ରଜାକାଂତୈଃ ପ୍ରୀତିସଂଜନନୈଃ ପିତୁଃ ॥ 32 ॥
ଗୁଣୈର୍ଵିରୁରୁଚେ ରାମୋ ଦୀପ୍ତସ୍ସୂର୍ୟ ଇଵାଂଶୁଭିଃ ।
ତମେଵଂ ଵ୍ରତସଂପନ୍ନମପ୍ରଧୃଷ୍ୟପରାକ୍ରମମ୍ ॥ 33 ॥
ଲୋକ ପାଲୋପମଂ ନାଥମକାମୟତ ମେଦିନୀ ।
ଏତୈସ୍ତୁ ବହୁଭିର୍ୟୁକ୍ତଂ ଗୁଣୈରନୁପମୈସ୍ସୁତମ୍ ॥ 34 ॥
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦଶରଥୋ ରାଜା ଚକ୍ରେ ଚିଂତାଂ ପରଂତପଃ ।
ଅଥ ରାଜ୍ଞୋ ବଭୂଵୈଵଂ ଵୃଦ୍ଧସ୍ୟ ଚିରଜୀଵିନଃ ॥ 35 ॥
ପ୍ରୀତିରେଷା କଥଂ ରାମୋ ରାଜା ସ୍ୟାନ୍ମୟି ଜୀଵତି ।
ଏଷା ହ୍ୟସ୍ୟ ପରା ପ୍ରୀତିର୍ହୃଦି ସଂପରିଵର୍ତତେ ॥ 36 ॥
କଦା ନାମ ସୁତଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ୟାମ୍ୟଭିଷିକ୍ତମହଂ ପ୍ରିୟମ୍ ।
ଵୃଦ୍ଧିକାମୋ ହି ଲୋକସ୍ୟ ସର୍ଵଭୂତାନୁକଂପନଃ ॥ 37 ॥
ମତ୍ତଃ ପ୍ରିୟତରୋ ଲୋକେ ପର୍ଜନ୍ୟ ଇଵ ଵୃଷ୍ଟିମାନ୍ ।
ୟମଶକ୍ରସମୋ ଵୀର୍ୟେ ବୃହସ୍ପତିସମୋ ମତୌ ॥ 38 ॥
ମହୀଧରସମୋ ଧୃତ୍ୟାଂ ମତ୍ତଶ୍ଚ ଗୁଣଵତ୍ତରଃ ।
ମହୀମହମିମାଂ କୃତ୍ସ୍ନାମଧିତିଷ୍ଠଂତମାତ୍ମଜମ୍ ॥ 39 ॥
ଅନେନ ଵୟସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ୟଥାସ୍ଵର୍ଗମଵାପ୍ନୁୟାମ୍ ।
ଇତ୍ୟେତୈର୍ଵିଵିଧୈସ୍ତୈସ୍ତୈରନ୍ୟପାର୍ଥିଵଦୁର୍ଲଭୈଃ ॥ 40 ॥
ଶିଷ୍ଟୈରପରିମେୟୈଶ୍ଚ ଲୋକେ ଲୋକୋତ୍ତରୈର୍ଗୁଣୈଃ ।
ତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ୟ ମହାରାଜୋ ୟୁକ୍ତଂ ସମୁଦିତୈଶ୍ଶୁଭୈଃ ॥ 41 ॥
ନିଶ୍ଚିତ୍ୟ ସଚିଵୈସ୍ସାର୍ଧଂ ୟୁଵରାଜମମନ୍ୟତ ।
ଦିଵ୍ୟଂତରିକ୍ଷେ ଭୂମୌ ଚ ଘୋରମୁତ୍ପାତଜଂ ଭୟମ୍ ॥ 42 ॥
ସଂଚଚକ୍ଷେଽଥ ମେଧାଵୀ ଶରୀରେ ଚାତ୍ମନୋ ଜରାମ୍ ।
ପୂର୍ଣଚଂଦ୍ରାନନସ୍ୟାଥ ଶୋକାପନୁଦମାତ୍ମନଃ ॥ 43 ॥
ଲୋକେ ରାମସ୍ୟ ବୁବୁଧେ ସଂପ୍ରିୟତ୍ଵଂ ମହାତ୍ମନଃ ।
ଆତ୍ମନଶ୍ଚ ପ୍ରଜାନାଂ ଚ ଶ୍ରେୟସେ ଚ ପ୍ରିୟେଣ ଚ ॥ 44 ॥
ପ୍ରାପ୍ତକାଲେନ ଧର୍ମାତ୍ମା ଭକ୍ତ୍ୟା ତ୍ଵରିତଵାନ୍ ନୃପଃ ।
ନାନାନଗରଵାସ୍ତଵ୍ୟାନ୍ପୃଥଗ୍ଜାନପଦାନପି ॥ 45 ॥
ସମାନିନାୟ ମେଦିନ୍ୟାଃ ପ୍ରଧାନାନ୍ପୃଥିଵୀପତୀନ୍ ।
ନ ତୁ କେକୟରାଜାନଂ ଜନକଂ ଵା ନରାଧିପଃ ॥ 46 ॥
ତ୍ଵରୟା ଚାନୟାମାସ ପଶ୍ଚାତ୍ତୌ ଶ୍ରୋଷ୍ୟତଃ ପ୍ରିୟମ୍ ।
ତାନ୍ଵେଶ୍ମନାନାଭରଣୈର୍ୟଥାଽର୍ହଂ ପ୍ରତିପୂଜିତାନ୍ ॥ 47 ॥
ଦଦର୍ଶାଲଂକୃତୋ ରାଜା ପ୍ରଜାପତିରିଵ ପ୍ରଜାଃ ।
ଅଥୋପଵିଷ୍ଟେ ନୃପତୌ ତସ୍ମିନ୍ପରବଲାର୍ଦନେ ॥ 48 ॥
ତତଃ ପ୍ରଵିଵିଶୁ ଶ୍ଶେଷା ରାଜାନୋ ଲୋକସମ୍ମତାଃ ।
ଅଥ ରାଜଵିତୀର୍ଣେଷୁ ଵିଵିଧେଷ୍ଵାସନେଷୁ ଚ ॥ 49 ॥
ରାଜାନମେଵାଭିମୁଖାଃ ନିଷେଦୁର୍ନିୟତା ନୃପାଃ ।
ସଲବ୍ଧମାନୈର୍ଵିନୟାନ୍ଵିତୈର୍ନୃପୈଃ ପୁରାଲୟୈର୍ଜାନପଦୈଶ୍ଚ ମାନଦୈଃ ।
ଉପୋପଵିଷ୍ଟୈର୍ନୃପତିର୍ଵୃତୋ ବଭୌ ସହସ୍ରଚକ୍ଷୁର୍ଭଗଵାନିଵାମରୈଃ ॥ 50 ॥
ଇତ୍ୟାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାୟଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀୟ ଆଦିକାଵ୍ୟେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଂଡେ ପ୍ରଥମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
